«Πολέμα την ολιγαρχία» του Μπέρνι Σάντερς (κριτική) – Η αριστερή φωνή των ΗΠΑ καλεί σε πολιτική επανάσταση

Ο Μπέρνι Σάντερς, αν και δεν χρειάζεται καμία ιδιαίτερη παρουσίαση, είναι σήμερα γερουσιαστής στις ΗΠΑ και ήταν για δεκαέξι χρόνια μέλος της Βουλής των Αντιπροσώπων, ενώ έχει διατελέσει και δήμαρχος του Μπέρλνγκτον στο Βερμόντ. Το μείζον όμως στο βιογραφικό του είναι πως αυτός αποτελεί την πιο δυνατή αριστερή φωνή των ΗΠΑ. Πιο αριστερή ακόμη και με την ευρωπαϊκή ματιά. Γιατί όμως αριστερή φωνή; Η ανάγνωση του βιβλίου Πολέμα την ολιγαρχία δίνει τις απαντήσεις στο ερώτημα. Αν και εστιάζει στην αμερικανική περίπτωση, αυτό το βιβλίο δίνει πολύ υλικό για περαιτέρω ιδεολογικές και προγραμματικές επεξεργασίες στη σημερινή ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία και ριζοσπαστική Αριστερά. Είναι ένας χρήσιμος οδηγός για τη σύνταξη μιας αριστερής αφήγησης.

Έχει ιδιοκτήτες ο σημερινός καπιταλισμός;

Η ολιγαρχία είναι ένα σύστημα στο οποίο ελάχιστοι πολύ πλούσιοι, το 1%, ελέγχουν τις ζωές των πολλών κατέχοντας περισσότερο πλούτο από το κατώτερο 93% των υπόλοιπων Αμερικανών. Μια κοινωνία στην οποία δεν υποφέρουν μόνο οι φτωχοί, αλλά και οι μεσαίοι πασχίζουν να πληρώσουν το νοίκι, να αγοράσουν τρόφιμα και να έχουν υγειονομική περίθαλψη. Μια κοινωνία στην οποία τρεις τεράστιες εταιρείες της Γουόλ Στριτ, η Vanguard, η Black Rock και η State Street, είναι μέτοχοι και διευθύνουν τις τύχες των εργαζόμενων στο 95% των εταιρειών που περιλαμβάνονται στον βιομηχανικό δείκτη S&P 500. Κύριοι μέτοχοι σ’ όλες τις γνωστές μεγάλες εταιρείες είναι οι παραπάνω τρεις εταιρείες.

Έχουμε όλοι ακούσει τον μύθο που θέλει ο σημερινός καπιταλισμός να μην έχει ιδιοκτήτες και να διευθύνεται από τους μάνατζερ. Ο Σάντερς διαψεύδει αυτόν το μύθο. Αναφέρει πως όποτε χρειάστηκε να επικοινωνήσει με διευθυντές εταιρειών για θέματα των εργαζόμενων σ’ αυτές, αυτοί του απαντούσαν πως δεν αποφασίζουν αυτοί, αφού δεν είναι ιδιοκτήτες. «Αυτή η αδιαφανής συγκέντρωση εξουσίας καθιστά δυσκολότερη την απόδοση ευθυνών στην ιδιοκτησία για τις πράξεις της» (σ. 18). Αξίζει να το σημειώσουμε αυτό.

Ο σημερινός καπιταλισμός, όσες και να είναι οι μεταλλαγές του, καπιταλισμός της πλατφόρμας, της επιτήρησης, του χρηματοπιστωτικού τομέα, δεν παύει να στηρίζεται στην ιδιοκτησία των λίγων. Οι πλούσιοι δεν είναι όμως μόνο ιδιοκτήτες μεγάλων περιουσιών και των μέσων παραγωγής. Κυριαρχούν και επί ενός διεφθαρμένου πολιτικού συστήματος, το οποίο είτε έχει την ανάγκη του πολιτικού χρήματος είτε τις πρώτες θέσεις σ’ αυτό κατέχουν οι ίδιοι οι πλούσιοι. Το 2010 τα πράγματα έγιναν ακόμη χειρότερα. Τότε το Ανώτατο Δικαστήριο κατάργησε κάθε πλαφόν για τη χρηματοδότηση πολιτικών. Οι δισεκατομμυριούχοι έκτοτε μπορούν να δαπανούν όσα χρήματα θέλουν ενισχύοντας τους «ανθρώπους» τους ή αναλαμβάνοντας οι ίδιοι να είναι πολιτικοί. Θυμάμαι πως λίγο μετά την ορκωμοσία του Τραμπ, αυτός ερωτήθηκε αν θα είναι υποψήφιος για τρίτη φορά. Και τι απάντησε, ο αθεόφοβος; «Δεν ξέρω αν επιτρέπεται να είμαι υποψήφιος, ξέρω όμως πως έχω τα χρήματα για να είμαι ή για να προωθήσω έναν δικό μου υποψήφιο» (sic).

