eksygxronismos
Του Κωστή Παπαδημητρίου 

Ο απολογισμός των πεπραγμένων της διακυβέρνησης Σημίτη από τους πρωταγωνιστές του και οι αναλογίες με τη διεθνή Κεντροαριστερά.

Από το 2004 μέχρι σήμερα έχει εκδοθεί μια μακρά σειρά βιβλίων από τους πρωταγωνιστές του εκσυγχρονιστικού εγχειρήματος του 1996-2004.

Σε αυτά συμπεριλαμβάνονται –χωρίς να είναι εξαντλητικός ο κατάλογος– τα βιβλία του ίδιου του τότε πρωθυπουργού Κώστα Σημίτη, «Πολιτική για μια δημιουργική Ελλάδα» και «Η κρίση», καθώς και αρκετά άλλα στενών συνεργατών του, όπως «Το εκκρεμές της σύγκλισης» του Νίκου Χριστοδουλάκη, «Τα βήματα του Έστερναχ» του Αλέκου Παπαδόπουλου, «Χρυσάφι είναι το Δημόσιο» του Δημήτρη Παπούλια και πιο πρόσφατα το «Ξανά στο χάρτη» του Θεόδωρου Καρατζά (που εκδόθηκε μετά θάνατον με την επιμέλεια του Αντώνη Καμάρα). Θα προσθέσω στη λίστα το «Μετά τον Τρίτο Δρόμο» του Anthony Giddens για λόγους που θα φανούν στη συνέχεια.  Τι ήταν, λοιπόν, ο εκσυγχρονισμός στη χώρα μας; Πέτυχε ή απέτυχε; Ποιος είναι ο απολογισμός του εγχειρήματος που κάνουν οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές του; Ποιο είναι το «μετά» τον εκσυγχρονισμό;

Ο εκσυγχρονισμός στην Ελλάδα αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως μια μάχη της προόδου κατά της υστέρησης, του ορθολογισμού κατά του λαϊκισμού, του Διαφωτισμού κατά του σκοταδισμού, της ανεκτικότητας κατά της μισαλλοδοξίας. Όπως άλλωστε αφήνουν να εννοηθεί ακόμη και οι τίτλοι των βιβλίων, ο εκσυγχρονισμός είναι μια διαρκής διαδικασία προς τα εμπρός που υφίσταται περιοδικά πισωγυρίσματα. «Τα βήματα του Έστερναχ» του Α. Παπαδόπουλου αναφέρονται σε μια θρησκευτική τελετουργία όπου η πομπή κάνει δύο βήματα πίσω για κάθε τρία βήματα μπροστά, δείχνοντας τη δυσκολία να προσεγγίσει κανείς την τελική σωτηρία, ενώ ανάλογη είναι και η παρομοίωση με το «Εκκρεμές της σύγκλισης» του Χριστοδουλάκη (με τον εύλογο υπότιτλο «Πρόοδος-Επιβράδυνση-Επαναφορά»). Στόχος του εκσυγχρονισμού είναι η σύγκλιση με το φαντασιακό μοντέρνο που αντιπροσωπεύει η Δύση. Και γι’ αυτό συχνά βλέπει την Ελλάδα ως μια ιδιαιτερότητα στον δυτικό χώρο.

Ωστόσο, θα πρέπει να έχουμε συνεχώς κατά νου σε αυτή τη συζήτηση ότι ο εκσυγχρονισμός δεν αποτελεί παρά την εγχώρια μορφή ενός γενικευμένου ρεύματος της Κεντροαριστεράς. Πνευματικά παιδιά του Άντονι Γκίντενς και του Τρίτου Δρόμου του είναι οι New Democrats του Μπιλ Κλίντον στις ΗΠΑ, το New Labour του Τόνι Μπλερ στη Βρετανία, το Neue Mitte του Γκέρχαρντ Σρέντερ στη Γερμανία. Πρόκειται για τη σχεδόν υποχρεωτική απάντηση της Κεντροαριστεράς στη νεοφιλελεύθερη αντεπανάσταση που είχαν κηρύξει μία δεκαετία νωρίτερα ο Ρίγκαν και η Θάτσερ. Και παρόλο που από ορισμένες πλευρές αυτή η αντεπανάσταση έφερε το ρολόι πίσω στον χρόνο, από πολλές άλλες το έκανε να τρέξει μπροστά με ιλιγγιώδεις ρυθμούς. Και απέναντι σε αυτό τον νεοφιλελεύθερο εκσυγχρονισμό στάθηκε ο Τρίτος Δρόμος, παρά στις φαντασιακές δυνάμεις της υστέρησης.

