«Λίβανος» – Χώρα των κέδρων, των Γεγονότων και της Χεζμπολάχ

Από την επανέναρξη, στις 2 Μαρτίου, των πολεμικών συγκρούσεων μεταξύ της Χεζμπολάχ στον νότιο Λίβανο και του στρατού του Ισραήλ, πάνω από 500 χιλιάδες κάτοικοι του Λιβάνου έχουν εκτοπιστεί από τις εστίες τους.

Ο νέος κύκλος συγκρούσεων άνοιξε όταν η σιιτική οργάνωση-δορυφόρος του Ιράν εξαπέλυσε επιθέσεις με την εκτόξευση ρουκετών και μη επανδρωμένων αεροσκαφών στο νότιο Ισραήλ απαντώντας στη δολοφονία του Αλί Χαμενεΐ στην Τεχεράνη. Το Ισραήλ ανταπάντησε με σφοδρά πλήγματα διευρύνοντας τους στόχους του και χτυπώντας και στη Βηρυτό, με αποτέλεσμα την περιφερειακή κλιμάκωση του πολέμου που παρακολουθούμε να εξελίσσεται στη Μέση Ανατολή.

Μέσα σε μία εβδομάδα, σκοτώθηκαν στον Λίβανο 394 άνθρωποι, ανάμεσά τους 83 παιδιά, σύμφωνα με στοιχεία του υπουργείου Δημόσιας Υγείας του Λιβάνου που δημοσιεύτηκαν σε διεθνή ΜΜΕ την Κυριακή, 8 Μαρτίου 2026.

Ο Λίβανος, η χώρα των κέδρων με την πιο μεγάλη πολυθρησκευτική πληθυσμιακή σύνθεση, η χώρα με την Ελληνορθόδοξη κοινότητα που δεν έχει ελληνική καταγωγή αλλά ισχυρό θρησκευτικό σύνδεσμο με τους Έλληνες χριστιανούς ορθόδοξους και με την ελληνική κοινότητα της Βηρυτού, μας απασχολεί καθώς στο μικρής έκτασης έδαφός της βρίσκεται ένα μέτωπο του πολέμου με καθοριστική σημασία για τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή. Είναι το μέτωπο Ισραήλ - Χεζμπολάχ, η οποία, παρά τη δολοφονία του ηγέτη της Χασάν Νασράλα το 2024, διατηρεί τις δυνάμεις της. 

«Λίβανος – Μια ξεχωριστή χώρα»

Αυτές τις μέρες συνέπεσε να κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Μεταίχμιο το νέο βιβλίο του Δημήτρη Κούρκουλα με τίτλο Λίβανος – Μια ξεχωριστή χώρα.

Ο συγγραφέας δεν θα μπορούσε να είχε προβλέψει με ακρίβεια πότε θα ξεσπούσε μία νέα ανάφλεξη, έπειτα από την εύθραυστη εκεχειρία του 2024 μεταξύ Χεζμπολάχ και Ισραήλ, όταν τον προηγούμενο χρόνο έγραφε το βιβλίο του για τον Λίβανο. Θεωρούμε βέβαιο, ωστόσο, ότι ξυπνώντας με την είδηση της δολοφονίας Χαμενεΐ πριν από δέκα ημέρες ήξερε ότι θα συνεισφέρει στην κατανόηση της «ξεχωριστής χώρας» που βιώνει για ακόμη μία φορά τη βία του πολέμου.

Διατρέχοντας τις 160 σελίδες του πονήματός του, φτάνουμε στο κεφάλαιο 10 με τίτλο το ερώτημα «Τι είναι (και τι δεν είναι) η Χεζμπολάχ», δηλαδή το «κόμμα του Θεού». Η απάντηση του Κούρκουλα με την ιστορική αναδρομή που κάνει για την κοινότητα των σιιτών του Λιβάνου και τα γεγονότα που οδήγησαν στην ίδρυση της οργάνωσης είναι χρήσιμη για την κατανόηση της σημερινής σύγκρουσης, που αν και μοιάζει να είναι μια διαρκής, δυσνόητη και ανεξέλεγκτη κατάσταση, έχει τα δικά της χαρακτηριστικά.

