alt

Για το δοκίμιο του Παντελή Μπουκάλα Όταν το ρήμα γίνεται όνομα. Η «Αγαπώ» και το σφρίγος της ποιητικής γλώσσας των δημοτικών (εκδ. Άγρα).

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Γράφει με συγκίνηση ο Παντελής Μπουκάλας: «Σε λίγο ήρθε [ένας φίλος και κουμπάρος του, ο Θοδωρής Σταματόπουλος] και μου έδωσε ένα τετράδιο. “Σου το στέλνει η μάνα μου”. Η κυρα-Σταυρούλα. Ξαφνιάστηκα. […]

»Εκατόν είκοσι σελίδες είναι το τετράδιο, με το σπιράλ τους, καθαρογραμμένες. Στην πρώτη τέσσερις προσευχές […] Κι όλες οι υπόλοιπες γεμάτες τραγούδια. Κι όχι λιγόστιχα μόνο ή μόνο του χορού ή εορταστικά, “κολοκοτρωναίικα”, που σίγουρα απομνημονεύονται πιο εύκολα. Αλλά και πολύστιχα. Παραλογές ολόκληρες. Και τίποτε κολοβό. Τίποτε τραυματισμένο στο μέτρο και τον ρυθμό του.

»“Ρε Θοδωρή, έχεις βιβλιοθήκη με δημοτικά στο χωριό και μου το κρύβεις;” ρώτησα τον κουμπάρο. Γέλασε. Είχε μιλήσει κάποια στιγμή στη μάνα του […] Κι εκείνη, δίχως να πει το παραμικρό, στρώθηκε κι έγραψε όσα τραγούδια θυμόταν […] Της χαράς και της λύπης. Της αγάπης, του γάμου, της ξενιτιάς. Κλέφτικα και σκωπτικά. Και μοιρολόγια. […]

»Στα ενενήντα της πια η κυρα-Σταυρούλα, έγραψε τα τραγούδια καταλογάδην. Δίχως να τα χωρίζει σε στίχους. Και με τα τσακίσματά τους όλα και τα γυρίσματα. Σημάδι αυτό πως για να τα θυμηθεί έπρεπε να τα σιγοτραγουδάει, να τα ανασταίνει ακριβώς όπως τα έζησε κάποτε. Το δώρο της μου έδειξε ότι ναι, ο προφορικός πολιτισμός δεν είναι κάποια επινόηση λαόφιλων λογίων […]».

Το δημοτικό τραγούδι είναι κατεξοχήν της υπαίθρου, οι εικόνες και οι μεταφορές του είναι γέννημα του τρόπου που η εναλλαγή των εποχών αποτυπώνεται στη φύση, και του ψυχικού παλμού καθώς δονείται η ψυχή σ’ αυτόν τον κυκλικό ρυθμό.

Κι αν όμως ο πολιτισμός που γέννησε το δημοτικό τραγούδι ζει ακόμα κάπου, είναι ζωντανός αλλά θνήσκων. Καταρχάς, δημοτικό τραγούδι χωρίς τη συμμετοχή του δήμου δεν νοείται, και στα πανηγύρια ανά το πανελλήνιο οι στίχοι που πλέον τραγουδιόνται είναι μπο, μπο, μπο για να ’χει κάτι να λέει το στόμα – ό,τι να ’ναι δηλαδή. Έπειτα, το δημοτικό τραγούδι είναι κατεξοχήν της υπαίθρου, οι εικόνες και οι μεταφορές του είναι γέννημα του τρόπου που η εναλλαγή των εποχών αποτυπώνεται στη φύση, και του ψυχικού παλμού καθώς δονείται η ψυχή σ’ αυτόν τον κυκλικό ρυθμό· αλλά χωριό και πολιτισμός του χωριού δεν υπάρχουν πλέον· ο πολιτισμός είναι του άστεως.  

Όχι πως σε τούτη τη γενική δράση  (που δεν την κρίνω ως αρνητική ή θετική, αλλά απλώς την αναφέρω ως γεγονός), δεν υπάρχει μεμονωμένη αντίδραση. Νέοι άνθρωποι καταγίνονται με την παραδοσιακή μουσική, μα αυτοί δεν θα παραλλάξουν, αλλά θα διαφυλάξουν με μουσειακή ευλάβεια. Όλο και περισσότεροι είναι τα τελευταία χρόνια οι παραμυθάδες που αφηγούνται παραδοσιακά παραμύθια, μα οι αφηγήσεις τους είναι προγραμματισμένες παραστάσεις – και τι ’ναι ο λύκος εντέλει για τα παιδιά που ακούν αυτές τις ιστορίες; Ένα γοητευτικό μυθικό ζώο σαν το δεινόσαυρο περίπου. Σίγουρα, μια φορά, δεν είναι κομμάτι της ζωής τους.

