Για το γκράφικ νόβελ του Θανάση Πέτρου «1941» (εκδ. Ίκαρος). Στην κεντρική εικόνα, καρέ από το έργο. «Τα βιβλία του Πέτρου εισφέρουν στη διάσωση των ιστορικών μνημών, αλλά και μέσω της διείσδυσής τους σε νεαρότερους αναγνώστες, της εμβάπτισης των νέων σε δραματικά γεγονότα που στο σχολείο θα τα προσπεράσουν με αδιαφορία».
Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος
Η επίσημη Ιστορία της Ελλάδας είναι πάντα εδώ, κατατεθειμένη και ζώσα. Μπορεί ο οποιοσδήποτε να την διατρέξει, να τη διαβάσει, να αναστοχαστεί πάνω στα γεγονότα του παρελθόντος και να πάρει (αν πάρει) διδάγματα για το μέλλον. Δύσκολα, όμως, μπορεί να την κάνει εικόνα. Να οπτικοποιήσει πρόσωπα, καταστάσεις και γεγονότα. Αυτό το «κενό» ο Θανάσης Πέτρου το καλύπτει εδώ και χρόνια με τρόπο δημιουργικό και εμπνευσμένο. Από το πρώτο του graphic novel (βλ. Οι όμηροι του Γκαίτλιτς, εκδ. Ίκαρος) που αναφερόταν στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ξεκίνησε να ξεδιπλώνει με εικόνες και λόγο όλη την ιστορία που διαπέρασε ωσάν καυτό σίδερο την Ευρώπη, αλλά και τη χώρα μας.
Ακολούθησε το βιβλίο του για το 1922 και την περιπέτεια της Σμύρνης και το 1923 με την Εχθρική πατρίδα που υποδέχθηκε (όχι ασμένως) τους χιλιάδες πρόσφυγες που προέκυψαν από τον ξεριζωμό στη Σμύρνη και τα γύρω παράλια. Εν συνεχεία, φτάνει στο 1936 μέσω του κεντρικού του ήρωα, Γιώργη Αμπατζή, ο οποίος φυλακίζεται για ένα έγκλημα τιμής που διέπραξε, και όταν αποφυλακίζεται καταλήγει στη Θεσσαλονίκη σε μια εποχή έντονων πολιτικών ζυμώσεων.
Ο Αμπατζής
Με την εμφάνιση του Αμπατζή, ο Πέτρου καταφέρνει να δώσει στο «γενικό» (βλ. μεγάλη Ιστορία) ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς το «μερικό» -στην ουσία του- λειτουργεί ως υπόδειγμα. Ο Αμπατζής είναι ένας ήρωας της εποχής, ένα γέννημα μιας κατάστασης εξόχως άγριας και δύστηνης.
Στο νέο του graphic novel 1941, βρίσκουμε τον Αμπατζή πάντα στη Θεσσαλονίκη αναζητώντας στέγη και δουλειά. Καταφέρνει να βρει εργασία σε ένα καρεκλάδικο και να παντρευτεί την Παναγιώτα, μια χήρα με δύο παιδιά. Υπό άλλες συνθήκες, θα είχε κάθε δικαίωμα να κάνει όνειρα για κάτι καλύτερο στο μέλλον, μόνο που εκείνα τα χρόνια τα όνειρα απαγορεύονταν στους ανθρώπους.
Τα βιβλία του Πέτρου εισφέρουν στη διάσωση των ιστορικών μνημών, αλλά και μέσω της διείσδυσής τους σε νεαρότερους αναγνώστες, της εμβάπτισης των νέων σε δραματικά γεγονότα που στο σχολείο θα τα προσπεράσουν με αδιαφορία.
Η έναρξη του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου διαλύει κάθε ψευδαίσθηση χαράς και ευτυχίας. Ο γιος της Παναγιώτας έφυγε για το μέτωπο, ενώ όσοι έμειναν πίσω άρχισαν να αισθάνονται τα επίχειρα του πολέμου. Στερήσεις, φόβος και θάνατοι. Ο νεαρός Κώστας επιστρέφει νικητής από το πεδίο της μάχης με τους Ιταλούς, αλλά αμέσως τα πράγματα γίνονται φρικώδη με την εισβολή των Γερμανών στη Θεσσαλονίκη (Απρίλιος του 1941). Το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου ξεδιπλώνει τρία και κάτι σκληρά χρόνια που οι ναζί ολετήρες βρίσκονταν στην πόλη.