Τα μέλη της παραστρατιωτικής οργάνωσης είναι όλοι τους σιίτες μουσουλμάνοι που, εκτός από στρατιωτική δύναμη, έχουν και πολιτική ισχύ στη χώρα, με σημαντική εκπροσώπηση στο κοινοβούλιο (19,8% στις εκλογές του 2022 και 15 έδρες από τις συνολικά 128).

Στον πολυθρησκευτικό Λίβανο οι σιίτες αντιπροσωπεύουν περίπου το 29% του πληθυσμού αλλά, όπως σημειώνει ο Κούρκουλας, δεν είναι όλοι τους μέλη της Χεζμπολάχ. Η ιστορία τους όμως, και η ιστορία της ίδρυσης της Χεζμπολάχ (το 1982), από ένα χρονικό σημείο και μετά ταυτίζονται αναπόφευκτα. Είναι η ιστορία των «απόκληρων» του Λιβάνου, των καταπιεσμένων, φτωχών αγροτών των νότιων περιοχών της χώρας, που άρχισε να παίρνει μορφή κινηματικών διεκδικήσεων περίπου στα μέσα της δεκεατίας του '70. Μια εποχή σκληρού εμφυλίου πολέμου για τον Λίβανο με δολοφονίες φωτισμένων ηγετών, σφαγές και εκκαθαρίσεις που πλήγωναν και φανάτιζαν τους πολίτες της χώρας.

Πρόκειται για τον εμβληματικό θρησκευτικό και πολιτικό ηγέτη των σιιτών του Λιβάνου που το 1974 είχε ιδρύσει το κίνημα Αμάλ (το κίνημα της Ελπίδας).

Στην ιστορία τους υπάρχει ένα τραύμα. Είναι η μυστηριώδης εξαφάνιση το 1978 του ιδρυτή του Ανώτατου Ισλαμικού Σιιτικού Συμβουλίου (1969), ιμάμη Μούσα Αλ-Σαντρ. Πρόκειται για τον εμβληματικό θρησκευτικό και πολιτικό ηγέτη των σιιτών του Λιβάνου που το 1974 είχε ιδρύσει το κίνημα Αμάλ (το κίνημα της Ελπίδας). Το κίνημα Αμάλ, παρεμπιπτόντως, παραμένει σήμερα ένα σημαντικό σιιτικό κόμμα στον Λίβανο ενώ ο ηγέτης του Ναμπίχ Μπέρι, ο άνθρωπος που διαδέχθηκε τον Σαντρ, είναι ο πρόεδρος του κοινοβουλίου.

