alt

Για το βιβλίο του Σταύρου Ζουμπουλάκη Για το σχολείο (εκδ. Πόλις).

Του Παναγιώτη Γούτα

Αν συνοψίσει κανείς τις εκάστοτε ιδιότητες του Σταύρου Ζουμπουλάκη (1953), έτσι όπως τις γνωρίζουμε αλλά και όπως αναφέρονται στο τελευταίο βιβλίο του Για το σχολείο (Πόλις, 2017), δηλαδή φιλόλογος στη Μέση εκπαίδευση, διευθυντής του περιοδικού Νέα Εστία επί δεκαπενταετία, πρόεδρος του Δ.Σ. του Βιβλικού Ιδρύματος «Άρτος Ζωής», επίτιμος διδάκτορας διαφόρων τμημάτων του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και αρκετές άλλες ακόμη, νομίζω πως η συνισταμένη τους οδηγεί σε δύο λέξεις-κλειδιά, λέξεις συχνά παρεξηγημένες και φορτισμένες με διαφορετικά πρόσημα, ίσως και κάπως φθαρμένες από τη συχνή τους χρήση αλλά και τον αήττητο λαϊκισμό που όλα τα ισοπεδώνει: Διανοητής και δάσκαλος. Αυτές οι δύο επικρατούσες ιδιότητες, νομίζω, κυριάρχησαν μέσα του και τον έκαναν να συγκεντρώσει στον παρόντα τόμο κείμενα για το σχολείο, την εκπαίδευση και την εκπαιδευτική πράξη, είκοσι τον αριθμό, «δεκαεννιά για το σχολείο και ένα από το σχολείο», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο ίδιος στο εισαγωγικό του σημείωμα, που, στην πλειοψηφία τους, δημοσιεύτηκαν παλιότερα στο περιοδικό Νέα εστία και στις εφημερίδες «Αυγή» και «Καθημερινή».

Σχολείο μετάδοσης και όχι καινοτομίας

Το σχολείο είναι ένας θεσμός μετάδοσης γνώσης και παράδοσης στους μαθητές, του πολιτισμού των προγόνων και των κλασικών έργων του παρελθόντος, και όχι θεσμός καινοτομίας, ενώ κεντρική μορφή του σχολείου είναι ο δάσκαλος, που αναλαμβάνει την ευθύνη να διδάξει τον μαθητή, σε μία σχέση μαζί του που, εξ ορισμού, κρίνεται ασύμμετρη.

Ο βασικός άξονας της συλλογιστικής και των προβληματισμών του Σταύρου Ζουμπουλάκη σε όλα τα κείμενά του είναι πως το σχολείο είναι ένας θεσμός μετάδοσης γνώσης και παράδοσης στους μαθητές, του πολιτισμού των προγόνων και των κλασικών έργων του παρελθόντος, και όχι θεσμός καινοτομίας, ενώ κεντρική μορφή του σχολείου είναι ο δάσκαλος, που αναλαμβάνει την ευθύνη να διδάξει τον μαθητή, σε μία σχέση μαζί του που, εξ ορισμού, κρίνεται ασύμμετρη. Η θέση αυτή, εμποτισμένη σε όλα τα κείμενα του βιβλίου, με μια πρόχειρη και επιφανειακή εκτίμηση από κάποιον «προοδευτικό» αναγνώστη ή εκπαιδευτικό, μπορεί να εκληφθεί ως άκρως συντηρητική, όμως ο συγγραφέας όχι απλώς δεν τη θεωρεί συντηρητική, αλλά αυτονόητη και αληθινή. Και κάτι περισσότερο: Πιστεύει πως αυτή του η θέση αγγίζει τα όρια της ουτοπίας, ως πρόωρη, αψηλάφητη αλήθεια, αφού η απομάκρυνση του σημερινού σχολείου από τον αληθινό του προορισμό μας έχει φτάσει στο σημείο να θεωρούμε άκρως επαναστατικό και πρωτοποριακό το να βρει κάποτε αυτό τον αληθινό προορισμό του. Να κυριαρχήσει δηλαδή κάποτε το αυτονόητο της υπερβολής, της διαστρέβλωσης και του εκτροχιασμού του νοήματος και του στόχου του ως θεσμού.

Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης αντιλαμβάνεται το σχολείο όχι ως θεσμό καινοτομίας και επικοινωνίας, αλλά συντήρησης και μετάδοσης γνώσεων από τον δάσκαλο στους μαθητές. Θεωρεί ολέθριο ιδεολόγημα ότι το παιδί βρίσκεται στο επίκεντρο του σχολείου, που με τη σειρά του δεν είναι χώρος επικοινωνίας, ζωής, εξουδετέρωσης των κοινωνικών αδικιών και των ταξικών ανισοτήτων και «άλλων ωραίων πραγμάτων», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει (σελ. 29). Ο δάσκαλος δεν είναι εμψυχωτής (animateur) αλλά οφείλει να έχει τη μεταδοτική ικανότητα και να γνωρίζει εις βάθος το περιεχόμενο του μαθήματος που διδάσκει. Το σχολείο οφείλει να είναι κλειστό στη ζωή, γιατί «ανοίγω το σχολείο στη ζωή σημαίνει ανοίγω τον δρόμο για να γίνει το σχολείο προέκταση της οικογένειας, με τον δάσκαλο στον ρόλο του μπαμπά, ή, περισσότερο, της μαμάς των μαθητών, [...] και η αίθουσα διδασκαλίας προέκταση του παιδικού ή εφηβικού δωματίου» (σελ. 41). Αλλού, (σελ. 48), ο συγγραφέας αναφέρει: «Τους μαθητές, λοιπόν, δεν τους αγαπάμε αλλά τους διδάσκουμε, είμαστε οι οδηγοί τους στον δρόμο της γνώσης», για να αντιδιαστείλει τον επαρκή δάσκαλο με τον ναρκισσιστικό τύπο του συναισθηματικού δασκάλου που «φέρνει μέσα στην τάξη την οικογένεια». Ο θεσμός της Βουλής των Εφήβων κρύβει, κατά τον συγγραφέα, την «αβουλία των εφήβων» και αποκαλύπτει τον μικρομεγαλισμό των εφήβων-βουλευτών, βασισμένος στο πολιτιστικό φαινόμενο του «φιλονεϊσμού» που τον πριμοδοτεί. Φυσικά ο συγγραφέας στέκεται αρνητικά απέναντι στις σχολικές καταλήψεις που αποσαθρώνουν το δημόσιο σχολείο θεσμικά και συμβολικά, αλλά από την άλλη, θεωρεί βλακώδεις και αντεθνικές τις υπουργικές αποφάσεις που στερούν από αριστούχους μαθητές που δεν έχουν ελληνική υπηκοότητα και ιθαγένεια και, παράλληλα, έχουν πάρει απαλλαγή από το μάθημα της Φυσικής Αγωγής, να σηκώνουν την ελληνική σημαία στις παρελάσεις και στις εθνικές γιορτές.

Για το μάθημα των Θρησκευτικών πιστεύει πως για να μην αποσυρθεί και καταργηθεί ως μάθημα, θα πρέπει να διδάσκεται ως βιβλικό και όχι ως ομολογητικό μάθημα. 

Στο ζήτημα της διδασκαλίας των Αρχαίων Ελληνικών στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση ο Σταύρος Ζουμπουλάκης έχει θετική στάση και δικαιολογεί τη μη ορθή διδασκαλία τους στο ότι «η παράταξη του δημοτικισμού και εν γένει του προοδευτικού παιδαγωγισμού δεν έτρεφε ποτέ φιλικά αισθήματα για τη διδασκαλία της αρχαίας γλώσσας». Πολύ ενδιαφέρουσες οι θέσεις του για τη διδασκαλία της λογοτεχνίας στο σχολείο (για το πώς θα γεμίσει μια ώρα διδασκαλίας ποίησης προτείνει κάτι απλό και ευφυές –και αποτελεσματικό, θα πρόσθετα από τη δική μου εμπειρία– : διαβάζοντας πολλά άλλα ποιήματα του ίδιου ποιητή ή άλλων ποιητών, και όχι κάνοντας εξαντλητικού τύπου αισθητική ανάλυση του ενός μόνο ποιήματος), για το φάντασμα της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης που όλο την περιμένουμε και ποτέ δεν έρχεται, παρά τα μεγαλεπήβολα σχέδια των πολιτικών όλων των κυβερνήσεων, και για την αναγκαιότητα της αξιολόγησης του εκπαιδευτικού έργου και των εκπαιδευτικών, κάτι που σκοντάφτει στην τακτική και στις αντιλήψεις των συνδικαλιστών και των εργατοπατέρων αυτής της χώρας. Τέλος, για το μάθημα των Θρησκευτικών (προφητικό κείμενο, γραμμένο πριν από 17 χρόνια) πιστεύει πως για να μην αποσυρθεί και καταργηθεί ως μάθημα, θα πρέπει να διδάσκεται ως βιβλικό και όχι ως ομολογητικό μάθημα, γιατί, ως τέτοιο, έχει κλείσει προ πολλού ο κύκλος του (σελ. 145).