Γενικά, οι αποφάσεις των λεγόμενων υπερ-Επιτροπών Πολιτικής Δράσης για θέματα Εξωτερικής Πολιτικής καθορίζονται από τη χρηματοδότηση που δίνουν οι δισεκατομμυριούχοι.

Τον Ιούλιο του 2025 οι Ρεπουμπλικάνοι ψήφισαν το περιβόητο Μεγάλο Όμορφο Νομοσχέδιο. Ένας νόμος που προβλέπει τεράστιες περικοπές στην υγειονομική περίθαλψη, τη δημόσια πρόνοια για τη σχολική σίτιση και την παιδεία. Κανείς ρεπουμπλικάνος δεν τόλμησε να το καταψηφίσει, αφού αυτό αποτελούσε απαίτηση του Τραμπ και της ολιγαρχίας που αυτός εκφράζει. «Οι ολιγάρχες δεν δέχονται το όχι. Απαιτούν από τους υποψήφιους τους οποίους χρηματοδοτούν να ακολουθούν εντολές και να κάνουν ό,τι τους λένε» (σ. 23). Μην όμως φανταστείτε πως οι ολιγάρχες ελέγχουν μόνο το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα και τους πολιτικούς του. Ελέγχουν εξίσου και τους Δημοκρατικούς. Η περιβόητη Αμερικανό-ισραηλινή Επιτροπή Δημόσιας Πολιτικής κρατάει στο χέρι τα χρήματα που δίνει στους πολιτικούς που στηρίζουν το Ισραήλ και τα στερεί απ’ όλους όσοι/ες εκφράζουν και την παραμικρή ασήμαντη διαφωνία. Γενικά, οι αποφάσεις των λεγόμενων υπερ-Επιτροπών Πολιτικής Δράσης για θέματα Εξωτερικής Πολιτικής καθορίζονται από τη χρηματοδότηση που δίνουν οι δισεκατομμυριούχοι.

Ο Τραμπ, εκπρόσωπος της ολιγαρχίας, του απολυταρχισμού αλλά και του ψέματος

Στην ορκωμοσία του Τραμπ παρευρίσκονταν όλοι αυτοί οι ολιγάρχες δισεκατομμυριούχοι. Το μήνυμά τους ήταν, είμαστε εδώ, γιατί είμαστε πολύ πλούσιοι και με τον Τραμπ πρόεδρο θα γίνουμε ακόμη περισσότερο. Και φυσικά, η μέθοδος διακυβέρνησης που προτιμούμε είναι η απολυταρχία και ο αυταρχισμός. Πρώτη ενέργεια ήταν το Μεγάλο Όμορφο Νομοσχέδιο που ήδη αναφέρθηκε. Υπάρχει όμως και μια πολύ σκληρή ατζέντα κατά των σωματείων. Αυτών των «παράσιτων» που δεν αφήνουν τους πλούσιους να γίνονται ανεξέλεγκτα πλούσιοι. Οι ολιγάρχες ζητούν μαζικές ιδιωτικοποιήσεις και ο Τραμπ τούς τις προσφέρει. Ζητούν όλο και πιο ειδικά, όλο και περισσότερα προνόμια και ο Τραμπ τούς τα δίνει. Βεβαίως, άμεσα επωφελούμενοι δεν είναι μόνο οι δισεκατομμυριούχοι ολιγάρχες, αλλά και οι άνθρωποι της οικογένειάς του, με πρώτο πρώτο τον γαμπρό του, Τζάρεντ Κούσνερ.