Σε όλη τη δεκαετία του 1990 η εκσυγχρονιστική Κεντροαριστερά καταδυναστεύεται από την ιδεολογική κυριαρχία του νεοφιλελευθερισμού, αλλά ταυτόχρονα γοητεύεται από τη δύναμη και την αποτελεσματικότητα της ελεύθερης αγοράς. Αυτό διαφαίνεται καθαρά από την αφήγηση του Δημήτρη Παπούλια σχετικά με τις περιπέτειές του στη διοίκηση και στην ιδιωτικοποίηση δύο μεγάλων δημόσιων οργανισμών, του ΟΤΕ και της ΔΕΗ. Εκείνη την εποχή οι ιδιωτικοποιήσεις ήταν ουσιαστικά μονόδρομος και φαινομενικά μια καθαρά διαχειριστική διαδικασία. Όμως, ο τρόπος με τον οποίο θα γινόταν αυτή η διαδικασία ήταν βαθιά πολιτική επιλογή. Οι κυβερνήσεις Σημίτη αποφασίζουν να αποδώσουν τις επιχειρήσεις στον ιδιωτικό τομέα, αφού πρώτα τις συμμαζέψουν και τις εξυγιάνουν, αυξάνοντας την αξία τους, αντί να τις εκποιήσουν άμεσα σε χαμηλή τιμή, όπως έκανε η Κεντροδεξιά.

H επιτυχία του κεντροαριστερού εκσυγχρονιστικού εγχειρήματος στη χώρα μας, αλλά και αλλού, είναι από πολλές όψεις αδιαμφισβήτητη. Η δεκαετία του 1990 ήταν μια δεκαετία επιτυχίας και ανάπτυξης για τις περισσότερες δυτικές χώρες. Ειδικά η Ελλάδα έκανε μεγάλα άλματα στη διεθνή της θέση, στις υποδομές, στην ανάπτυξη των αγορών της και στη σύγκλιση του βιοτικού επιπέδου. Ο τραπεζικός τομέας της Ελλάδας αποτέλεσε την ατμομηχανή του εκσυγχρονισμού, και αυτό αποτυπώνεται εξαιρετικά στο «Ξανά στο χάρτη», τη συλλογή κειμένων και ομιλιών του σημαντικού Έλληνα τραπεζίτη και διοικητή της Εθνικής Τράπεζας (1996-2004) Θεόδωρου Καρατζά. Το ελληνικό τραπεζικό σύστημα αγκάλιασε –μερικές φορές έως αποπνιγμού– τον εκσυγχρονισμό και διέχυσε τις αξίες του στην κοινωνία τόσο μέσω της οικονομικής λειτουργίας του όσο και μέσω της ιδεολογικής επιρροής του.

Ωστόσο, οι ανισότητες αυξήθηκαν και υπήρξε διάχυτη η αίσθηση ότι κάπου η μοιρασιά της οικονομικής επιτυχίας της δεκαετίας του ’90 δεν έγινε δίκαια. Και η σημερινή κρίση, στην οποία καλούνται να πληρώσουν τα σπασμένα αυτοί που δεν συμμετείχαν στο πάρτι της περασμένης δεκαετίας, εντείνει αυτό το αίσθημα. O κεντροαριστερός εκσυγχρονισμός παντού και με όποια μορφή έκανε πολύ περισσότερα από όσα δεν ήθελε να κάνει και πολύ λιγότερα από όσα ήθελε να κάνει. Γι’ αυτό και η Κεντροαριστερά βρίσκεται σε μεγάλη κρίση παντού – δείτε τι συμβαίνει στο γερμανικό SPD ή στο γαλλικό PS, στο βρετανικό Εργατικό Κόμμα, και φυσικά στο ΠΑΣΟΚ, αλλά ακόμη και στο Δημοκρατικό Κόμμα του Ομπάμα. Ο Τρίτος Δρόμος στηρίχθηκε σε μια κοινωνική συμμαχία των υψηλότερων μεσαίων και των ανώτερων στρωμάτων που περίπου εγκατέλειψε στην τύχη τους τα χαμηλότερα. Αυτό δεν έγινε συνειδητά, δεν πρόκειται για «προδοσία» των παραδοσιακών υποστηρικτών της Κεντροαριστεράς. Είναι αποτέλεσμα της κοινωνικής δυναμικής της εποχής. Στη συνέχεια, η συντηρητική απάντηση από τους Ρεπουμπλικάνους του Μπους μέχρι τον Μπερλουσκόνι και τον Καραμανλή έβαλε μαζί ακριβώς τους χαμένους του εκσυγχρονισμού μαζί με την ανώτερη μεσαία τάξη, που είχε κερδίσει πολλά τα προηγούμενα χρόνια, αλλά τώρα τα ήθελε όλα. Έφτιαξαν μια αταίριαστη κοινωνική συμμαχία εις βάρος της μεγάλης μάζας της μεσαίας τάξης. Σήμερα η νέα Κεντροαριστερά του Ομπάμα ξαναφτιάχνει τη συμμαχία της μεσαίας τάξης με τα λαϊκά στρώματα για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες.

