Πώς έφτασε το Ιράν ως εδώ; – Διαβάσαμε το πολυσυλλεκτικό γκράφικ νόβελ «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», σε επιμέλεια Μαρζάν Σατραπί

Το συλλογικό graphic novel με τον τίτλο Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία, πέρα από αισθητικό κομψοτέχνημα, είναι έργο μεγάλης συμβολικής, ιστορικής και καλλιτεχνικής αξίας, με φόντο τη διαρκή φεμινιστική και πολιτική εξέγερση που σοβεί στο Ιράν εδώ και χρόνια και εκδηλώνεται κάθε τόσο με αφορμή συγκεκριμένα περιστατικά. Έτσι, μετά τη δολοφονία της Μαχσά Αμινί συγκεντρώθηκαν σε έναν τόμο, υπό τη διεύθυνση της Μαρζάν Σατραπί (δημιουργό του Persepolis, μεταξύ άλλων), κείμενα για την πολιτική κατάσταση του Ιράν και σκίτσα καλλιτεχνών με ακτιβιστική δράση. 

Το βιβλίο γνώρισε μεγάλη επιτυχία στη Γαλλία και μεταφράστηκε άμεσα και στα αγγλικά. Το απαιτητικό έργο της μετάφρασης (Στεφανία Γεωργάκη), γραφιστικής (Ελίνα Στελετάρη) και τυπογραφικής (Γιώργος Τριανταφυλλάκος) επιμέλειας στην Ελλάδα ανέλαβαν οι εκδόσεις Επόμενος Σταθμός και συγκεκριμένα η Σοφία Σούπαρη, η οποία επιμελήθηκε τον τόμο. Το τελικό αποτέλεσμα, τυπωμένο σε υψηλής ποιότητας χαρτί, είναι μια πολυτελής έκδοση που διατηρεί την εικαστική αρτιότητα του πρωτοτύπου.

Η Μαχσά Αμινί και το κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία»

Τον Σεπτέμβριο του 2022, η Κούρδισσα από το βορειοδυτικό Ιράν Τζίνα Μαχσά Αμινί επισκέπτεται για πρώτη φορά την Τεχεράνη μαζί με τον αδερφό της. Δεν φοράει, όμως, «σωστά» τη μαντίλα της, συλλαμβάνεται από την αστυνομία ηθών, οδηγείται στο τμήμα και ξυλοκοπείται μέχρι αναισθησίας. Λίγες μέρες μετά υποκύπτει στα τραύματά της και ο θάνατός της πυροδοτεί ένα κύμα διαδηλώσεων σε όλη τη χώρα. Με σύνθημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» και στοιχεία τόσο φεμινιστικής όσο και αντικαθεστωτικής επανάστασης, η αντίδραση των πολιτών είναι διάχυτη σε όλες τις πληθυσμιακές ομάδες. Ο γαλλικός εκδοτικός οίκος L’ Iconoclaste καλεί τη Σατραπί να οργανώσει έναν τόμο αφιερωμένο στα γεγονότα που ακολούθησαν τη δολοφονία της Αμινί. Ποια θα ήταν πιο κατάλληλη να συμβάλει στη γνωστοποίηση των γεγονότων αν όχι η καλλιτέχνιδα που έκανε ορατές τις συνθήκες του καθεστώτος της Ισλαμικής Επανάστασης σε όλον τον κόσμο με το Περσέπολις;

Κάθε κεφάλαιο συνδυάζει την τέχνη ενός από τους σκιτσογράφους και την έρευνα ενός από τους τρεις ειδικούς, με εξαίρεση ένα δισέλιδο που έχει αναλάβει εξολοκλήρου η Σατραπί.

Η Μαρζάν Σατραπί απευθύνθηκε σε καλλιτέχνες από τη γενέτειρά της αλλά και από τον υπόλοιπο κόσμο, οι οποίοι έχουν με τον τρόπο τους συμβάλει στην ορατότητα της κατάστασης στο Ιράν. Ταυτόχρονα, κάλεσε τον πολιτικό επιστήμονα Φαρίντ Βαχίντ, τον ρεπόρτερ και δημοσιογράφο Ζαν-Πιερ Περάν και τον ιστορικό και συγγραφέα Αμπάς Μιλανί προκειμένου να ντύσουν λεκτικά τα σκίτσα. Κάθε κεφάλαιο συνδυάζει την τέχνη ενός από τους σκιτσογράφους και την έρευνα ενός από τους τρεις ειδικούς, με εξαίρεση ένα δισέλιδο που έχει αναλάβει εξολοκλήρου η Σατραπί.