Βρίσκει όμως και τα κάνει. «Οι άνθρωποι της εργατικής τάξης αυτής της χώρας βλέπουν μέσα από την καθημερινή τους ύπαρξη πως το οικονομικό σύστημα μέσα στο οποίο ζουν είναι στημένο, σχεδιασμένο να ευνοεί τους πολύ πλούσιους και ισχυρούς, όσο εκείνοι μένουν όλο και πιο πίσω» (σ. 39). Το Δημοκρατικό Κόμμα έχει χάσει την επαφή του με τους εργαζόμενους, έχει γυρίσει την πλάτη του στις ανάγκες και τα βάσανα της εργατικής τάξης της Αμερικής. Ο Τραμπ, δημαγωγώντας, γεμίζει το πολιτικό κενό που αφήνουν οι Δημοκρατικοί.

Το ότι όμως οδηγεί την εργατική τάξη στην κόλαση και δεν το πληρώνει, οφείλεται στ’ ότι οι Δημοκρατικοί, όχι μόνο τον παράδεισο, αλλά ούτε καν μια στοιχειωδώς καλύτερη ζωή γι’ αυτήν δεν μπορούν να εγγυηθούν. Ο Τραμπ δεν νικά, οι Δημοκρατικοί χάνουν.

Ο Τραμπ σίγουρα είναι ένας δημαγωγός που κάνει τ’ αντίθετα απ’ όσα υπόσχεται. Δημιουργεί μίσος, φόβο και διχασμό και πατάει σ’ αυτό. Είναι καλός σ’ αυτό. Το ότι όμως οδηγεί την εργατική τάξη στην κόλαση και δεν το πληρώνει, οφείλεται στ’ ότι οι Δημοκρατικοί, όχι μόνο τον παράδεισο, αλλά ούτε καν μια στοιχειωδώς καλύτερη ζωή γι’ αυτήν δεν μπορούν να εγγυηθούν. Ο Τραμπ δεν νικά, οι Δημοκρατικοί χάνουν. Τον ψηφίζουν όμως και μεσαία κοινωνικά στρώματα, που αν και η ζωή τους δεν βελτιώνεται, βλέπουν τη ζωή των μη ευνοημένων να χειροτερεύει και ικανοποιούνται απ’ αυτό. Ο Σάντερς περιγράφει εδώ το φαινόμενο του κοινωνικού αυτοματισμού που εξηγεί τη ραγδαία άνοδο της Ακροδεξιάς. Τα Μεγάλα Ψέματα του Τραμπ είναι βούτυρο στο ψωμί αυτών των στρωμάτων, τα οποία, αν και βλέπουν τη ζωή τους να χειροτερεύει, ικανοποιούνται με το να βλέπουν τη ζωή των άλλων να χειροτερεύει πολύ περισσότερο. Ο Τραμπ έτσι ανοίγει τους δρόμους σε πολλούς να σκέπτονται ως εξής: «Αν ο πρόεδρος κερδίζει ψευδόμενος, γιατί να μη μπορώ και εγώ;».

Η εκ μέρους του Σάντερς εκθεμελίωση των βασικών ψευδών ισχυρισμών του Τραμπ για τη μετανάστευση αξίζει να διαβαστεί με μεγάλη προσοχή.

Η μέρα πάντως των πιο Μεγάλων Ψεμάτων του ήταν η 4η Μαρτίου του 2025, όταν εκφώνησε την καθιερωμένη ομιλία του για την Κατάσταση του Έθνους. Για 100 λεπτά εκτόξευε τερατώδη ψέματα για το Σύστημα Κοινωνικής Ασφάλισης, για την εγκληματικότητα την οποία απέδωσε μόνο στους μετανάστες, είπε ανοησίες για τις τρανς αθλήτριες. Η εκ μέρους του Σάντερς εκθεμελίωση των βασικών ψευδών ισχυρισμών του Τραμπ για τη μετανάστευση αξίζει να διαβαστεί με μεγάλη προσοχή. Ιδίως τα σημεία που αυτός αναφέρει ποιοι εγκληματούν σ’ αυτή τη χώρα και αθωώνονται και ποιοι φτωχοδιάβολοι κλείνονται στις φυλακές ή απελαύνονται για ασήμαντα αδικήματά. «Αν είσαι πρώην επικεφαλής της προεκλογικής εκστρατείας του Τραμπ και καταδικαστείς για τραπεζική και φορολογική απάτη: δεν υπάρχει θέμα. Παρανόμησες, αλλά σου δίνεται χάρη… Αλλά αν είσαι ένας εξαθλιωμένος μετανάστης χωρίς χαρτιά που εισήλθε παράνομα στη χώρα, αυτό είναι μια εντελώς διαφορετική περίπτωση» (σ. 55). Δεν θα σου δοθεί καμία χάρη. Αν είσαι μισθωτός, θα δεις τους μισθούς σου καθηλωμένους και την ακρίβεια να καλπάζει, αν είσαι όμως δισεκατομμυριούχος, θα βλέπεις όλο και πιο πολύ τη φορολόγησή σου να μειώνεται. Αν είσαι άρρωστος και δεν έχεις λεφτά, θα πεθάνεις. Αν είσαι πλούσιος, θα γίνει ό,τι είναι δυνατόν για να ζήσεις. Αν είσαι νέος με ικανότητες αλλά χωρίς λεφτά, δεν θα σπουδάσεις, αν είσαι πλούσιος και ατάλαντος θα σπουδάσεις.

