«Ο ελληνικός εμφύλιος: Μνήμες σε πόλεμο και σύγχρονες πολιτικές ταυτότητες» του Ραϋμόνδου Αλβανού (κριτική)

Πολλοί αποδίδουν τα πάθη που διέπουν το σημερινό πολιτικό-κομματικό μας σύστημα στα κατάλοιπα του ελληνικού εμφυλίου. Πολλές φορές πίσω απ’ αυτή τη θέση κρύβεται η πρόθεση της καταδίκης κάθε άποψης που δεν αποδέχεται τις αρχές της «ενιαίας σκέψης», η οποία υπό το πρόσχημα της μετριοπάθειας και της καταδίκης της βίας, «απ’ όπου κι αν προέρχεται», υποκρύπτει την αποδοχή της μη ύπαρξης εναλλακτικών πολιτικών στον ανεξέλεγκτο καπιταλισμό. Από την άλλη, όμως, διαβάζοντας αυτό το καλογραμμένο βιβλίο, θα ανακαλύψουμε πως πίσω από πολλές από τις ανούσιες πολιτικές αντιπαραθέσεις του σήμερα, ανούσιες γιατί κρύβουν τα πραγματικά πολιτικά ζητούμενα, κρύβονται πολιτικές ταυτότητες που όντως έλκουν την καταγωγή τους από τον Εμφύλιο.

Μια ξενάγηση που έγινε βιβλίο

Το κείμενο που διαβάζουμε εδώ βασίζεται στην εμπειρία του συγγραφέα από την ξενάγηση που έκανε ο ίδιος στους επισκέπτες του Πάρκου Εθνικής Συμφιλίωσης. Αυτό βρίσκεται στο δήμο Νεστορίου Καστοριάς και ανήκει στο εξαιρετικό Ίδρυμα της Βουλής για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία. Παρεμπιπτόντως, αυτό το Ίδρυμα και η δουλειά της Εκτελεστικής και Επιστημονικής Επιτροπής και του Προέδρου της πρώτης Ευάνθη Χατζηβασιλείου αξίζει μια ευρύτερης αναγνώρισης και προσοχής. Μεγαλύτερης απ’ αυτή που του έχει αποδοθεί μέχρι σήμερα. Κλείνω την παρένθεση. Ο συγγραφέας απαντά στα ερωτήματα τόσο εκείνων που θεωρούσαν πως εκεί συνέβη ένας συμμοριτοπόλεμος, όσο και εκείνων που πιστεύουν πως ο Εμφύλιος ήταν μόνο ένας ταξικός πόλεμος. Κατ’ αυτόν, ο Εμφύλιος ήταν ένα πολύπλευρο και σφαιρικό φαινόμενο. Μια σύγκρουση που κανένας δεν την ήθελε κι όμως συνέβη. Οι απαντήσεις που ο «ξεναγός» έδινε στις ερωτήσεις που του έκαναν οι επισκέπτες, έδωσαν το υλικό για τη συγγραφή αυτού του βιβλίου. Ίσως γι’ αυτό τον λόγο και το βιβλίο είναι γραμμένο σ’ έναν προσωπικό τόνο συνομιλίας του συγγραφέα με τους επισκέπτες-αναγνώστες του.

Για τον Αλβανό, την Ιστορία τη μαθαίνουμε για να μάθουμε από τα λάθη των προηγούμενων και για να δούμε τι και πως λειτούργησε καλά και τι όχι.

