38 στοχαστές απαντούν

Ενόψει πολλαπλών εκλογικών αναμετρήσεων, καλό θα ήταν για όλους μας να κλείναμε για λίγο (ή για πολύ, ή και για πάντα) τα τηλεοπτικά κανάλια και τα ραδιόφωνα που έχουν πλημμυρίσει με ψευδοσυζητήσεις και ψευδοαντιδικίες, και να ανοίγαμε ένα σύγχρονο πολιτικό βιβλίο με στόχο να σκεφτούμε λίγο βαθύτερα, σε απόσταση από τις κομματικές διαμάχες, το μέλλον της Ευρώπης, δηλαδή το μέλλον μας.

Το βιβλίο Πρόσωπα της απομάγευσης: 38 συνεντεύξεις για την κρίση και το μέλλον είναι ένα από τα βιβλία που ενδείκνυνται για τούτο τον σκοπό, καθώς περιλαμβάνει ποικίλες απαντήσεις από 38 σημαντικούς φιλοσόφους, κοινωνιολόγους, οικονομολόγους και πολιτικούς στοχαστές της εποχής μας σε επίκαιρα ερωτήματα του δημοσιογράφου Τάσου Τσακίρογλου, ενώ συνοδεύεται από πρόλογο του Κωνσταντίνου Τσουκαλά και επίμετρο του Τάσου Παππά. Οι συνεντεύξεις έχουν γίνει μεταξύ 2012-14 και έχουν πρωτοδημοσιευτεί στην Εφημερίδα των Συντακτών.

Μετά την απομάγευση του κόσμου

Μετά τη διαδικασία της απομάγευσης του κόσμου, την οποία έχει αναλύσει με αξεπέραστη εγκυρότητα ο Μαξ Βέμπερ, φαίνεται πως ζούμε την «απομάγευση της απομάγευσης». Αυτή συνίσταται, σύμφωνα με τον Τσακίρογλου, σε μια διαδικασία που «με τη βοήθεια της χρηματοπιστωτικής κρίσης, απο-μυστικοποιεί τον ίδιο τον καπιταλισμό και τον εμφανίζει στα μάτια των υπηκόων του με όλη τη σοκαριστική του γύμνια». Στόχος του συνεντευξιαστή είναι να εκμαιεύσει από τους συνεντευξιαζόμενους τις απόψεις τους για αυτή τη συνεχιζόμενη διαδικασία και τις πιθανές της εκβάσεις. Όπως γράφει ο δημοσιογράφος, όλοι όσοι έχουν επιλεγεί στον τόμο «μετέχουν μιας κριτικής ενατένισης του κόσμου» και εναντιώνονται, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, στον νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό, ενώ κάποιοι οραματίζονται την υπέρβασή του.

Όλοι όσοι έχουν επιλεγεί στον τόμο «μετέχουν μιας κριτικής ενατένισης του κόσμου» και εναντιώνονται, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, στον νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό, ενώ κάποιοι οραματίζονται την υπέρβασή του

Αυτή δεν είναι βέβαια μια καθόλου εύκολη υπέρβαση: όχι μόνο εξαιτίας της παντοδυναμίας του νεοφιλελευθερισμού εδώ και τρεις-τέσσερις δεκαετίες, αλλά και της ουσιαστικής εσωτερίκευσής του από (σχεδόν) όλους μας. Αυτό δηλαδή που πολλοί από εμάς μπορεί να θέλουμε να πολεμήσουμε είναι κάτι που το έχουμε σε μεγάλο βαθμό ήδη μέσα μας. Στον παγκοσμιοποιημένο, μεταμοντέρνο κόσμο δεν είναι τόσο εύκολο, όσο παλαιότερα, να διακρίνουμε τον πραγματικό ή φαντασιακό εχθρό (όπου εχθρός π.χ. μπορεί να ήταν ένας βασιλιάς, ένας δικτάτορας, μια ολιγάριθμη αριστοκρατική τάξη κ.λπ.). Αν σπεύσουμε να εκλάβουμε ως εχθρό π.χ. τις τράπεζες, τα «καθεστωτικά» Μ.Μ.Ε. ή τους κολοσσούς του Διαδικτύου, αμέσως θα διαπιστώσουμε πως αποτελούμε αναπόσπαστο τμήμα τους. Πώς σκοτώνουμε λοιπόν αυτό που έχουμε μέσα μας χωρίς να σκοτωθούμε;

