nietzsche31

Για τα βιβλία του Friedrich Nietzsche, Αγών Ομήρου και Το πάθος για την αλήθεια, και τα δύο σε μετάφραση του Βαγγέλη Δουβαλέρη από τις εκδόσεις Gutenberg.

Του Γιώργου Λαμπράκου

Όποτε τύχει να ενδιαφερθεί κανείς για τα πρώτα, συνήθως δειλά βήματα ενός στοχαστή που έγινε περισσότερο γνωστός για το μεταγενέστερο έργο του, αναζητώντας σε αυτά τους σπόρους μιας υπό εξέλιξη ιδιοφυίας και τις πρωταρχικές εμμονές που κράτησαν εφ’ όρου ζωής, συνήθως δεν θα απογοητευτεί. Αυτό ισχύει και για τη σκέψη του Φρίντριχ Νίτσε, που, αφενός ως άριστος φιλόλογος ξεκίνησε από την αρχαιοελληνική γραμματεία και έκτοτε δεν την παραγκώνισε ποτέ, αφετέρου ως άριστος φιλόσοφος ασχολήθηκε εξαρχής και ως το τέλος με το χαρακτηριστικότερο, ίσως, φιλοσοφικό ζήτημα: την αλήθεια.

Ωστόσο, τα πρώτα βήματα του Νίτσε μόνο «δειλά» δεν θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν. Ήδη με το εναρκτήριο έργο του, την περίφημη Γέννηση της τραγωδίας από το πνεύμα της μουσικής (1872), ταράζει τα στοχαστικά ύδατα, αναστατώνει τους συναδέλφους του καθηγητές, ανατρέπει κληρονομημένες αυταπάτες αιώνων: ήδη, λοιπόν, ο αγώνας της «επαναξιολόγησης όλων των αξιών» έχει αρχίσει για τα καλά. Στο τέλος της ίδιας πυρετώδους χρονιάς γράφει και προσφέρει στη δεύτερη σύζυγο του Βάγκνερ και κόρη του Λιστ, Κόζιμα, Πέντε προλόγους για πέντε άγραφα βιβλία, που ναι μεν δεν θα γραφτούν ποτέ ως τέτοια, αλλά που το ετερόκλιτο περιεχόμενό τους θα ξεδιπλωθεί στα επόμενα έργα του.

Μετά τη Φιλοσοφία στα χρόνια της αρχαιοελληνικής τραγωδίας (βλ. Bookpress, 9/10/2013) και τον Αντίχριστο (βλ. Bookpress, 23/1/2014), οι εκδόσεις Gutenberg δημοσιεύουν τώρα δύο από τους πέντε προαναφερθέντες «Προλόγους» του Νίτσε (Αγών Ομήρου και Το πάθος για την αλήθεια) στη νέα σειρά «Ψήγματα», πάντα σε μετάφραση και με εκτενή σχολιασμό του Βαγγέλη Δουβαλέρη, όπως επίσης σε φιλολογική επιμέλεια του Ήρκου Ρ. Αποστολίδη, που έχει και τη διεύθυνση της σειράς.

Τα έπη του Ομήρου, του «εθνικού ήρωα της αρχαιοελληνικής ποίησης», δείχνουν ότι ο αγώνας, ο πόλεμος, η φιλοδοξία, η ζήλεια και η έχθρα αποτελούν βασικά γνωρίσματα του αρχαιοελληνικού κόσμου και πνεύματος.

Ο τίτλος του πρώτου «ψήγματος», Αγών Ομήρου, είναι δηλωτικός για το περιεχόμενό του: τα έπη του Ομήρου, του «εθνικού ήρωα της αρχαιοελληνικής ποίησης», δείχνουν ότι ο αγώνας, ο πόλεμος, η φιλοδοξία, η ζήλεια και η έχθρα αποτελούν βασικά γνωρίσματα του αρχαιοελληνικού κόσμου και πνεύματος – παρότι η ποίηση, όπως σημειώνει ο Νίτσε, τείνει πάντα να αμβλύνει τις αιχμές, τις ακρότητες. Στο ίδιο μοτίβο, ωστόσο, κινούνται και οι Έλληνες της κλασικής περιόδου, και μάλιστα σε όλους τους τομείς της ζωής τους: όχι μόνο στον πόλεμο, αλλά και στην πολιτική (ο Θεμιστοκλής ζηλεύει παράφορα τον Μιλτιάδη), στην ποίηση (ο Ξενοφάνης επιτίθεται σφοδρά στον Όμηρο), στη δραματική τέχνη, στον αθλητισμό. Κάθε Έλληνας αγωνίζεται να αριστεύσει, να ξεπεράσει κάθε άλλον, σε έναν αγώνα «μεγαλοφυιών».  