Πολύ σωστά ο συγγραφέας μάς προειδοποιεί πως η ιστορία δεν είναι δικαστήριο, αλλά αυτή δεν μπορεί να γραφεί χωρίς τις μαρτυρίες της. Και αυτές τις μαρτυρίες παρακολουθεί με όσο το δυνατό πιο ανοικτόμυαλο τρόπο, αλλά καθόλου με συναισθηματική απάθεια. Για τον Αλβανό, την Ιστορία τη μαθαίνουμε για να μάθουμε από τα λάθη των προηγούμενων και για να δούμε τι και πώς λειτούργησε καλά και τι όχι. Με αυτή την αντίληψη ως μεθοδολογική πυξίδα ο συγγραφέας υποστηρίζει πως ο εμφύλιος δημιούργησε ισχυρές πολιτικές και κοινωνικές ταυτότητες. Ο συγγραφέας καθοδηγείται όχι από το δήθεν πάθος για την αποκατάσταση της αλήθειας –όπως μια κρυφή ολοκληρωτική σκέψη προτρέπει–, αλλά από το πάθος για την αλήθεια των υποκειμένων της ιστορίας, την οποία πλάθουν οι ίδιοι οι άνθρωποι και όχι οι μηχανισμοί. Ούτως ή άλλως θέση του συγγραφέα είναι πως η μνήμη του Εμφυλίου επιδρά στον τρόπο που σήμερα αντιλαμβανόμαστε τον λόγο των πολιτικών και των κομμάτων. Θα δεχθώ αυτή την άποψη υπό την προϋπόθεση που τέθηκε στην αρχή. Η αποδοχή της να μη σημαίνει και παραδοχή της πολιτικής ως ενός ασπόνδυλου σώματος που κινείται πέραν από τις συγκρούσεις και τις εναλλακτικές προτάσεις.

Από τους Βαλκανικούς Πολέμους στον Ελληνικό Διχασμό

Για να μας εισαγάγει στο κλίμα της εποχής του Εμφυλίου ξεκινά με μια σύντομη περιήγηση στους Βαλκανικούς Πολέμους, στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Ελληνικό Διχασμό. Μια κοινωνία αγροτική κατά βάση αναγκάζεται να δεχθεί ένα πρωτοφανές για το μέγεθός της προσφυγικό κύμα. Ένα έθνος που μετά το 1912 βρέθηκε να έχει διπλασιάσει το μέγεθός τους. Τα μείζονα θέματα που τέθηκαν μετά το 1922 ήταν η αγροτική μεταρρύθμιση και το προσφυγικό. Κατά τον Μεσοπόλεμο πραγματοποιήθηκε μια άτυπη συμμαχία της αστικής τάξης με τους αγρότες, οι οποίοι και αποτελούσαν το 70% των ψηφοφόρων. Την ίδια περίοδο πραγματοποιήθηκαν και μεγάλες αλλαγές στις καταναλωτικές συνήθειες των Ελλήνων (αυτοκίνητα, δίκτυα ύδρευσης, ηλεκτρισμός, νοσοκομεία, μαζική εκπαίδευση κλπ.). Την ίδια στιγμή, στη βόρεια Ελλάδα, όπου εγκαταστάθηκαν πρόσφυγες υπήρχαν προστριβές με τους εκεί σλαβόφωνους πληθυσμούς. Η δικτατορία του Μεταξά με τα δεινά που αυτή επεφύλαξε στους κομμουνιστές, καλλιέργησε το κλίμα εκδίκησης που επικράτησε στην Κατοχή και στην Απελευθέρωση.

Ο συγγραφέας βλέπει τα Δεκεμβριανά ως τη μοναδική περίπτωση στην ιστορία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου που συμμαχικές δυνάμεις πολέμησαν εναντίον δυνάμεων της αντίστασης.