Οι στοχαστές στον εν λόγω τόμο, ανεξαρτήτως ιδεολογικής κατεύθυνσης, συμφωνούν ότι με τον νεοφιλελευθερισμό έχει επέλθει μια βαρυσήμαντη αλλαγή στις πολιτικές και οικονομικές συνθήκες, αλλαγή που έχει οδηγήσει, όπως δείχνουν όλες οι στατιστικές, σε ραγδαία αύξηση των ανισοτήτων, τόσο ενδοκρατικά όσο και διακρατικά. Ακόμα και μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, οι στατιστικές δείχνουν σταθερή αύξηση του πλούτου των πλουσιότερων και σταθερή μείωση στα εισοδήματα των μεσαίων και φτωχότερων τάξεων. Συνεπώς, ανεξαρτήτως πολιτικής ιδεολογίας, οφείλουμε να παραδεχτούμε πως η κρίση δεν έπληξε τους πάντες με τον ίδιο τρόπο: οι πλουσιότεροι κατάφεραν τις περισσότερες φορές να επωφεληθούν από αυτήν, ενώ από την άλλη δημιουργήθηκαν στρατιές ανέργων, ακόμα και στην Ευρώπη της πάλαι ποτέ «πλήρους απασχόλησης». Μέσα σε μια πεντηκονταετία η ανεργία στην Ευρώπη έχει τουλάχιστον πενταπλασιαστεί, αγγίζοντας (στην Ελλάδα) επίπεδα εμπόλεμης ζώνης. Οι περισσότεροι ομολογούν πως ζούμε σε μια «αυταρχική δημοκρατία» που διαφυλάσσει τα προνόμια των ολίγων, καθώς και ότι η συμμετοχή όλων των πολιτών στις δημόσιες υποθέσεις είναι απαραίτητη.

Η πολιτική έχει γίνει υποχείριο της (χρηματο)οικονομίας και ότι το βασικό πρόβλημα των σύγχρονων κοινωνιών (όπως το θέτει καίρια ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν) είναι πώς να επιλύσουν «τοπικά προβλήματα που έχουν παγκόσμιες γενεσιουργές αιτίες»

Ένα άλλο γενικό συμπέρασμα που εξάγεται από τις απαντήσεις των περισσοτέρων στοχαστών είναι ότι η πολιτική έχει γίνει υποχείριο της (χρηματο)οικονομίας και ότι το βασικό πρόβλημα των σύγχρονων κοινωνιών (όπως το θέτει καίρια ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν) είναι πώς να επιλύσουν «τοπικά προβλήματα που έχουν παγκόσμιες γενεσιουργές αιτίες». Η παγκοσμιοποίηση είναι μια ιστορική διαδικασία με αναρίθμητες θετικές και αρνητικές επιπτώσεις στη ζωή μας. Πολλοί θεωρούν πως, καλώς ή κακώς, δεν υπάρχει γυρισμός και πως μόνο εντός της παγκοσμιοποίησης πρέπει να βρεθούν λύσεις. Άλλοι (π.χ. ο Σερζ Λατούς) ισχυρίζονται πως η ίδια η παγκοσμιοποίηση δημιουργεί τα δομικά προβλήματα, τα οποία δεν θα λυθούν ποτέ εντός της.