Άραγε ο εγωισμός είναι αυτό που κάνει τον αρχαίο Έλληνα «ζηλόφθονο», όπως υπογραμμίζει ο Νίτσε; Προφανώς. Ωστόσο ο εγωισμός, όπως ξέρει καλά ο στοχαστής, είναι εγγενές γνώρισμα του ανθρώπου, συνεπώς υφίσταται σε όλες τις εποχές. Σε τι διαφέρει η αρχαιοελληνική; Στο ότι ο τελικός σκοπός του αγώνα κάθε ατόμου δεν είναι μόνο ατομικός, αλλά και συλλογικός. Είναι η «ευημερία του συνόλου, της πόλεως […] το καλό της πατρίδας» γράφει ο Νίτσε. Χωρίς τον αγώνα, χωρίς την έριδα με άμιλλα, διαπράττεται ύβρις, την οποία ο Νίτσε διαβλέπει τόσο στην «κακιά και σκληρή» προ-ομηρική εποχή, όσο και στην παρακμή του κλασικού ελληνισμού με την επικράτηση του Μεγαλέξανδρου. Εξού και στα σημειωματάριά του, μέρος των οποίων μεταφράζεται μετά το τέλος του κυρίως κειμένου, προσδιορίζει ως «Μέσα κατά του άμετρου εγωισμού» το «ενστικτώδες δέσιμο με την πατρίδα», τη «δημόσια ζωή», την «άμιλλα» και τη «φιλία».  

Σε διάσπαρτα σημεία του κειμένου βλέπουμε τον πρώιμο Νίτσε να προετοιμάζει τον όψιμο. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: η εκπληκτική σύλληψη ότι «οι λεγόμενες απάνθρωπες πλευρές του [ανθρώπου] είναι, πιθανώτατα, το γόνιμο έδαφος κάθε είδους ανθρωπισμού […] απ’ το φόνο και την εξιλέωσή του αναπτύχθηκε το αρχαιοελληνικό Δίκαιο· απ’ το βωμό της εξιλέωσης του φόνου ο ευγενέστερος πολιτισμός κέρδισε τον πρώτο νικητήριο στέφανό του!» έμελλε να αναπτυχθεί δεκαπέντε χρόνια μετά στη Γενεαλογία της ηθικής. Ο Νίτσε επικρίνει λοιπόν ήδη από νωρίς κάθε «ανθρωπιστική» σύλληψη του ανθρώπου, με την έννοια ότι αυτή πασχίζει να αποσιωπά και να απαλείφει τις τρόπον τινά αρνητικές όψεις του βίου· ο Νίτσε καταγίνεται, όπως σημειώνει ο μεταφραστής, με το «ανθρώπινο σ’ όλη την τραγική του διάσταση». 

Ο Νίτσε ακολουθώντας τον αγαπημένο του Ηράκλειτο, προβαίνει σε αφοριστικές και θραυσματικές εκφράσεις, σε εκλάμψεις για το ένα ή το άλλο θέμα, παρά σε μακροσκελή επιχειρήματα.

Και το δεύτερο «ψήγμα» της σειράς προέρχεται, όπως είπαμε, από τους Πέντε προλόγους για πέντε άγραφα βιβλία. Είναι Το πάθος για την αλήθεια, ένα κείμενο τόσο ευσύνοπτο ώστε θα ήταν αδύνατο να αναλύει το θέμα που υπόσχεται ο τίτλος. Ο Νίτσε το ξέρει, γι’ αυτό και, ακολουθώντας τον αγαπημένο του Ηράκλειτο, προβαίνει σε αφοριστικές και θραυσματικές εκφράσεις, σε εκλάμψεις για το ένα ή το άλλο θέμα, παρά σε μακροσκελή επιχειρήματα (τα οποία, εξάλλου, ποτέ δεν αγάπησε ιδιαίτερα, ούτε επιστράτευε συχνά).

Αναζητώντας το «βασικό νόημα του Πολιτισμού», της Καλλιέργειας (Kultur), που έγκειται στη γέννηση, την εξύψωση και τη διατήρηση του «Μεγάλου» και του «Αιώνιου», ανατρέχει στον Προσωκρατικό. Εκεί, μεταξύ άλλων, θα βρει το περίφημο «Εδιζησάμην εμεωυτόν» («Τον εαυτό μου γύρεψα κ’ ερεύνησα»), μια καίρια ρήση που θα τον συνοδεύει μέχρι το 1889, όταν και θα χάσει τα μυαλά του – χαρακτηριστικά αποσπάσματα με θέμα τον εαυτό του βλέπουμε, παραδείγματος χάριν, στο Ιδέ ο άνθρωπος.