Ο συγγραφέας αποδέχεται την άποψη των Καλύβα – Μαραντζίδη περί δυο εμφύλιων. Η πρώτη ήταν αυτή της περιόδου της Κατοχής μεταξύ του ΕΑΜ και των συνεργατών των κατακτητών, αλλά και μεταξύ του ΕΛΑΣ και των μη κομμουνιστικών αντιστασιακών οργανώσεων. «Ο εμφύλιος πόλεμος δεν θα πρέπει να θεωρείται πως άρχισε το 1946 αλλά το 1943, αφού μέσα στην Κατοχή αλλά και στα Δεκεμβριανά γίνονταν ένοπλες συγκρούσεις μεταξύ Ελλήνων με διακύβευμα την εξουσία στη μεταπολεμική Ελλάδα» (σ. 64). Από τη μια ήταν οι δυνάμεις του ΕΑΜ-ΕΛΛΑΣ και από την άλλη τα Τάγματα Ασφαλείας. Αυτά ήταν ένοπλες ομάδες που συγκροτήθηκαν από την κυβέρνηση Ιωάννη Ράλλη τον Ιούνιο του 1943. Αυτές συνήθως δρούσαν ως φρουρές χωριών και κύριο αντίπαλό τους είχαν τον ΕΛΑΣ και το ΕΑΜ. Η απελευθέρωση τούς μετέτρεψε από συνεργάτες των ναζί σε εμπροσθοφυλακή του αγώνα κατά της «κομμουνιστικής απειλής». Ο Αλβανός παρακολουθεί αυτά τα Τάγματα και με την ιδιότητά τους για την «εξοικονόμηση γερμανικού αίματος», αλλά και με την ιδιότητά τους για αντιμετώπιση των κομμουνιστών στις συνθήκες κατοχής, όσο και μετά απ’ αυτές. Ο συγγραφέας βλέπει τα Δεκεμβριανά ως τη μοναδική περίπτωση στην ιστορία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου που συμμαχικές δυνάμεις πολέμησαν εναντίον δυνάμεων της αντίστασης. Η Αγγλία όμως δεν παραβίαζε τις Συμφωνίες μεταξύ των Συμμάχων, αλλά στηρίχθηκε στη λεγόμενη συμφωνία της Μόσχας, γνωστή και ως συμφωνία των ποσοστών.

«Ποιος φταίει»

Όσον αφορά την «λευκή τρομοκρατία», εκθέτει αφενός την αντικομμουνιστική οπτική που την έβλεπε ως απάντηση στην τρομοκρατία των «κόκκινων» και αφετέρου την κομμουνιστική οπτική που την θεωρούσε ως την αιτία της βίαιης αντίδρασης των κομμουνιστών. Εκθέτει αξιολογώντας τα επιχειρήματα της μιας και της άλλης πλευράς, εφαρμόζοντας κατ’ εμέ τις αρχές της βεμπεριανής κατανοώσας κοινωνιολογίας. Δεν στέκεται όμως στη μέση. Γι’ αυτό και στο ερώτημα «ποιος φταίει», δεν σπεύδει να μοιράσει κατηγορίες και καταδίκες, αλλά να δει τα δυο πρόσωπα των αντιπάλων, ιδίως αυτό του ΕΑΜ. Αυτό αφενός γιγαντώθηκε γιατί έγινε χρήσιμο στην κοινωνία. Κατάφερε μόνο του να αποτρέψει μέτρα όπως η επιστράτευση, η οποία δεν αποφεύχθηκε στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Η πολιτική του δεν ήταν καθόλου ριζοσπαστική, αλλά «ήταν σε πλήρη αρμονία με τις κυρίαρχες αξίες της εποχής: απαγόρεψε τις προγαμιαίες σχέσεις των ΕΛΑΣιτών, σεβάστηκε την οικογένεια και τη θρησκεία» (σ. 69). Δεν έβαζε ως φανερό στόχο τη δικτατορία του προλεταριάτου, αλλά τη «λαοκρατία» και παρόλο που πολλά εξαρτιόνταν από την ηγεσία του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, στις απελευθερωμένες περιοχές υπήρχε κλίμα συμμετοχής των πολιτών. Τελικά το ΕΑΜ ήταν προϊόν των συνθηκών που προηγήθηκαν της μεταπολεμικής περιόδου. Γι’ αυτό υπήρξε και το εκδικητικό του πρόσωπο της δίωξης πολλών που δεν συμφωνούσαν απόλυτα μαζί του, όπως η ντροπιαστική για το ΕΑΜ δολοφονία του συνταγματάρχη Ψαρρού.