Ποια είναι η ευθύνη της Ευρώπης και της Ελλάδας για την τρέχουσα εγχώρια κρίση; Και εδώ οι απόψεις διαφοροποιούνται. Για παράδειγμα, οι Γερμανοί στοχαστές Χάμπερμας και Όφε δηλώνουν ρητά ότι το ελληνικό κράτος έχει κάνει τεράστια λάθη και παραλείψεις στον τρόπο λειτουργίας του εδώ και δεκαετίες, λάθη και παραλείψεις που δεν σχετίζονται τόσο με τον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό, όσο με εγγενή μας προβλήματα, ιστορικά, πολιτικά, πολιτισμικά. Ο Χάμπερμας δηλώνει πως ένιωσε «μεγάλη έκπληξη και απορία με τη λειτουργία του κρατικού μηχανισμού της [Ελλάδας]» (τον κατανοούμε απόλυτα), ο δε Όφε υποστηρίζει πως στην Ελλάδα υπάρχει «μια καθαρή περίπτωση κακοδιαχείρισης, μια αδικαιολόγητη προστασία των πλουσίων, οι οποίοι δεν συμβάλλουν στην προσπάθεια, αλλά και ένα πελατειακό σύστημα». Σύμφωνα με παρόμοιες απόψεις, δεν φταίει έτσι γενικά ο «κακός» νεοφιλελευθερισμός, η «κακή» παγκοσμιοποίηση, για το επονομαζόμενο «ελληνικό πρόβλημα», αλλά τα αίτια είναι πολύ πιο σύνθετα – σε κάθε περίπτωση, πρέπει να σταματήσουμε κάποια στιγμή να κατηγορούμε τρίτους για τα ενδογενή ελαττώματά μας.

Άλλοι, πάλι, υποστηρίζουν πως δεν μπορούμε να εξετάσουμε την Ελλάδα μακριά από τις διεργασίες στις άλλες χώρες. Όχι μόνο καθηγητές λίγο-πολύ αριστεροί, αλλά και στοχαστές όπως ο Γκρέι και ο Γκίντενς, τονίζουν ότι το ευρώ, π.χ., δημιουργεί δομικά προβλήματα που μπορεί να μην ξεπεραστούν ποτέ, αλλά να οδηγήσουν στη διάλυση της ευρωζώνης (μιλούν περισσότερο περιγραφικά – ο Λατούς, απεναντίας, υποστηρίζει ρητά την έξοδο από το ευρώ για όλα τα κράτη, αν θέλουν να σωθούν). Οι περισσότεροι αριστεροί καθηγητές, επίσης, συνδέουν το «ελληνικό πρόβλημα» (ερώτημα που ο δημοσιογράφος επαναφέρει διαρκώς) σχεδόν αποκλειστικά με τον τρόπο που οι υπερεθνικές ελίτ επεμβαίνουν και επιβάλλουν πολιτικές.

Οι Γερμανοί στοχαστές Χάμπερμας και Όφε δηλώνουν ρητά ότι το ελληνικό κράτος έχει κάνει τεράστια λάθη και παραλείψεις στον τρόπο λειτουργίας του εδώ και δεκαετίες, που δεν σχετίζονται τόσο με τον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό, όσο με εγγενή μας προβλήματα, ιστορικά, πολιτικά, πολιτισμικά

Στις ερωτήσεις του Τσακίρογλου, δεν είναι όλες οι απαντήσεις εύστοχες. Για παράδειγμα, στην εύλογη ερώτηση προς τον κομμουνιστή Αλέν Μπαντιού, πώς είναι εφικτός ο κομμουνισμός μετά τον Στάλιν και τον Πολ Ποτ, ο Γάλλος καθηγητής απαντά με έναν ανεπίτρεπτο, αν σκεφτούμε τα αμέτρητα θύματα του κομμουνισμού, τρόπο, λέγοντας ότι ένα από τα τρία χαρακτηριστικά του κομμουνισμού είναι «ο περιορισμός του καταπιεστικού και αστυνομοκρατικού χαρακτήρα του κράτους»! Στη συνέχεια, υποστηρίζει πως πρέπει να ανεξαρτητοποιηθούμε από τα κινητά τηλέφωνα και, ποιος ξέρει πώς, «να κατασκευάσουμε τα δικά μας εργαλεία για την επικοινωνία»…