Όμως τα δημοτικά τραγούδια εξακολουθούν να είναι κάτι: ως λόγια, ως λέξεις, εξακολουθεί ο απόηχός τους να είναι κομμάτι της ζωντανής γλώσσας που ακόμα χρησιμοποιούμε και κατ’ επέκταση της σκέψης μας, που πλάθεται μέσ’ από τη γλώσσα. Ακόμα κι αν οι συνθήκες που τα γέννησαν έχουν σε μεγάλο βαθμό εκλείψει (ο κόσμος των κλέφτικων, εντέλει, δεν είναι πολύ κοντύτερά μας από τον κόσμο του Διγενή Ακρίτη· ενώ εκείνοι οι δύο κόσμοι, παρά την απόσταση αιώνων, είναι αναμεταξύ τους πολύ κοντύτερα απ’ ό,τι στον δικό μας· νομίζω λοιπόν πως η ρήξη είναι αναμφίβολη κι οριστική). Η ρήξη στον πολιτισμό, ναι, αλλά όχι και στη συνέχεια μέσ’ από τη γλώσσα, και πάνω απ’ όλα αυτό είναι που κάνει πολύτιμο τούτο το βιβλίο του Παντελή Μπουκάλα (άλλα εννιά θα ακολουθήσουν).

alt
Φωτογραφία: Πάρις Ταβιτιάν
 

Η γλώσσα εδώ είναι προνύμφη, όχι νεκρή πεταλούδα καρφιτσωμένη σε φελλό, και επί τούτω κατασκευασμένες λέξεις («μίας χρήσης» πολλές), «λάθος» τύποι, παρετυμολογίες, παρελαύνουν σε κυριολεκτικώς χιλιάδες παραδείγματα.

Μετά από μια κατατοπιστικότατη εισαγωγή για τις περιπέτειες (τις φουρτούνες) της καταγραφής των δημοτικών τραγουδιών, η γλώσσα παίρνει εδώ το πάνω χέρι. Μια εμβριθής νομιμοποίηση των «λαθών» είναι το φιλολογικότατα αντιφιλολογικό «Κοινοτικό γλωσσικό εργαστήριο» όπου, σε πείσμα των γραμματικών κανόνων (και υπέρ του γλυκύηχου κυλίσματος της γλώσσας), η λεξιπλασία στέφεται λαμπρός βασιλιάς. (Τούτο το κεφάλαιο δρα επίσης ιαματικά, για όσους αισθάνθηκαν ίσως ενοχές λέγοντας «γκουγκλάρω» ή «σκρολάρω»). Η γλώσσα εδώ είναι προνύμφη, όχι νεκρή πεταλούδα καρφιτσωμένη σε φελλό, και επί τούτω κατασκευασμένες λέξεις («μίας χρήσης» πολλές), «λάθος» τύποι, παρετυμολογίες, παρελαύνουν σε κυριολεκτικώς χιλιάδες παραδείγματα –αποσπάσματα δημοτικών τραγουδιών ή και τραγούδια αυτούσια, μα και παραδείγματα από τη νεοελληνική ποίηση και την αρχαιοελληνική γραμματεία–, φτάνοντας ως μια κατανοητή υπερβολή, όπως στριμώχνονται το ένα πλάι στ’ άλλο, γιατί αν μπορούσε ο συγγραφέας ίσως δε θα άφηνε ούτε ένα να χαθεί, σαν Νώε των λέξεων μες στην Κιβωτό του.

Ο κ. Μπουκάλας το έβαλε σκοπό ν’ αφήσει ένα κτήμα ες αεί. Ομολογουμένως, το βιβλίο του είναι θαυμάσιο και θαυμαστό.

Και στο κεφάλαιο «Τα ρήματα της αγάπης» ξεδιπλώνεται αρχικά, με κέφι, όλη η ιστορία της παραγωγής συνθέτων λέξεων από τον Αριστοφάνη (με την ανεκδιήγητή του 79σύλλαβη μεγαλύτερη λέξη της ελληνικής, στις Εκκλησιάζουσες), διαμέσου των πτωχοπροδρομικών, αυτών στη Διήγησιν παιδιόφραστον των τετραπόδων ζώων και άλλων βυζαντινών δημωδών συνθέτων, ως τον Παλαμά. Για να πάρει έπειτα ο λεξιπλάστης έρωτας τη σκυτάλη, από τον Αλκαίο και τη Σαπφώ, ως τη συνθετική ικανότητα που έχει η γλώσσα να παντρεύει τις λέξεις σ’ αστείρευτους συνδυασμούς (αγγελοκαμωμένη, αγγελόπλαστη, αγγελοστολισμένη, μπαμπακοστηθούσα, κερασομαγουλάτη, λιγνοχαϊδεμένη, μοσχοκανελοκόκαλη, βεργολιγνολυγερή… ατελείωτος ο κατάλογος) και μέχρι τη μετάπλαση του ρήματος αγαπώ σε ουσιαστικό (ο Αγαπώ, η Αγαπώ – «Ένα ολικό, ένα πλήρες όνομα που συνοψίζει ακαριαία όλα τα πάθη της αγάπης, με την αρχή και το τέλος της αλφαβήτου, το άλφα και το ωμέγα, να σμίγουν σ’ έναν κύκλο που δεν κλείνει ποτέ») χάρη στη δύναμη του έρωτα, που τα γραμματικά πρέπει δεν τα κοιτά.