Η «αυτοδιάγνωση ως πηγή γνώσης» (Β.Δ.), την οποία θα αξιοποιήσει σε ανεπανάληπτο βαθμό και ο Φρόιντ μόλις λίγα χρόνια αργότερα, θα οδηγήσει τον Νίτσε στο εν λόγω κείμενο να αντιπαραθέσει «Γνώση» και «Τέχνη», «Αλήθεια» και «Ηδονή», στήνοντας μια διελκυστίνδα που θα τον απασχολήσει επαναληπτικά, συστηματικά, παθιασμένα, στα μεταγενέστερα έργα του. «Η Τέχνη είναι πιο δυνατή απ’ τη Γνώση, γιατί εκείνη θέλει τη ζωή, ενώ ετούτη οδηγεί, τελικά, στην εκμηδένιση!..», δηλώνει. Στην αρένα αυτής της αντιπαράθεσης θα διεξαχθεί και ο αγώνας του Νίτσε με θέμα το Τραγικό: αγώνας θεωρητικός που αφορά κυρίως τον ειδικό, αγώνας πρακτικός που αφορά τον κάθε άνθρωπο, και, εντέλει, αγώνας που έμελλε να αφορά τον ίδιο τον Νίτσε στην πολυκύμαντη προσωπική και συγγραφική πορεία του.

Σε αμφότερα τα νιτσεϊκά αυτά κείμενα ο αναγνώστης απολαμβάνει, ως συνήθως, τον ποιητή μες στον φιλόσοφο, τον φιλόσοφο μες στον φιλόλογο, τον φιλόλογο μες στον ιστορικό, και ούτω καθεξής. Ο νιτσεϊκός λόγος, ορμητικός και παρορμητικός, δεν αντέχει να περιορίζεται σε τέτοιες αδρές ταξινομήσεις, αλλά τις υπερβαίνει με στόχο ανώτερες αισθητικές και διανοητικές σφαίρες. Κι επειδή πολύς λόγος γίνεται τους τελευταίους μήνες για την «αριστεία», θα ήταν γόνιμο να σκεφτεί κανείς (και) αυτό το θέμα διαβάζοντας τον νεωτερικό στοχαστή που το είχε κατεξοχήν μελετήσει.  

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΑΜΠΡΑΚΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.

altΑγών Ομήρου
Friedrich Nietzsche
Μτφρ. Βαγγέλης Δουβαλέρης
Gutenberg 2015
Σελ. 96, τιμή εκδότη €6,96

alt

 

 

altΤο πάθος για την αλήθεια
Friedrich Nietzsche
Μτφρ. Βαγγέλης Δουβαλέρης
Gutenberg 2015
Σελ. 96, τιμή εκδότη €6,97

alt

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ FRIEDRICH NIETZSCHE 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Φιλοσοφία & θρησκεία: σχέσεις έλξης και απώθησης

Φιλοσοφία & θρησκεία: σχέσεις έλξης και απώθησης

Για το βιβλίο του Max Charlesworth Φιλοσοφία και Θρησκεία (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).

Του Γιώργου Λαμπράκου

Οι σχέσεις της φιλοσοφικής σ...

Νίτσε: «Χριστιανισμός, η μεγαλύτερη συμφορά της ανθρωπότητας»

Νίτσε: «Χριστιανισμός, η μεγαλύτερη συμφορά της ανθρωπότητας»

«Ανάθεμα: 1α) ως κατάρα, για να εκφράσουμε την έντονη αγανάκτησή μας για κάτι που μας έχει συμβεί ή για κάποιον που είναι ο αίτιος της δυστυχίας μας, 1β) η ποινή της αποβολής από την εκκλησιαστική κοινωνία, ο αφορισμός». (Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, ΙΝΣ). Για το φιλοσοφι...

Η δημοκρατία των Μεγαλοφυών

Η δημοκρατία των Μεγαλοφυών

Του Γιώργου Λαμπράκου

«Στα σαράντα χρόνια που διδάσκω κλασική φιλολογία, δεν έχω συναντήσει καλύτερο φοιτητή». Κάπως έτσι περιέγραφε ο Φρίντριχ Ριτσλ, κα...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ο νομπελίστας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα στις εκδόσεις Ψυχογιός

Ο νομπελίστας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα στις εκδόσεις Ψυχογιός

Τον φετινό νομπελίστα λογοτεχνίας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα θα συστήσουν στους Έλληνες αναγνώστες οι εκδόσεις Ψυχογιός, ξεκινώντας με το τελευταίο του μυθιστόρημα, Afterlives.

Επιμέλεια: ...

5 λεπτά με τον Γρηγόρη Καλαϊτζή

5 λεπτά με τον Γρηγόρη Καλαϊτζή

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Γρηγόρης Καλαϊτζής με αφορμή το δίτομο βιβλίο του «fiction black - 3 Iστορίες».

Επιμέλεια: Book Press

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε το βιβλίο σας; Θυμάστε το αρχικό ερέθισμα; ...

Θέατρο στη Στέγη: Ο ελληνικός «Παράδεισος» της Κατερίνας Γιαννοπούλου

Θέατρο στη Στέγη: Ο ελληνικός «Παράδεισος» της Κατερίνας Γιαννοπούλου

Η παράσταση «Παράδεισος» του Αυστριακού συγγραφέα Thomas Köck, σε σκηνοθεσία Κατερίνας Γιαννοπούλου, θα παρουσιαστεί στη Μικρή Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση από 29 Οκτωβρίου μέχρι και 7 Νοεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Κατ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων πρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