Πολύ πιο σοβαρός και πραγματιστής, ο μεταμαρξιστής Ντέιβιντ Χάρβεϊ υποστηρίζει ότι «δεν μπορείς να σταματήσεις την παγκοσμιοποίηση και τη δυναμική της τεχνολογικής αλλαγής», γι’ αυτό πρέπει να σκεφτεί κανείς πώς θα αξιοποιήσει τις νέες τεχνολογίες. Επικρίνει μάλιστα την Αριστερά ότι «κοιτά στο παρελθόν, χρησιμοποιώντας συνταγές του παρελθόντος, οι οποίες δεν είναι κατάλληλες πλέον». Το ίδιο υποστηρίζει και ο Ρίτσαρντ Σένετ, που δηλώνει: «Δεν πιστεύω ότι η Αριστερά ως πολιτικό φαινόμενο θα προσφέρει βιώσιμη εναλλακτική λύση. Είναι κολλημένη σε ένα εθνικό μοντέλο με ρίζες στη δεκαετία του ‘60». Ακόμα και ο Ιταλός φιλόσοφος Κονστάντσο Πρέβε, που δεν θα μπορούσε ποτέ να χαρακτηριστεί θιασώτης του καπιταλισμού, υποστηρίζει ρεαλιστικά πως, σε αντίθεση με όσα επιθυμούν/φαντασιώνονται οι αριστεροί, «το γενικό σύστημα του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού δεν είναι σε κατάρρευση» και ότι «η εργατική τάξη δεν είναι σε κατάσταση να παίξει τον ρόλο επαναστατικού υποκειμένου. Δεν ασπάζομαι πια αυτή τη σοσιαλιστική-κοινωνική θρησκεία». Κάτι παρόμοιο υποστηρίζει και ο Μισέλ Ονφρέ στην εξαιρετική συνέντευξή του, προτάσσοντας έναν «νέο-προυντονικό καπιταλισμό της αμοιβαιότητας».

Κάποιοι καθηγητές (π.χ. ο Μάικλ Χαρντ) και καθηγήτριες (π.χ. η Σαντάλ Μουφ) βλέπουν σε μια ευρωπαϊκή Αριστερά (αναφέρουν τον ΣΥΡΙΖΑ) την αρχή της λύσης μπροστά στα αδιέξοδα που έχουν δημιουργήσει, και δεν φαίνεται να μπορούν να σταματήσουν να δημιουργούν, τα κεντρώα και δεξιά κόμματα στην Ευρώπη. Άλλοι όμως τονίζουν ότι αυτός ο αριστερός εθνολαϊκισμός δεν μπορεί να είναι μια επιθυμητή λύση για τα ευρωπαϊκά προβλήματα. Η στροφή των λαϊκών μαζών προς την ακροδεξιά αποτελεί αναντίρρητο γεγονός, το οποίο καταδικάζεται από όλους ως ένας μεγάλος κίνδυνος για το μέλλον της Ευρώπης. Έχοντας δεινοπαθήσει στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα, αλλά έχοντας εξασφαλίσει υψηλό επίπεδο διαβίωσης για το μεγαλύτερο τμήμα του πληθυσμού στο δεύτερο μισό, η Ευρώπη αναζητά τις κατάλληλες λύσεις για να μην επανέλθουν οι εθνικισμοί, αλλά και για να μειωθούν οι κραυγαλέες ανισότητες.