Το 1978, όμως, όταν εξαφανίστηκε ο αλ-Σαντρ, επιστρέφοντας από ένα ταξίδι στη Λιβύη που σύμφωνα με το πρόγραμμα θα γινόταν μέσω Ιταλίας, ο σιιτικός κόσμος ήταν προ του μεγαλύτερου γεγονότος στη σύγχρονη ιστορία του. Ένα χρόνο μετά, το 1979, το νέο σκληροπυρηνικό καθεστώς του Ιράν που εγκαθιδρύθηκε με την Ισλαμική Επανάσταση είχε ανάγκη από τη σιιτική μειονότητα σε άλλες χώρες. Οι φτωχοί και σε σημαντικό βαθμό ριζοσπαστικόποιημένοι σιίτες του Λιβάνου ήταν έτοιμοι να μπουν στη σφαίρα επιρροής της Τεχεράνης. Η οργάνωση Χεζμπολάχ που ιδρύθηκε το 1982 με τον Πρώτο Πόλεμο του Λιβάνου, υποδέχθηκε την ίδια χρονιά στο Μπάαλμπεκ, στην κοιλάδα Μπεκάα, 1.500 Φρουρούς της Επανάστασης που πήγαν εκεί για να οργανώσουν και να εκπαιδεύσουν τα στελέχη της Χεζμπολάχ. Ακολούθησαν χρόνια βίαιων ενεργειών, βομβιστικών επιθέσεων και απαγωγών με μια σκληρή στάση απόρριψης κάθε ειρηνευτικής πρωτοβουλίας και σταθερή διακήρυξη την καταστροφή του κράτους του Ισραήλ, δίνοντας έτσι στο στρατιωτικό σκέλος της οργάνωσης δύο ταυτότητες: για τον δυτικό κόσμο είναι μία τρομοκρατική οργάνωση, ενώ στον αραβικό κόσμο θεωρείται ένα κίνημα αντίστασης. Υπάρχει βέβαια, και το πολιτικό σκέλος της Χεζμπολάχ που εκπροσωπείται στο κοινοβούλιο από 15 βουλευτές.

Ο Δημήτρης Κούρκουλας, που διατέλεσε από το 1997 έως το 2001 πρέσβης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στο Λίβανο, αναγνωρίζει πόσο σημαντικός παράγοντας είναι η Χεζμπολάχ στη δυσεπίλυτη εξίσωση της Μέσης Ανατολής και σημειώνει τον καταλυτικό ρόλο που έχει παίξει για την οργάνωση η πτώση του καθεστώτος Άσαντ στη Συρία.

Ο Λίβανος δεν είναι η Χεζμπολάχ 

Αλλά ο Λίβανος, η πιο δυτική χώρα της ανατολικής Μεσογείου, μια ανάσα από την Κύπρο, ανάμεσα στο Ισραήλ και τη Συρία, δεν είναι (μόνο) η Χεζμπολάχ.

Με αφετηρία την εξιστόρησην της δικής του άφιξης το 1997 σε μια στιγμή που στον Λίβανο επικρατούσε αισοδοξία για την ανοικοδόμηση που ερχόταν μετά τον εμφύλιο, ο Κούρκουλας περιγράφει μια χώρα χαοτική, άναρχη και ταυτόχρονα γοητευτική, χάρη στους ανθρώπους της, στην οποία πρέπει κανείς να μάθει να τηρεί λεπτές ισορροπίες μεταξύ των 18 αναγνωρισμένων θρησκευτικών κοινοτήτων της (χριστιανοί, μουσουλμάνοι, Δρούζοι, μαρωνίτες, κ.ά) που καθορίζουν το πολιτικό της σύστημα.

Σε έκταση όσο η μισή Πελοπόννησος, με γαλλικές επιρροές, ελληνικό στοιχείο, εξωστρέφεια και κοσμοπολιτισμό, είναι μια τρομερά πυκνοκατοικημένη χώρα που έχει δεχθεί χιλιάδες πρόσφυγες (Παλαιστίνιους από τη δεκαετία του ‘80 και Σύριους από τον πρόσφατο δεκαετή εμφύλιο). Είναι η χώρα που ζει με τα φαντάσματα της σφαγής των καταυλισμών Σάμπρα και Σατίλα, με το βάρος του δικού της εμφυλίου, που ζει σημαδεμένη από πολιτικές δολοφονίες και με τις επιπτώσεις της πολυετούς διαφθοράς που ήρθε στην επιφάνεια με οδυνηρό τρόπο με την έκρηξη το 2020 στο λιμάνι της Βηρυτού. Αλλά είναι και η χώρα των κέδρων και των λευκών από τα χιόνια κορυφογραμμών του όρους Λίβανος, η χώρα σταυροδρόμι Ανατολής και Δύσης, η χώρα όπου παρά τις αντιξοότητες συνεχίζεται ο διαπολιτισμικός και διαθρησκευτικός διάλογος.