Στην πάλι επίκαιρη για κακούς λόγους Μέση Ανατολή υπάρχει η αριστοκρατία και οι υπερ-πλούσιοι και οι ξένοι εργάτες που πεθαίνουν στα χιλιάδες εργατικά ατυχήματα.

Όλα αυτά δεν αφορούν μόνο τις ΗΠΑ. Αφορούν όλο τον κόσμο. Στη Ρωσία από τη μια υπάρχουν γιοτ και παλάτια, από την άλλη ένας πληθυσμός βυθισμένος στη φτώχεια. Στην πάλι επίκαιρη για κακούς λόγους Μέση Ανατολή υπάρχει η αριστοκρατία και οι υπερ-πλούσιοι και οι ξένοι εργάτες που πεθαίνουν στα χιλιάδες εργατικά ατυχήματα. Στη Νοτιοανατολική Ασία, στο Ηνωμένο Βασίλειο, στην Αφρική, στο Μεξικό, στην Ινδία, αλλά και στην Ευρωπαϊκή Ένωση οι ανισότητες και η εκμετάλλευση της εργασίας δίνουν τον τόνο. Η μη εκλεγμένη, αλλά και η εκλεγμένη, όπως ο Τραμπ, θα πρόσθετα, τάξη των δισεκατομμυριούχων αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνεται η Πολιτική. Οι δισεκατομμυριούχοι κερδίζουν με κάθε τρόπο, οι πολίτες υποφέρουν ό,τι και να κάνουν. Οι δισεκατομμυριούχοι κρύβουν τα χρήματα τους, των φτωχών φορολογείται και η τελευταία δεκάρα. Ο πλανήτης μας, καταλήγει ο Σάντερς, δεν μπορεί να συνεχίσει να ανήκει στους ολιγάρχες.

Τι να κάνουμε;

Για να μας πει πώς θα γίνει ο πλανήτης να πάψει ν’ ανήκει στους ολιγάρχες, μας θυμίζει ορισμένα μαθήματα ιστορίας, όπου αυτό έγινε πραγματικότητα. Καταφεύγει έτσι στην Επανάσταση για την Ανεξαρτησία των ΗΠΑ. Φαινόταν αδύνατο να γίνει κάτι τέτοιο και όμως έγινε. Μας θυμίζει το κίνημα για την κατάργηση της δουλείας και την πάλη για τη φυλετική ισότητα. Μας θυμίζει τις συνδικαλιστικές μάχες για τα δικαιώματα των εργατών. Μας θυμίζει τους αγώνες για τα δικαιώματα των γυναικών, τους αγώνες για δωρεάν δημόσια παιδεία, για τα δικαιώματα της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας. Όλα αυτά φαίνονταν αδύνατα και όμως έγιναν, αν και σήμερα απειλούνται εκ νέου. Οργανώνοντας την πολιτική περιοδεία «Πολεμώντας την Ολιγαρχία» στα τέλη του Ιανουαρίου του 2025, ο Σάντερς έκλεινε τις ομιλίες του αναφερόμενος στις μεγάλες κοινωνικές τομές που έγιναν μέσα στο καπιταλισμό, δηλώνοντας: «Αυτοί τα κατάφεραν τότε. Μπορούμε να τα καταφέρουμε και εμείς σήμερα - και θα το κάνουμε».

Να θεσπίσουμε μια εκπαίδευση για όλους. Η στέγαση να γίνει προσιτή σ’ όλους. Οι μισθοί να βελτιωθούν, όπως και οι παροχές για τους αμερικανούς εργάτες. Να θεσπίσουμε νόμους για την προστασία του συνδικαλιστικού κινήματος.