Η εκσυγχρονιστική Κεντροαριστερά φαίνεται ανίκανη να συλλάβει αυτές τις μεταβολές. Ακόμη και τα βιβλία που σαφώς θέλουν να μιλήσουν για το «μετά» εξαντλούνται στο να δουν το μέλλον μέσα από την προσπάθεια να δικαιώσουν το παρελθόν. Το δυσάρεστο είναι ότι περιμένει κανείς ακριβώς από αυτό το κομμάτι της πολιτικής διανόησης να δώσει τις απαντήσεις στα επείγοντα σημερινά ερωτήματα. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι, κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο του πατριάρχη του Τρίτου Δρόμου. Στο «Μετά τον Τρίτο Δρόμο», που εκδόθηκε στις αρχές του 2007, οι προτάσεις του για το «μετά» είναι μια από τα ίδια, σχεδόν σε βαθμό αφέλειας.

Μεγάλη εξαίρεση σε αυτό το κλίμα αποτελεί το βιβλίο του Κώστα Σημίτη «Η κρίση». Το πολιτικό μήνυμα του βιβλίου βρίσκεται κυρίως στον επίλογο και συμπυκνώνεται στη λέξη-κλειδί «αναθεώρηση». «Η αναθεώρηση είναι περισσότερο από ποτέ αναγκαία» λέει με έμφαση ο πρώην πρωθυπουργός. «Κάθε κρίση αποτελεί αφορμή για αναθεώρηση αντιλήψεων και θεσμών και για καθιέρωση νέων κανόνων» γράφει παρακάτω και εξηγεί ότι η κρίση αποτελεί μοναδική ευκαιρία για αλλαγή της σχέσης της κοινωνίας και της πολιτικής ηγεσίας της με την επιχειρηματική ελίτ.

Ακριβώς σε αυτό το σημείο οφείλουμε να επισημάνουμε –και σε αντίθεση με την περιρρέουσα ατμόσφαιρα– ότι πολλά από τα σημερινά δεινά της Ελλάδας, όπως άλλωστε και γενικότερα της παγκόσμιας οικονομίας, είναι προβλήματα που απορρέουν από ό,τι πιο μοντέρνο συνέβη στη χώρα μας και αλλού, και όχι από τις όποιες φαντασιακές δυνάμεις της υστέρησης. O δημόσιος και ιδιωτικός υπερδανεισμός κατέστη δυνατός χάρη στα άφθονα κεφάλαια που εισέρρεαν από το διεθνές σύστημα στη χώρα μας, καθώς και στην ικανότητα του τραπεζικού συστήματος να χορηγεί κάθε είδους δάνεια, κάτι που δεν ήταν δυνατόν να συμβεί σε αυτό τον βαθμό ακόμη και λίγα χρόνια νωρίτερα. Συνεπώς, δεν είναι η παλιά Ελλάδα που χρεοκόπησε, η Ελλάδα του λαϊκισμού και των συντεχνιακών συμφερόντων (άλλωστε ήταν ηττημένη από παλιά), αλλά αντίθετα η νέα Ελλάδα, η Ελλάδα της οικονομικής επιτυχίας και η Ελλάδα του συγχρονισμένου βηματισμού με την παγκόσμια πρωτοπορία.