Είκοσι επτά σελίδες καταλαμβάνουν μόνον οι τίτλοι των συλλογών δημοτικών τραγουδιών που συμβουλεύτηκε ο συγγραφέας στο Όταν το ρήμα γίνεται όνομα. Αυτό από μόνο του κάτι λέει για το μόχθο και την αγάπη που κλείνει μέσα του τούτο το έργο. Ο κ. Μπουκάλας το έβαλε σκοπό ν’ αφήσει ένα κτήμα ες αεί. Ομολογουμένως, το βιβλίο του είναι θαυμάσιο και θαυμαστό.

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.


Απόσπασμα από το βιβλίο

«Έχουν ένα θαμβωτικό προτέρημα αυτά τα ποιήματα [τα δημοτικά τραγούδια]: συνιστούν γεγονότα σώματος και γεγονότα ψυχής· είναι σημεία βαθύτερα της γλώσσας. Κι έτσι όπως αχώριστα παντρεύουν ρυθμό και νόημα, μέλος και εικόνα, φωνή και σιωπή, δηλούμενο και υποδηλούμενο, αφηγηματικό και λυρικό, φυσικό και υπερφυσικό, επάνω τόπο και κάτω κόσμο, ακαριαίο και εκτενές, φύση και ανθρώπους, λογικό και απροσδόκητο, ομάδα και άτομο, σεμνό και προκλητικό, γενέθλιο και τελεσίδικο, κοινό και αλλόκοτο, σκωπτικό και φιλάνθρωπο, ζωηφόρο και πένθιμο, πραγματικό και υπερρεαλιστικό, αρχαιότατο και καινοτόμο· έτσι όπως φιλόξενα στεγάζουν εντός τους έναν τρόπο να δει κανείς το παν άτμητο, και άτμητο να το γευτεί, αποκαθιστούν και την ενότητα πνεύματος του αναγνώστη τους, που του προσφέρουν έναν απίστευτο αποκαλυπτικό πλούτο».


altΌταν το ρήμα γίνεται όνομα
Η «Αγαπώ» και το σφρίγος της ποιητικής γλώσσας των δημοτικών
Παντελής Μπουκάλας
Άγρα 2016
Σελ. 592, τιμή εκδότη €21,90

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΝΤΕΛΗ ΜΠΟΥΚΑΛΑ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Γυναίκες που τρέχουν με τους λύκους», της Κλαρίσα Πίνκολα Εστές – Στα λημέρια της θηλυκότητας

«Γυναίκες που τρέχουν με τους λύκους», της Κλαρίσα Πίνκολα Εστές – Στα λημέρια της θηλυκότητας

Με αφορμή το βιβλίο της ψυχαναλύτριας Κλαρίσα Πίνκολα Εστές «Γυναίκες που τρέχουν με τους λύκους» (μτφρ. Δέσποινα Παπαγιαννοπούλου, εκδ. Κέλευθος). Στην κεντρική εικόνα, λεπτομέρεια από το έργο Wolf Alice (for Angela Carter) της Gina Litherland (2011).

Της Ιωάννας Σπηλιοπούλου

...
«Η δύναμη της αγάπης», του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ – Μια πνευματική αυτοβιογραφία

«Η δύναμη της αγάπης», του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ – Μια πνευματική αυτοβιογραφία

Για το βιβλίο «Η δύναμη της αγάπης - Εκλογή από τα κηρύγματά του» του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ (μτφρ. Θανάσης Θ. Νιάρχος) που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Καστανιώτη. 

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Ο αγώνας του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ για τα δικαιώματα των μαύρων πολ...