Τι να κάνουμε επομένως; Να υπερασπιστούμε τη δημοκρατία. Οι άνθρωποι της εργατικής τάξης χρειάζονται τη δημοκρατία και μια κυβέρνηση που να ανταποκρίνεται στις ανάγκες των πολιτών και να προωθεί τα συμφέροντά τους. Να αυξήσουμε τα έσοδα μέσω της φορολόγησης των πλουσίων και των μεγάλων επιχειρήσεων με δίκαιο τρόπο. Να μειώσουμε τις στρατιωτικές δαπάνες. Να διασφαλίσουμε πως η εργατική τάξη θα επωφεληθεί από τις νέες τεχνολογίες. Να κατοχυρώσουμε τις βασικές ανθρώπινες ανάγκες. Να θεσπίσουμε μια υγειονομική περίθαλψη για όλους. Να θεσπίσουμε μια εκπαίδευση για όλους. Η στέγαση να γίνει προσιτή σ’ όλους. Οι μισθοί να βελτιωθούν, όπως και οι παροχές για τους αμερικανούς εργάτες. Να θεσπίσουμε νόμους για την προστασία του συνδικαλιστικού κινήματος. Να θεσπίσουμε έναν βιώσιμο κατώτατο μισθό. Να δώσουμε άδειες με αποδοχές για οικογενειακούς και ιατρικούς λόγους που είναι άγνωστες στις ΗΠΑ. Να επεκτείνουμε την Κοινωνική Ασφάλιση. Να στηρίξουμε ένα συνταξιοδοτικό πρόγραμμα καθορισμένων από τα πριν αποδοχών και όχι εξαρτώμενων από την πορεία των ομολόγων. Να ενθαρρύνουμε τη συμμετοχική ιδιοκτησία των εργαζόμενων.

Με άλλα λόγια, να κάνουμε μια πολιτική επανάσταση. Γιατί όλα αυτά είναι επαναστατικά μέτρα και όχι απλές μεταρρυθμίσεις από τα πάνω. Και όποιος εκπλήσσεται, ας θυμηθεί πώς στο δεύτερο μέρος του Κομμουνιστικού Μανιφέστου των Μαρξ-Ένγκελς περιγράφονται μια σειρά τέτοιων μέτρων. Η πολύ καλή μετάφραση ρέει αβίαστα, παρακολουθώντας τη στακάτη γλώσσα του συγγραφέα.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΙΑΚΑΝΤΑΡΗΣ είναι συγγραφέας και δρ. Κοινωνιολογίας. Το νέο του βιβλίο «Τι δημοκρατίες θα υπάρχουν το 2050; – Μεταδημοκρατία, μεταπολιτική, μετακόμματα» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Θέλουμε να παραμείνουμε ένα έθνος που το διοικούν οι ολιγάρχες, στο οποίο οι πολύ πλούσιοι γίνονται ακόμη πλουσιότεροι όσο δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπων μένουν ολοένα και πιο πίσω; Ή θέλουμε να είμαστε μια ζωντανή δημοκρατία που θα οδηγήσει ολόκληρο τον πλανήτη σε μια εποχή οικονομικής ευημερίας για όλους; Αυτή είναι η θεμελιώδης επιλογή που έχουμε μπροστά μας.» (σ. 128)

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Μπέρνι Σάντερς είναι Αμερικανός πολιτικός που γεννήθηκε στις 8 Σεπτεμβρίου 1941 στο Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης. Υπηρέτησε ως δήμαρχος του Μπέρλινγκτον στο Βερμόντ από το 1981 έως το 1989, αποκτώντας φήμη για τις προοδευτικές του πολιτικές. Στη συνέχεια εξελέγη στη Βουλή των Αντιπροσώπων των ΗΠΑ το 1991 και αργότερα στη Γερουσία το 2007, ως ανεξάρτητος που συνεργάζεται με το Δημοκρατικό Κόμμα.

Έγινε ευρέως γνωστός για τις υποψηφιότητές του για το χρίσμα των Δημοκρατικών στις προεδρικές εκλογές του 2016 και του 2020, προωθώντας θέματα όπως η υγειονομική περίθαλψη και η οικονομική ισότητα. Θεωρείται μία από τις πιο επιδραστικές φωνές της προοδευτικής πολιτικής στις Ηνωμένες Πολιτείες.