Ο στόχος του βιβλίου

Με αφορμή τον θάνατο της Μαχσά Αμινί και στη μνήμη αυτής, η έκδοση προσδοκά να ενημερώσει και αφυπνίσει τον δυτικό κόσμο και να συμπαρασταθεί στον ιρανικό λαό. Η ίδια η Σατραπί ως διευθύντρια της έκδοσης διακηρύσσει στον πρόλογό της δύο λόγους για την ανάγκη δημιουργίας αυτού του βιβλίου, ο ένας που αφορά την εξωστρέφεια, είναι για να προσπαθήσει να εξηγήσει αυτό που συμβαίνει στο Ιράν «για χάρη ενός μη ιρανικού αναγνωστικού κοινού» και ο δεύτερος που αφορά την εσωστρέφεια, «να θυμίσει στους Ιρανούς πως δεν είναι μόνοι», ακόμα κι αν η αυστηρή λογοκρισία δεν θα επιτρέψει ποτέ το παρόν βιβλίο να φτάσει σε αυτούς στη φυσική του μορφή.

Η ανάγνωσή του, ωστόσο, φανερώνει κι άλλους σημαντικούς λόγους που το καθιστούν απαραίτητο. Οι σελίδες του γίνονται τόπος μνήμης των θυμάτων του καθεστώτος, της αιματοχυσίας, της βίας και της αντίστασης σε αυτή. Με τη δύναμη της εικόνας, ο πόνος και η αδικία μετουσιώνονται σε αιχμηρές μολυβιές και σχέδια, ενώ το κείμενο αποτελεί μια ουσιαστική εισαγωγή στη ζωή στο σημερινό Ιράν. Πρόκειται για μια διεπιστημονική προσπάθεια καταγραφής μιας ιστορικής στιγμής εν τη γενέσει της που καταδεικνύει ταυτόχρονα τη σύνδεσή της με το πρόσφατο παρελθόν, ένα ντοκουμέντο δοσμένο με την άμεση και ζωντανή «γλώσσα» της ένατης τέχνης.

Τα γεγονότα

Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία μέρη. Το πρώτο, «Τα γεγονότα», είναι αφιερωμένο κυρίως στο φθινόπωρο και τον χειμώνα του 2022, την περίοδο που ακολούθησε τη δολοφονία της Μαχσά Αμινί, το όνομα της οποίας τιμάται ποικιλοτρόπως στην παρούσα έκδοση. Ο θάνατός της ήταν άδικος και πρόωρος, όμως η ίδια παραμένει αθάνατη, γίνεται το σύμβολο της εξέγερσης. Το μήνυμα που γράφεται στον τάφο της, «το όνομα σου θα γίνει κώδικας» καταλήγει προφητικό. Από μικρές πύρινες εστίες, συγκεντρώσεις σε διάφορα σημεία της χώρας και διάσπαρτες γυναίκες που καίνε τις μαντίλες τους, αναζωπυρώνεται μια μεγάλη φωτιά, μια εξέγερση άνευ προηγουμένου, ένας φλογερός αγώνας ενάντια στον σκοταδισμό, την άγνοια και το έμφυλο απαρτχάιντ.

Η εξέγερση δανείζεται το σύνθημα «Ζωή, Γυναίκα, Ελευθερία» (Jin, Jiyan, Azadi), που έχει τις ρίζες του, όπως μαθαίνουμε, στις Κούρδισσες αντάρτισσες και σύντομα αποκτά έναν ύμνο που γράφει ο Σερβίν Χατζιπούρ και αποτυπώνει η σκιτσογράφος Σαμπνάμ Αντιμπάν.

Το τραγούδι «Baraye» - «Ύμνος της Εξέγερσης» και η εικονογράφησή του παρατίθενται στο βιβλίο αυτούσια, με σχολιασμό του Φαρίντ Βαχίντ.

Μια ιστορία των διαδηλώσεων

Ο κόσμος που διαδηλώνει καλλιεργεί και αναπτύσσει άμυνες απέναντι στην καταστολή. Όσοι όμως δεν τα καταφέρνουν, εξαφανίζονται, οι οικογένειες τους δεν μαθαίνουν ποτέ νέα τους. Ίσως κρατούνται στη διαβόητες φυλακές του Εβίν, όπου οι κρατούμενοι εξαναγκάζονται με βασανιστήρια στην υπογραφή ψεύτικων ομολογιών. Το Εβίν λένε ότι «έχει γίνει πανεπιστήμιο», γιατί αντί να συγκεντρώνει τους πραγματικούς εγκληματίες κρατά δέσμια την πνευματική ελίτ του Ιράν, πανεπιστημιακούς, δημοσιογράφους, δικηγόρους και καλλιτέχνες.

Αναδεικνύονται και οι «παράπλευρες» συνθήκες του καθεστώτος που δεν σχολιάζονται με την ίδια συχνότητα, όπως ο ακραία μεγάλος πληθωρισμός, η διαφθορά, η ανέχεια, η οικολογική καταστροφή...