 

b149122Ξανά στο χάρτη

Θεόδωρος Καρατζάς

Επιμ. Αντώνης Καμάρας

Ποταμός 2009

ΣΕΛ. 271, ΤΙΜΗ €20,10

 

 

 

 

papoulias_dimosio


Χρυσάφι είναι το Δημόσιο

Δημήτρης Παπούλιας

Εστία 2007

ΣΕΛ. 310, ΤΙΜΗ €20,10

 

 

 

 

simitis_polis1

 

 

Η κρίση

Κώστα Σημίτης

Πόλις 2008

ΣΕΛ. 120, ΤΙΜΗ €10,05

 

 

 

simitis_polis

 

 

Πολιτική για μια δημιουργική Ελλάδα

Κώστα Σημίτης

Πόλις 2005

ΣΕΛ. 670, ΤΙΜΗ €25,12

 

 

 

papdopoulos_alekos

 

 

Τα βήματα του Έστερναχ

Αλέκος Παπαδόπουλος

Εστία 2008

ΣΕΛ. 153, ΤΙΜΗ €10,05

 

 

 

xristodoulakis_ekkremes

 

 

Το εκκρεμές της σύγκλισης

Νίκος Χριστοδουλάκης

Πόλις 2006

ΣΕΛ. 318, ΤΙΜΗ €14,07

 

 

 

giddens_tritosdromos

 

 

Μετά τον Τρίτο Δρόμο

Anthony Giddens

Πόλις 2008

ΣΕΛ. 339, ΤΙΜΗ €20,10


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η εποχή της φιλοδοξίας, του Έβαν Όσνος

Η εποχή της φιλοδοξίας, του Έβαν Όσνος

Για το βιβλίο του Έβαν Όσνος «Η εποχή της φιλοδοξίας – Τα παιχνίδια της τύχης, της αλήθειας και της πίστης σε μια Κίνα που μεταμορφώνεται» (μτφρ. Νικηφόρος Σταματάκης, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).

Του Θόδωρου Σούμα

...
Γαλλοφωνία, Γκονκούρ και μια ξεχωριστή μαροκινή συγγραφέας

Γαλλοφωνία, Γκονκούρ και μια ξεχωριστή μαροκινή συγγραφέας

Για το βιβλίο της γαλλόφωνης Μαροκινής συγγραφέως και δημοσιογράφου Λεϊλά Σλιμανί «Ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες» (μτφρ. Ρούλα Γεωργακοπούλου, εκδ. Στερέωμα).

Της Κατερίνας Σπυροπούλου...

«Το ροκ πέθανε… Ζήτω το ροκ!»

«Το ροκ πέθανε… Ζήτω το ροκ!»

Για τον συλλογικό τόμο «Το ροκ πέθανε… Ζήτω το ροκ!» σε επιμέλεια Γιάννη Ν. Κολοβού και Νικόλα Χρηστάκη (εκδ. Απρόβλεπτες).

Του Νίκου Πουλάκη

Στα τέλη τ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τα καλύτερα μυθιστορήματα της δεκαετίας στην αγγλόφωνη πεζογραφία

Τα καλύτερα μυθιστορήματα της δεκαετίας στην αγγλόφωνη πεζογραφία

Αυτά είναι τα είκοσι (20) καλύτερα μυθιστορήματα που γράφτηκαν και εκδόθηκαν στα αγγλικά την τελευταία δεκαετία (2010-2019), σύμφωνα με τη συντακτική ομάδα του έγκριτου αμερικανικού ιστότοπου για τα βιβλία και τον πολιτισμό Literary Hub. 

Επιμέλεια: Book Press

...
«Μίλησε, μνήμη» με τις λέξεις της Ελιάνας Χουρμουζιάδου

«Μίλησε, μνήμη» με τις λέξεις της Ελιάνας Χουρμουζιάδου

Ζητήσαμε από πεζογράφους, ποιητές, μεταφραστές και επιμελητές να μας στείλουν μια καλοκαιρινή φωτογραφία από το προσωπικό τους αρχείο και να την πλαισιώσουν με μια ανάμνηση. Σήμερα, η Ελιάνα Χουρμουζιάδου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός
Εικονογράφηση: Πάρις Κούτσικος - par...

Το Jojo Rabbit, του Τάικα Γουαϊτίτι, ανανεώνει το βλέμμα μας για τη ναζιστική θηριωδία

Το Jojo Rabbit, του Τάικα Γουαϊτίτι, ανανεώνει το βλέμμα μας για τη ναζιστική θηριωδία

Σκέψεις με αφορμή την ταινία του Jojo Rabbit (2019) του Νεοζηλανδού Taika Waititi (Τάικα Γουαϊτίτι), παράλληλα με μυθιστορήματα που πραγματεύονται με φρέσκο τρόπο τη ναζιστική θηριωδία. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Η ταινία Jojo Rabbi...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Emmanuel Levinas «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο» σε μετάφραση και επίμετρο του Θωμά Συμεωνίδη, το οποίο κυκλοφορεί το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Σαιξπηρικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Θάνου M. Βερέμη «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ...

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γρηγόρη Αζαριάδη «Παραπλάνηση», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μια Σκιά

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