Η γραφή του διπλωμάτη συγγραφέα είναι ακριβής, περιγραφική και δείχνει έγνοια να εξηγούνται τα γεγονότα με στοιχεία αλλά μέσα από ανεκδοτολογικά περιστατικά που φωτίζουν το πώς επιτυγχάνεται η συνύπαρξη των διαφορετικών κοινοτήτων. 

Το βιβλίο του Δημήτρη Κούρκουλα μπορεί πράγματι να διαβαστεί αποσπασματικά για τις ανάγκες της πληρέστερης και πιο γρήγορης κατανόησης των γεγονότων που είναι σε εξέλιξη. Η γραφή του διπλωμάτη συγγραφέα είναι ακριβής, περιγραφική και δείχνει έγνοια να εξηγούνται τα γεγονότα με στοιχεία αλλά μέσα από ανεκδοτολογικά περιστατικά που φωτίζουν το πώς επιτυγχάνεται η συνύπαρξη των διαφορετικών κοινοτήτων. 

Χαρακτηριστικό και πολύ ενδιαφέρον για τη διαχείριση των τραυμάτων της ιστορίας είναι ο τρόπος με τον οποίο οι Λιβανέζοι αναφέρονταν ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του '90 στον πολύνεκρο εμφύλιο πόλεμο που διήρκησε μία 15ετία. Όπως μας λέει ο Κούρκουλας, δεν μιλούσαν για «εμφύλιο» αλλά για «τα γεγονότα», σίγουρα επηρεασμένοι γλωσσικά από τους Γάλλους και τους Άγγλους. «Προσπαθώ ακόμα να βρω εξήγηση για αυτή την πράγματι περίεργη μαζική "αμνησία" και "αμνηστία" των Λιβανέζων» (σελ. 73) γράφει. Και είναι ίσως σε αυτή την κοινωνική αμνηστία που εντοπίζεται τι είναι ο Λίβανος και πώς με την επιλογή της λήθης αντί για τη μνήμη πορεύεται η πολυθρησκευτική κοινωνία του.

Διαβάζοντας το βιβλίο γραμμικά, ακολουθώντας τη ροή της ιστορίας του Λιβάνου μέσα από τις θεματικές ενότητες που έπελεξε να αναδείξει ο συγγραφέας, αντιλαμβανόμαστε τελικά πόσο περισσότερα είναι ο Λίβανος από η χώρα που στα νότιά της έχει την έδρα της η Χεζμπολάχ και τι την κάνει «ξεχωριστή».

* Η ΕΛΕΝΗ ΚΟΡΟΒΗΛΑ είναι δημοσιογράφος 

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Δημήτρης Κούρκουλας διετέλεσε Πρέσβης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στο Λίβανο την περίοδο 1997-2001, ο πρώτος Πρέσβης της Ε.Ε. μετά το τέλος του Εμφυλίου πολέμου. Υπηρέτησε επίσης ως Πρέσβης της Ε.Ε. στη Βουλγαρία κατά την περίοδο των ενταξιακών διαπραγματεύσεων (2001-2006) και στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη (2006-2010).

Διετέλεσε υφυπουργός Εξωτερικών της Ελληνικής Δημοκρατίας, αρμόδιος για τα ευρωπαϊκά θέματα και τις διεθνείς οικονομικές σχέσεις από τον Ιούνιο του 2012 μέχρι τον Ιανουάριο του 2015. Κατά τη διάρκεια της υπουργικής του θητείας ήταν υπεύθυνος για τη διοργάνωση της Ελληνικής Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης το α’ εξάμηνο του 2014. Έχουν κυκλοφορήσει τα βιβλία του Μην πυροβολείτε την Ευρώπη – Γιατί είναι απαραίτητη η Ευρωπαϊκή Ένωση και Βοσνιακά θραύσματα – Μια νάρκη στην καρδιά της Ευρώπης.