«Όπλα μαθημαΖικής καταστροφής», της Κάθι Ο' Νιλ – Πόσο επικίνδυνοι μπορεί να γίνουν οι αριθμοί για τη δημοκρατία;

«Όπλα μαθημαΖικής καταστροφής», της Κάθι Ο' Νιλ – Πόσο επικίνδυνοι μπορεί να γίνουν οι αριθμοί για τη δημοκρατία;

Για το βιβλιο της Cathy O' Neil «Όπλα μαθημαζικής καταστροφής - Πώς τα μεγάλα δεδομένα αυξάνουν την ανισότητα και απειλούν τη Δημοκρατία» (μτφρ. Παναγιώτης Δρεπανιώτης, εκδ. ΕΑΠ).

Του Ανδρέα Χατζηνικολάου

Πόσο επικίνδυνοι μπορεί να γίνουν οι αριθμοί γι...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τα «Κόκκινα φανάρια» ανάβουν τα queer φώτα τους στον Cartel Τεχνοχώρο

Τα «Κόκκινα φανάρια» ανάβουν τα queer φώτα τους στον Cartel Τεχνοχώρο

Μια παράσταση βασισμένη στα «Κόκκινα Φανάρια» του Αλέκου Γαλανού, στο CARTEL Τεχνοχώρος, στο Παλιό Μηχανουργείο στην περιοχή του Ρέντη (που έχει παραχωρηθεί από τη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση). Κάθε Σάββατο & Κυριακή στις 21.00 και κάθε Δευτέρα στις 20.00 (από τη Δευτέρα 7 Φεβρουαρίου)

Επιμέλεια: B...

Βιβλία που θα διαβάσουμε προσεχώς από τις εκδόσεις Κριτική

Βιβλία που θα διαβάσουμε προσεχώς από τις εκδόσεις Κριτική

Το επόμενο διάστημα θα κυκλοφορήσουν από τις εκδόσεις Κριτική πολλά και ιδιαίτερα ενδιαφέροντα βιβλία, τόσο τίτλοι μεταφρασμένης και ελληνικής λογοτεχνίας, όσο και δοκίμια, μελέτες κ.ά. Δείτε τα αναλυτικά στο άρθρο που ακολουθεί. 

Επιμέλεια: Book Press

...
Το Γαλλικό Ινστιτούτο τιμά τον Θόδωρο Αγγελόπουλο – Αναβολή λόγω καιρού...

Το Γαλλικό Ινστιτούτο τιμά τον Θόδωρο Αγγελόπουλο – Αναβολή λόγω καιρού...

Σήμερα, 24 Ιανουαρίου 2022, συμπληρώνονται 10 χρόνια από την ημέρα που ο Θόδωρος Αγγελόπουλος πέρασε στην αιωνιότητα, αφήνοντας για πάντα στραμμένους τους προβολείς στην πολυβραβευμένη διαδρομή του στην Έβδομη Τέχνη. Λόγω των έκτακτων καιρικών συνθηκών η εκδήλωση «Αφιέρωμα στο Θόδωρο Αγγελόπουλο» που είχε προγρ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα πιο feelgood βιβλία με σκηνικό βιβλιοπωλεία και βιβλιοθήκες

Τα πιο feelgood βιβλία με σκηνικό βιβλιοπωλεία και βιβλιοθήκες

Οι βιβλιοθήκες και τα βιβλιοπωλεία, συχνά μάλιστα και τα ίδια τα βιβλία, γίνονται το κεντρικό θέμα σε πολλά μυθιστορήματα, που αποκτούν έτσι αυτόχρημα τον χαρακτηρισμό του «βιβλιοφιλικού» και έχουν ένα δικα...

Μυθιστορήματα για την αμνησία: πώς οι διαταραχές μνήμης δίνουν υπέροχες ιστορίες

Μυθιστορήματα για την αμνησία: πώς οι διαταραχές μνήμης δίνουν υπέροχες ιστορίες

Ο ανθρώπινος νους και τα αχαρτογράφητα μονοπάτια του, η μνήμη και η λειτουργία της, από τα σπουδαιότερα μυστήρια της ανθρώπινης ύπαρξης, διερευνώνται τόσο από την επιστήμη όσο και από τη λογοτεχνία. Μια επιλογή λογοτεχνικών βιβλίων με θέμα την αμνησία ή διάφορες διαταραχές της μνήμης, στην πλειονότητά τους μυθι...

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

H λίστα του Guardian με τα καλύτερα βιβλία του 2021 περιλαμβάνει πολλά γνώριμα και αγαπητά ονόματα, όπως η Όλγκα Τοκάρτσουκ, ο Καζούο Ισιγκούρο, ο Τζόναθαν Φράνζεν και η Σάλι Ρούνεϊ, μεταξύ άλλων. Με ικανοποίηση διαπιστώσαμε ότι πολλοί από τους συγγραφείς που ξεχώρισαν έχουν ήδη ένα ή περισσότερα βιβλία τους μεταφρα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