alt

Τελικές επισημάνσεις

Οι θέσεις και οι αντιλήψεις του Σταύρου Ζουμπουλάκη για το σχολείο μπορεί να ερεθίσουν, να προκαλέσουν δυσφορία ή και αποστροφή σε πολλούς που επένδυσαν (ηθικά, παιδαγωγικά, ιδεολογικά) στο νέο σχολείο, στη μαθητοκεντρική εκπαίδευση, στις καινοτόμες δράσεις.

Οι θέσεις και οι αντιλήψεις του Σταύρου Ζουμπουλάκη για το σχολείο μπορεί να ερεθίσουν, να προκαλέσουν δυσφορία ή και αποστροφή σε πολλούς που επένδυσαν (ηθικά, παιδαγωγικά, ιδεολογικά) στο νέο σχολείο, στη μαθητοκεντρική εκπαίδευση, στις καινοτόμες δράσεις, στην πληθώρα των πολιτιστικών προγραμμάτων, στο γκρέμισμα της αυθεντίας του δασκάλου και στην αυτοακύρωση του παλιού του ρόλου, με την ιδιότητα του εμψυχωτή ή του διαμεσολαβητή γνώσεων, το περιεχόμενο των οποίων επιλέγουν τα ίδια τα παιδιά. Πιστεύω πως όποια αντίληψη κι αν έχει ο καθένας μας για τον θεσμό και τον ρόλο του σχολείου (είτε ζώντας τον εκ των έσω, ως εκπαιδευτικός, είτε από μακριά), δεν μπορούμε να αρνηθούμε και να μην αναγνωρίσουμε τα παρακάτω:

- Ο Ζουμπουλάκης είναι πρακτικός, ρεαλιστής και ουσιαστικός τις απόψεις του, μαχόμενος, πρωτίστως, για την εξασφάλιση της κανονικότητας της λειτουργίας του σχολείου και συγκρουόμενος με έναν αέναο μεταρρυθμιστικό οίστρο και έναν κούφιο παιδαγωγικό προοδευτισμό, που, τις περισσότερες φορές, είναι λόγια και πράξεις (ή μη πράξεις) ανθρώπων που κυνηγούν Χίμαιρες.

- Μιλάει από πρώτο χέρι, αφού δούλεψε επί 15 χρόνια ως φιλόλογος σε Γυμνάσια και Λύκεια ιδιωτικών σχολείων της Αθήνας.

- Εκτιμά, τονώνει και στηρίζει την έννοια και το κύρος του δασκάλου, που τείνει στην εποχή μας να χάσει το αληθινό και ουσιαστικό της περιεχόμενο. Για την ακρίβεια, επαναπροσδιορίζει τον ρόλο του δασκάλου στο σημερινό σχολείο.

- Λειτουργεί εξισορροπητικά και συνθετικά στις δύο τάσεις-φιλοσοφίες της εκπαίδευσης και του σχολείου που, διαχρονικά, κυριάρχησαν (αυστηρά δασκαλοκεντρικό παλιό σχολείο με κατήχηση, ιδεοληψίες, τιμωρίες και κακού τύπου εκπαίδευση από τη μια, ανοιχτό σχολείο τύπου «παιδικής χαράς» ή «λούνα παρκ» με ακυρωμένο τον δάσκαλο και πληθώρα καινοτόμων δράσεων που αναιρούν την ουσία της εκπαιδευτικής διαδικασίας από την άλλη).