Το ότι δεν ήταν εγκληματίες όλοι οι ταγματασφαλίτες, δεν σημαίνει πως πάρα πολλοί εξ αυτών δεν ήταν δολοφόνοι και ναζί.

Τα Τάγματα Ασφαλείας, από την άλλη πλευρά, δεν δημιουργήθηκαν μόνο για να στηρίξουν τους Γερμανούς κατακτητές, αλλά και για πολλούς άλλους λόγους (αντικομμουνιστικές διαθέσεις, λόγοι επιβίωσης, ιδιοτέλεια αλλά και λόγω του ότι τους κυνηγούσαν οι κομμουνιστές). Το ότι δεν ήταν εγκληματίες όλοι οι ταγματασφαλίτες, δεν σημαίνει πως πάρα πολλοί εξ αυτών δεν ήταν δολοφόνοι και ναζί. Με την Απελευθέρωση απελευθερώθηκε και ο αγώνας των δυο παρατάξεων, της αστικής φιλοαγγλικής και της κομμουνιστικής φιλοσοβιετικής, για την εξουσία. Το ΚΚΕ δεν ήταν πλέον όπως το Κόμμα του Μεσοπολέμου. Είχε ανοίξει στην ευρύτερη κοινωνία. Δεν ήταν, όπως εκ των υστέρων παρουσιάστηκε, ένα «αδιαφοροποίητο μονολιθικό κόμμα». Η μετέπειτα ήττα του το ξανάκανε όπως ήταν τη δεκαετία του 1930. Αρχικά όμως επιδίωκε τη συνεργασία με μη κομμουνιστές πολιτικούς και μια κυβέρνηση εθνικής συνεργασίας μετά την Απελευθέρωση. Δυστυχώς τα λάθη των δυο πλευρών όσον αφορά τον αφοπλισμό και ο τρόπος που αντιμετωπίστηκαν οι διαδηλωτές στις 3 Δεκεμβρίου του 1944, καθώς και ο σπασμωδικός τρόπος αντίδρασης του ΚΚΕ τις επόμενες μέρες, χωρίς να υποτιμάται και ο ρόλος των ξένων δυνάμεων, οδήγησε στον Εμφύλιο του 1946. Μέχρι τον Μάρτιο του 1946 πάντως το ΚΚΕ ταλαντεύονταν μεταξύ της επιλογής του συμβιβασμού και της ένοπλής επικράτησης. Η απόφαση για την αποχή από τις εκλογές του Μαρτίου του 1946 και η παράδοξη μετά απ’ αυτό συμμετοχή στο Δημοψήφισμα το ίδιο έτος για την βασιλεία, συνάμα με το κλίμα τρομοκρατίας κατά των δυνάμεων του ΚΚΕ, άνοιξαν τον ασκό του Αιόλου που οδήγησε στον Εμφύλιο.

Οι δυο φάσεις του «δεύτερου Εμφυλίου»

Αυτός ουσιαστικά κύλησε σε δυο φάσεις. Από τον Μάρτιο του 1946 έως τη Δημιουργία της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης τον Δεκέμβριο του 1947 και από εκεί έως τα τέλη του Αυγούστου του 1949 και την οριστική ήττα του Δημοκρατικού Στρατού. Στην πρώτη φάση το ΚΚΕ ακολούθησε διπλή τακτική (πολιτική πάλη στις πόλεις και «ένοπλη αυτοάμυνα» στην ύπαιθρο). Ταλαντευόταν μεταξύ συμβιβασμού και καθολικής εξέγερσης. Η πλάστιγγα υπέρ της δεύτερης επιλογής έγειρε όταν ήταν εμφανές πως πλέον δεν είχε την απήχηση που είχε στην Κατοχή, πράγμα που φάνηκε στην αποτυχία της επιστράτευσης που επιδίωξε. Οι πρόσκαιρες νίκες του ΔΣΕ στον Γράμμο δεν μπορούσαν να κρύψουν πως στο τέλος του δρόμου καραδοκούσε η ήττα. Η ξένη και κυρίως η αμερικανική βοήθεια, η στροφή του Τίτο, οι αντιφάσεις του ΚΚΕ στο Μακεδονικό, συνέβαλαν πολύ σ’ αυτή την ήττα. Μετά τον Εμφύλιο το κράτος αντιμετώπισε με μεγάλη σκληρότητα τους ηττημένους κομμουνιστές, γεγονός που οδήγησε σ’ ένα πόλεμο μνήμης που ακόμα κρατεί.