Οι ναζί στην πόλη
Η ζωή γίνεται αφόρητη με τις απαγορεύσεις των κατακτητών, οι μαυραγορίτες κάνουν χρυσές δουλειές τη στιγμή που ο κόσμος πεινάει, ο Κώστας αποφασίζει να συνταχθεί με το μέρος των εχθρών και ο Αμπατζής με τη γυναίκα του στροβιλίζονται μέσα στη δίνη των καιρών. Όλη η ιστορία της πόλης περνάει από το βιβλίο: από τον εκτοπισμό των Εβραίων έως το Καφέ Τσιτσάνης και από τις πρώτες αντιστασιακές ομάδες έως τους δωσίλογους που δεν διστάζουν να φορέσουν ακόμη και τη στολή των ναζί και να σκοτώσουν συμπατριώτες τους. Παράλληλα, η δράση των Βουλγάρων και των Μπαφραλήδων (τουρκόφωνοι Πόντιοι) στη Βόρεια Ελλάδα σφίγγει ακόμη περισσότερο τον κλοιό, καθώς εκείνη την περίοδο πολλοί πρόσφυγες κατέληξαν στη Θεσσαλονίκη από τη στιγμή τα σπίτια τους κάηκαν κατά τη λεγόμενη Γ’ Βουλγαρική κατοχή ελληνικών εδαφών (1941-1944).
Τα ιστορικά γεγονότα είναι αφηγημένα με προσοχή από τον Πέτρου. Τα πραγματολογικά στοιχεία είναι ακριβή, ενώ τα πρόσωπα που έγιναν πρωταγωνιστές της εποχής αποτυπώνονται με λιτό πλην περιεκτικό τρόπο.
Η απελευθέρωση
Η οικογένεια του Αμπατζή ζει με έντονο τρόπο τις στιγμές: ο ίδιος ο Αμπατζής ολοένα και περισσότερο βλέπει πως μόνο η προσχώρηση στον ΕΛΑΣ θα δώσει μια λύση, η γυναίκα του προσπαθεί να τα φέρει καθημερινά βόλτα, η κόρη της καθώς μεγαλώνει ριζοσπαστικοποιείται υπέρ του αγώνα, ενώ ο γιος της έχει τραβήξει τον δικό του -ολισθηρό- δρόμο. Η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης τον Οκτώβριο του 1944 θα βρει την πόλη καθημαγμένη, τους ανθρώπους σκληραγωγημένους από τους κακουχίες, ενώ το δράμα των Εβραίων, που κάποτε αποτελούσαν την πλειοψηφία της συμπρωτεύουσας, στέκει σαν φάντασμα πάνω από τα κεφάλια όλων. Μπορεί το βιβλίο να ολοκληρώνεται με το χαρμόσυνο νέο της νίκης των Συμμάχων, εντούτοις είναι φανερό πως οι πληγές είναι βαθιές και ανεπούλωτες. Ο Κώστας που κρύβεται για να μην τον σκοτώσουν γλυτώνει από τα χέρια ενός πατριώτη. Ο Αμπατζής, η γυναίκα του και η κόρη της προσπαθούν να σταθούν ξανά στα πόδια τους.
Δεν χρειάζεται καν να σημειωθεί ότι τα βιβλία του Πέτρου εισφέρουν στη διάσωση των ιστορικών μνημών, αλλά και μέσω της διείσδυσής τους σε νεαρότερους αναγνώστες, της εμβάπτισής τους (των νεαρών) σε δραματικά γεγονότα που στο σχολείο θα τα προσπεράσουν με αδιαφορία.
Η εικαστική πλευρά
Η εικαστική πλευρά του graphic novel, όπως συνέβη και στα προηγούμενα βιβλία του Πέτρου, είναι υψηλού επιπέδου και μέσω των σκούρων (ως επί το πλείστον) χρωματικών περιοχών που επιλέγει, αποτυπώνει εκείνη την γκρίζα εποχή που τόσο πλήγωσε την Ελλάδα (και όχι μόνο).
＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Δυο λόγια για τον δημιουργό
Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1971. Σπούδασε Γαλλική φιλολογία, Κοινωνιογλωσσολογία και δημιουργία κόμικς. Από το 2005 ως το 2011 εργάστηκε στο περιοδικό 9 της εφημερίδας Ελευθεροτυπία. Από το 2012 διδάσκει στον ΑΚΤΟ.
Έργα του: Ο τυμπανιστής και οι φίλοι του (Βιβλιοπέλαγος). Παραρλάμα και άλλες ιστορίες του Δημοσθένη Βουτυρά (Τόπος). Το πτώμα (Jemma Press). Το Γιούσουρι και άλλες φανταστικές ιστορίες (Τόπος). Η Μεγάλη βδομάδα του πρεζάκη (Τόπος). Στη μάχη του Μαραθώνα (Πατάκη) και Στη μάχη των Θερμοπυλών (Πατάκη). Αμανίτα μουσκάρια (Γνώση). Στη Σαλαμίνα και στις Πλαταιές (Πατάκη). Γρα-Γρου (Ίκαρος). Γιαννούλης Χαλεπάς, ο μύθος της νεοελληνικής γλυπτικής (Πατάκη). Υπομονή θέλει (Μικρός Ήρως).