- Απομυθοποιεί, με τόλμη, σύγχρονες μεταρρυθμιστικές προθέσεις και απόπειρες προσώπων που ηγήθηκαν του Υπουργείου Παιδείας, από τη μεταπολίτευση και εντεύθεν (Ράλλης, Αρσένης, Διαμαντοπούλου), επισυνάπτοντάς τους αμέλειες, σφάλματα, παραλείψεις ή, το λιγότερο, διφορούμενη γλώσσα στις εξαγγελίες τους.

- Όλα τα δοκίμια είναι αποστάγματα βαθιάς αγάπης και εκδήλωση γνήσιας αγωνίας-ανησυχίας για το μέλλον του σχολείου, του ρόλου του δασκάλου και της εκπαιδευτικής διαδικασίας.

Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία από την ταινία Τα 400 χτυπήματα (1959) του François Truffaut.

* Ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΓΟΥΤΑΣ είναι συγγραφέας και εκπαιδευτικός στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση.

altΓια το σχολείο
Σταύρος Ζουμπουλάκης
Πόλις 2017
Σελ. 192, τιμή εκδότη €12,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Για το βιβλίο του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι «Κράτα το φιλί – Σύντομα μαθήματα για τον έρωτα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέλευθος στη σειρά Μικρή βιβλιοθήκη, σε μετάφραση του Χρήστου Πονηρού. Στην κεντρική φωτογραφία, ο Αντέρως, θεός του ώριμου έρωτα, αδερφός του Έρωτα, όπως αναπαρίσταται στην κορυφή συντριβανιού ...

Ο Σελίν φαιοχίτωνας, του Χανς-Έριχ Καμίνσκι

Ο Σελίν φαιοχίτωνας, του Χανς-Έριχ Καμίνσκι

Για το βιβλίο του Hanns-Erich Kaminski «Ο Σελίν φαιοχίτωνας» (μτφρ. Χαράλαμπος Μαγουλάς, εκδ. Μάγμα).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Το πρόβλημα της ανάμειξης των διανοουμένων στην πολιτική, καθώς και των (όχι πάντα θετικών)...

Έξω απ' τα δόντια: Δοκίμια 1937-1975, του Άρη Αλεξάνδρου

Έξω απ' τα δόντια: Δοκίμια 1937-1975, του Άρη Αλεξάνδρου

Για τον συγκεντρωτικό τόμο του Άρη Αλεξάνδρου «Έξω απ' τα δόντια: Δοκίμια 1937-1975» (εκδ. Πατάκη).

Του Διονύση Μαρίνου

Μακριά από το αγριεμένο πλήθος, μόνος, κατάμονος, ένας μονήρης μάρτυρας μπρος σε ιδεολογικά δόρατα που τρυπούσαν, βία που γεννούσε α...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Ανακοινώθηκαν οι βραχείες λίστες για τα βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων. Η τελετή απονομής θα γίνει την Τετάρτη 1 Δεκεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων έχει θεσπίσει τα Βραβεία «Γιάννης Βαρβέρης» και «Μένης Κουμανταρέας...

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Για το μυθιστόρημα του Orhan Pamuk «Το μαύρο βιβλίο» (μτφρ. Στέλλα Βρετού, εκδ. Πατάκη).

Της Νίκης Κώτσιου

Ένα από τα πιο συζητημένα και πολυδιαβασμένα βιβλία της σύγχρονης τουρκικής λογοτεχνίας, το Μαύρο βιβλίο (1990) του νομπελίστα Ορχάν Παμ...

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Αλέκου Λούντζη «Οι επόμενοι εμείς» (εκδ. Στιγμός).

Του Βασίλη Λαμπρόπουλου

Συζητώντας την ελληνική ποίηση του 21ου αιώνα προσπαθώ πάντα να μην την προσεγγίσω καθ’ εαυτή αλλά να την τοποθετήσω σε ένα διεθνές πλαίσιο κι ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