Ποιο είναι το απόσταγμα αυτού του σκληρού αλλά και συνάμα γεμάτου σε θετικά συναισθήματα βιβλίου; Μα φυσικά, όπως γράφει ο συγγραφέας του, «η πρόκληση της συμφιλίωσης». Όχι όμως μιας γλυκανάλατης συμφιλίωσης, αλλά μιας συμφιλίωσης που δεν ξεχνά πως η φύση της πολιτικής είναι συγκρουσιακή. Αν και κάποιες στιγμές παρατηρείται ένα μελοδραματικό πνεύμα στο βιβλίο, δεν μπορώ ν’ αρνηθώ πως το μείζον σ’ αυτό είναι η αγάπη του συγγραφέα για τους συμβιβασμούς που ενισχύουν τη Δημοκρατία. Σε μια επόμενη έκδοση πάντως θα μπορούσαν ν’ αποφευχθούν λάθη, όπως η απόδοση στον Βολταίρο της α-νόητης θέσης, που ποτέ αυτός δεν υποστήριξε και δεν θα μπορούσε να υποστηρίξει, για το δικαίωμα στη διαφωνία, το οποίο δήθεν θα υπερασπιζόταν μέχρι θανάτου. Μια δήλωση εντελώς έξω από το βολταιρικό στυλ αντιπαράθεσης που επινόησε η βιογράφος του Έβελιν Μπιατρίς Χολ και η οποία μετέπειτα παραδέχθηκε πως αυτή «κατασκεύασε». Σημείο επίσης που δεν συνάδει με το όλο βάθος του βιβλίου είναι και η διόγκωση της σημασίας της κοινότοπης φράσης περί «της βίας ως μαμής της εξουσίας». Διόγκωση μια φράσης που ο Μαρξ είχε τοποθετήσει σε πολύ διαφορετικό πλαίσιο απ’ αυτό που του αποδόθηκε. Εκείνος, «ως μαμή της ιστορίας» εννοούσε όχι την πολιτική βία, αλλά τη βία που άσκησαν οι μέθοδοι πρωταρχικής συσσώρευσης ώστε να διαμορφωθεί ο καπιταλισμός. Εννοούσε τη βία που έφερε και όχι τη βία που θα έδιωχνε τον καπιταλισμό. Είναι όμως τόσο βαθυστόχαστο το όλο πνεύμα αυτού του βιβλίου που κάνει συγγνωστή κάθε τέτοια αστοχία.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΙΑΚΑΝΤΑΡΗΣ είναι συγγραφέας και δρ. Κοινωνιολογίας. Τελευταίο βιβλίο του, η μελέτη «Το πρωτείο της δημοκρατίας - Σοσιαλδημοκρατία μετά τη σοσιαλδημοκρατία» (εκδ. Αλεξάνδρεια).

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Η συμφιλίωση προϋποθέτει την από όλες τις πλευρές ενσυναίσθηση, την αναγνώριση των λαθών και των εγκλημάτων, τη θλίψη, το πένθος, και τελικά τη συγχώρεση. Η συγχώρεση έχει να κάνει κυρίως με την αυτογνωσία. Όσο καλύτερα και βαθύτερα γνωρίζει κάποιος τον εαυτό του, και ιδιαίτερα τα σκοτεινά του κομμάτια, τόσο πιο δύσκολα θα αισθάνεται ότι ξεχωρίζει από τους «κακούς» άλλους, τους οποίους καλείται να συγχωρήσει. Η συγχώρεση δεν είναι απαλλαγή.»