Αυτό το κεφάλαιο φέρνει στο φως συμβάντα που δεν κέρδισαν ίσως την ίδια διεθνή προβολή με άλλα και θέτουν υπόλογο το καθεστώς, όπως η Μαύρη Παρασκευή του Ζαχεντάν με 66 νεκρούς, ή η κατασταλτική χρήση τοξικών αερίων που δηλητηρίασε χιλιάδες μαθήτριες. Ταυτόχρονα, αναδεικνύονται και οι πλευρές του καθεστώτος που δεν σχολιάζονται με την ίδια συχνότητα, όπως ο μεγάλος πληθωρισμός, η διαφθορά, η ανέχεια, η οικολογική καταστροφή, ο ρατσισμός προς τις εθνοτικές μειονότητες, τα συγκαλυμμένα σκάνδαλα, οι παράνομες παρακολουθήσεις, η προπαγάνδα. 

Πώς έφτασε το Ιράν ως εδώ;

Στο δεύτερο μέρος παραδίδεται ένα ουσιαστικό μάθημα ιστορίας. Αν το πρώτο μέρος σκιαγραφεί ένα οδυνηρό παρόν, το δεύτερο απαντά στο ερώτημα «πώς έφτασε το Ιράν ως εδώ;». Πολλαπλές και διαδοχικές επαναστάσεις και μεγάλη πολιτική αστάθεια συνέβαλαν στην αποτυχία εγκαθίδρυσης ενός δημοκρατικού καθεστώτος. Η ιστορία δείχνει ότι όποιος προσπαθούσε να προωθήσει μεταρρυθμίσεις ή προοδευτικά μέτρα ερχόταν αντιμέτωπος με το θρησκευτικό πραξικόπημα. Σε αυτό το μέρος απαντώνται ακόμα και οι πιο προφανείς ερωτήσεις, για όσους δεν είναι εξοικειωμένοι με την ιστορία της χώρας, όπως «ποιος διοικεί το Ιράν;» ή «τι είναι η αστυνομία ηθών;».

Το ειδεχθές σώμα των Φρουρών της Επανάστασης, όπως αναλαμβάνει η ίδια η Σατραπί να αποτυπώσει, δεν αποτελεί ένα σώμα προστασίας και εξασφάλισης της νομιμότητας που υπερασπίζεται την κοινωνική ειρήνη...

Μπορεί, τύποις, το καθεστώς να μην χαρακτηρίζεται ως απολυταρχικό, αλλά στην ουσία απέχει πολύ από μία δημοκρατία. Ο ανώτατος θρησκευτικός ηγέτης Αλί Χοσεϊνί Χαμενεΐ συγκεντρώνει όλη τη δύναμη και τον έλεγχο των υπολοίπων οργάνων. Το ειδεχθές σώμα των Φρουρών της Επανάστασης, όπως αναλαμβάνει η ίδια η Σατραπί να αποτυπώσει, δεν αποτελεί ένα σώμα προστασίας και εξασφάλισης της νομιμότητας που υπερασπίζεται την κοινωνική ειρήνη αλλά ένα όργανο που δια της βίας εξασφαλίζει την τήρηση των θεοκρατικών νόμων της Ισλαμικής Επανάστασης.

Ένα σιδηρούν καθεστώς… ένας λαός που αντιστέκεται

Εστιάζοντας στην αντίσταση του ιρανικού λαού, το τρίτο μέρος συμβάλλει στη διόρθωση του «δυτικού» βλέμματος, που συχνά εξομοιώνει την κυβέρνηση με τους ανθρώπους της, παρουσιάζοντας τον ιρανικό λαό σαν ομοιογενή μάζα φανατισμένων αναχρονιστικών ισλαμιστών. Σε αυτό συμβάλλει το υποκεφάλαιο στο οποίο μια νεαρή Ιρανή ξεκινά τη μέρα της όπως όλες μας, γυμνάζεται, βάφεται, οδηγεί, πηγαίνει στη δουλειά της και το βράδυ βγαίνει για ποτό με την κοπέλα της. Μια απολύτως «φυσιολογική» καθημερινότητα, μόνο που στη χώρα της όλες αυτές οι πράξεις συνιστούν μικρές εξεγέρσεις, αφού αντιβαίνουν όλους τους κανόνες.

Στο τρίτο μέρος, επίσης, καταρρίπτονται κάποιες στερεότυπες αντιλήψεις, όπως, για παράδειγμα, ότι το Ισλάμ και τα ισλαμικά έθιμα χαίρουν καθολικής αποδοχής ή ότι στην αντίσταση συμμετέχουν μόνο γυναίκες και νέοι. Αντιθέτως, μπορεί το καθεστώς να τρέμει περισσότερο τους νέους, όπως αποδεικνύει η συστηματική καταστολή τους, αλλά στο κίνημα συμμετέχουν άτομα και ομάδες όλων των ηλικιών, εθνοτικών μειονοτήτων, φύλων και πεποιθήσεων, ακόμα και οι άλλοτε πιο συντηρητικοί. 