Καπιταλισμός και περιβάλλον

Η στροφή των λαϊκών μαζών προς την ακροδεξιά αποτελεί αναντίρρητο γεγονός, το οποίο καταδικάζεται από όλους ως ένας μεγάλος κίνδυνος για το μέλλον της Ευρώπης

Αν κάτι μας έλειψε από τις συνεντεύξεις είναι ο στοχασμός πάνω στις επιπτώσεις του καπιταλισμού στο περιβάλλον. Παρότι κάποιοι στοχαστές ευτυχώς αναφέρθηκαν σε αυτό το ακανθώδες ζήτημα (Τζον Γκρέι, Κάρλος Τάιμπο), είναι σαφές πως μπροστά στη βούληση για ανάπτυξη (βούληση την οποία συμμερίζονται όλες οι παρατάξεις) η περιβαλλοντική καταστροφή ως πρόβλημα παραγκωνίζεται. Ιδίως σε χώρες με εξαιρετικό φυσικό πλούτο, όπως η Ελλάδα, αυτή η συζήτηση θα πρέπει να βρίσκεται πάντα στο προσκήνιο, όχι να θάβεται κάτω από τις (εσωτερικές και εξωτερικές) πιέσεις για κάθε λογής καταπάτηση. Σίγουρα η τεχνολογία προσφέρει «καθαρές» λύσεις, αλλά η παγκόσμια αύξηση του πληθυσμού είναι μάλλον ταχύτερη από τη δυνατότητα εύρεσης τεχνικών λύσεων σε πολλά προβλήματα.

Από την άλλη πρέπει, αλίμονο, να αποδεχτούμε πως το ανθρώπινο είδος, όπως όλα τα άλλα ζώα, είναι έτοιμο να κάνει τα πάντα για την αυτοσυντήρησή του – ακόμα (ιδού το μέγα ανθρώπινο παράδοξο) και να εξαντλήσει όλες τις δυνατότητές του για μακροπρόθεσμη αυτοσυντήρηση. Όπως σημειώνει ο Γκρέι με τη γνωστή ευστοχία του: «Όταν η ζωή γίνεται σκληρή, η ανάγκη για ελευθερία, η οποία είναι πραγματική, τείνει να αποσύρεται προς όφελος άλλων αναγκών, όπως η ασφάλεια». Αν ήμασταν κατασκευασμένοι για να σκεφτόμαστε (τόσο) μακροπρόθεσμα, θα βλέπαμε πως η σημερινή κρίση είναι μάλλον μια παρανυχίδα μπροστά στη συνεχιζόμενη καταστροφή της βιόσφαιρας. Αλλά δεν είμαστε, εξού και θα κληθούμε να πληρώσουμε, όταν δεν πληρώνουμε ήδη, το τραγικό τίμημα.

Πέρα από τις προαναφερθείσες συνεντεύξεις, ξεχωρίσαμε τις συζητήσεις με τον Τσβετάν Τοντόροφ, τον Ντόναλντ Σασούν, τον Έντσο Τραβέρσο και τον Αλέν Τουρέν. Τα Πρόσωπα της απομάγευσης διακρίνονται, όπως διαπιστώσαμε, από μια μεγάλη ποικιλία αντιλήψεων πάνω στα πολιτικά και οικονομικά ζητήματα που μας απασχολούν στην εποχή μας. Αυτός ο πλουραλισμός είναι και το μεγάλο στοίχημα του βιβλίου, στοίχημα που μετά το πέρας της ανάγνωσης κερδίζεται, καθώς μας προσφέρεται με εύληπτο και συνοπτικό τρόπο ένα πανόραμα θέσεων και αντιπαραθέσεων. Τα βιογραφικά των συνομιλητών του Τάσου Τσακίρογλου, στο τέλος κάθε συνέντευξης, είναι επίσης χρήσιμα, καθώς παραπέμπουν σε μεταφρασμένα τους έργα για περαιτέρω εμβάθυνση. Τα Πρόσωπα της απομάγευσης είναι μια καλή ευκαιρία να ανοίξουμε τον απαραίτητο διάλογο με τον εαυτό μας σε σχέση με το πώς να σκεφτόμαστε και τι να πράττουμε στο ολοένα και πιο επισφαλές ευρωπαϊκό περιβάλλον.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΑΜΠΡΑΚΟΣ

Πρόσωπα της απομάγευσης
38 συνεντεύξεις για την κρίση και το μέλλον
Τάσος Τσακίρογλου
Εκδόσεις Οκτώ 2014
Σελ. 256, τιμή € 13,00