Αγάπη για τη χώρα, απέχθεια για το θεοκρατικό καθεστώς

Στο βιβλίο συμμετέχουν Ιρανοί της διασποράς, των οποίων η αγάπη και στοργή για την πατρίδα είναι έκδηλη. Ο φόρος τιμής στην ομορφιά της χώρας, την παράδοση, τη γλώσσα, την πολυπολιτισμικότητά της διαδέχεται τη στεναχώρια για το καθεστώς που σαν σκιά σκεπάζει οτιδήποτε όμορφο. Ακόμα και οι μεταναστευτικές ορδές καταγράφονται ως ανησυχητική και στενάχωρη συνθήκη, παρόλο που συνιστούν εξαναγκαστικό μονόδρομο για τη νεολαία της χώρας. 

Όσο ασφυκτικό και επίπονο είναι το ένα κεφάλαιο, έρχεται το επόμενο να μας γεμίσει ελπίδα.

Προκειμένου να διατηρηθεί μια ισορροπία ανάμεσα στη ρεαλιστική απεικόνιση της καθημερινότητας και τη μαχητικότητα, η βία και ο τρόμος εναλλάσσονται με την τρυφερότητα. Σε αυτό συμβάλλει το χαρακτηριστικό στυλ του κάθε σκιτσογράφου που αντικατοπτρίζει και το προσωπικό ακτιβιστικό ύφος του καθενός. Παραδείγματος χάριν, τα αδέρφια Neyestani, και κυρίως ο Mana Neyestani, σκιαγραφούν το άσχημο τυραννικό πρόσωπο του καθεστώτος αποτυπώνοντας τους εκπροσώπους του ως τεράστια τέρατα που πατούν πάνω στον απλό πολίτη, που τρέφονται με το αίμα του. Ο Χαμενεΐ απεικονίζεται ως σκιώδης φιγούρα, τερατόμορφη, με άπειρα πόδια.

Αντιθέτως, τα στριπάκια του Bee ή της Coco είναι χιουμοριστικά, τρυφερά, απεικονίζουν στιγμές πιο ξέγνοιαστες. Τα χρώματα επιτελούν παρόμοιο ρόλο, οτιδήποτε αφορά το καθεστώς, την παρακολούθηση, την αστυνομία, την καταστολή δίνεται με ασπρόμαυρο, ενώ το χρώμα φωτίζει μόνο τις στιγμές αντίστασης και οικογενειακής θαλπωρής.

Γενεαλογία σπουδαίων γυναικών

Αντί εισαγωγής, στο πρώτο κείμενο, ο Αμπάς Μιλανί εξηγεί ότι η εξέγερση στο Ιράν δεν είναι μια αιφνίδια μεμονωμένη κοινωνική έκρηξη, αλλά μια κατάσταση που υφέρπει χρόνια και έχει βαθιές ρίζες. Η γενεαλογία απελευθερωμένων γυναικών που παραθέτει, από τη μυθολογία και την ιστορία μέχρι την πολιτική, την επιστήμη, τις τέχνες, αποδεικνύει ότι οι γυναίκες του Ιράν έδειχναν από παλιά τον δρόμο προς έναν απελευθερωτικό φεμινιστικό αγώνα και υπήρξαν «μικροί φάροι μέσα στη νύχτα του δεσποτισμού και του μισογυνισμού». Δίπλα σε αυτές, η έκδοση έρχεται να προσθέσει τα ονόματα όσων δολοφονήθηκαν τα τελευταία χρόνια αλλά θα παραμείνουν αθάνατες, όπως η Νίκα Σακαράμι και η Χαντίς Νατζαφί, αλλά και ανδρών αλληλέγγυων που έχασαν τη ζωή τους πλάι σε αυτές.

[δεν πρέπει] να παραβλέπουμε ότι τα σοβαρότατα αυτά ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ελευθεριών εργαλειοποιούνται και χρησιμοποιούνται ως άλλοθι για πολεμικές επιθέσεις και γεωπολιτικές ανακατατάξεις.

Σκληρό, συγκινητικό μα ταυτόχρονα ελπιδοφόρο, το βιβλίο σκιαγραφεί μια κατά το δυνατόν πλήρη εικόνα της ιρανικής κοινωνίας σήμερα, με τις μεγάλες δυσκολίες και αντιφάσεις της – χωρίς βέβαια να παραβλέπουμε ότι τα σοβαρότατα αυτά ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ελευθεριών εργαλειοποιούνται και χρησιμοποιούνται ως άλλοθι για πολεμικές επιθέσεις και γεωπολιτικές ανακατατάξεις.

Η Μαρζάν Σατραπί στο CNN πριν από δύο χρόνια