alt

Για το βιβλίο του Μ.Η. Abrams Τι είναι μια ανθρωπιστική κριτική; (μτφρ. Άρης Μπερλής, ΜΙΕΤ).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Ο μέσος αναγνώστης διαβάζει τη λογοτεχνία και εύλογα ταυτίζεται με τους χαρακτήρες, ζει την υπόθεση, συγκινείται, παθιάζεται, συμμετέχει στη δράση, εισάγεται με λίγα λόγια στο κλίμα του βιβλίου και το βιώνει σαν να είναι αληθινό. Έρχονται όμως νεότερες θεωρίες που απομυθοποιούν αυτήν τη μύηση και προβάλλουν τον τεχνητό χαρακτήρα του μυθιστορήματος, εστιάζουν στις κατασκευαστικές τεχνικές και φωτίζουν τις ραφές που συστήνουν κάθε κείμενο. Επιπλέον, ο συγγραφέας θεωρείται ότι έχει πεθάνει –σύμφωνα με τον Ρολάν Μπαρτ–, αφού είναι προϊόν της γλώσσας, το ίδιο το κείμενο αποδομείται –βλέπε Ντεριντά– και διαβάζεται από την πίσω πλευρά του υφαντού, ενώ ο αναγνώστης δεν νοείται πλέον ως αυτόβουλο υποκείμενο αλλά ως ενσάρκωση των μηχανισμών της ανάγνωσης.

Οφείλουμε να συζητήσουμε την αλήθεια των έργων τέχνης σαν κομματιών μιας ευρύτερης κοινωνικής πραγματικότητας, να πάψουμε να τα βλέπουμε σαν ένα κλειστό σύμπαν και να αναζητήσουμε τη σχέση τους με τον ίδιο τον άνθρωπο

Όλες αυτές οι μετανεωτερικές θεωρίες διαμορφώνουν ένα κλίμα συζήτησης το οποίο επιμένει στον τεχνοκρατικό προσανατολισμό της μελέτης της λογοτεχνίας και –με θετικιστικό πρίσμα– απομυθοποιεί τη μαγεία της ανάγνωσης. Όμως όλο και περισσότερο ακούγονται φωνές, από σοβαρούς μάλιστα μελετητές και στοχαστές, που ζητούν να αναθεωρήσουμε τη σχέση μας με την τέχνη και να επιστρέψουμε σε μια ανθρωπιστική προσέγγισή της. Ο Tzvetan Todorov λ.χ. στο έργο του Η λογοτεχνία σε κίνδυνο (Πόλις 2013) προτείνει εμφαντικά να απαγκιστρωθεί η μελέτη και η διδασκαλία τής λογοτεχνίας από τη σολιψιστική της εμμονή στη μορφή και να επιστρέψει στην ανάλυση των νοημάτων, συμβάλλοντας με αυτόν τον τρόπο στο γενικότερο διάλογο των ιδεών. Πιο συγκεκριμένα, οφείλουμε να συζητήσουμε την αλήθεια των έργων τέχνης σαν κομματιών μιας ευρύτερης κοινωνικής πραγματικότητας, να πάψουμε να τα βλέπουμε σαν ένα κλειστό σύμπαν και να αναζητήσουμε τη σχέση τους με τον ίδιο τον άνθρωπο, χωρίς μονόπλευρη εστίαση στις αφηγηματικές τεχνικές και στις κατασκευαστικές της μεθόδους.

Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και ο Meyer Howard Abrams, ο οποίος είναι πολύ επιφυλακτικός απέναντι στις μεταστρουκτουραλιστικές θεωρήσεις που προδιέγραψα στην πρώτη παράγραφο. Στο παρόν βιβλίο του, που μετέφρασε στα ελληνικά ο Άρης Μπερλής, περιλαμβάνεται η ανακοίνωσή του που εκφώνησε το 1992 στο Πανεπιστήμιο της Αλαμπάμα, όταν ο ίδιος ήταν 80 χρονών. Σ’ αυτήν φαίνεται να γνωρίζει καλά τις θεωρίες που διέτρεξαν τον 20ο αιώνα, να έχει σταθμίσει τη συμβολή τους αλλά ταυτόχρονα να τίθεται ενάντιος σε όσες από αυτές τεμαχίζουν το αισθητικό φαινόμενο σε μέρη και προβάλλουν πιο πολύ τον πλαστό χαρακτήρα του, που υποβαθμίζει τον ρόλο του ανθρώπου ως συγγραφέα ή ως αναγνώστη.

alt
  O M.H. Abrams
 

Ο τρόπος με τον οποίο ο Μ. Έιμπραμς μιλά είναι σαφής, είναι κατανοητός ακόμα και στον ελαφρά υποψιασμένο και οι συλλογισμοί του έχουν καθαρά περιγράμματα: ο συγγραφέας δεν πέθανε μέσα στην αναγνώριση των πεδίων που τον συστήνουν, ο αναγνώστης δεν χάνει την αυτόβουλη, ατομική του ματιά, όσο κι αν ξέρουμε ότι είναι κι αυτός συνισταμένη ποικίλων συνιστωσών. Κι οι δύο στηρίζονται σε αληθινούς κόσμους, εμπνέονται από πραγματικούς ανθρώπους, κρίνουν τα λογοτεχνικά έργα, ως δημιουργός ο ένας ή ως αποδέκτης ο άλλος, με βάση τον περιβάλλοντα κόσμο και όχι με φακό μικροσκόπιου. Ο Αμερικάνος δηλαδή θεωρητικός πιστεύει ότι η λογοτεχνία αποτελείται από οντότητες που προκύπτουν από τον κόσμο στον οποίο ζούμε, «μιμείται» μια εξωλογοτεχνική συνθήκη και σχετίζεται, άμεσα ή έμμεσα, ευθέως ή τεθλασμένα, με τις εμπειρίες μας.

Παρόλο που ο προβληματισμός του M.H. Abrams ενέχει ισχυρές δόσεις εμπειρισμού, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε την ανθρωποκεντρική του τοποθέτηση. Για να συνοψίσει το σκεπτικό του, διατυπώνει δύο ανακεφαλαιωτικά επιχειρήματα. Από τη μία, ο κόσμος των μεταδομιστικών αντιλήψεων, επειδή στηρίζεται σε μια λογοκρατική ανάλυση της λογοτεχνίας, απέχει παρασάγγες από τον κόσμο της ανθρώπινης εμπειρίας και γι’ αυτό ασφυκτιά μέσα στην επιστημολογική του στενότητα. Από την άλλη, η γλώσσα και η οπτική γωνία ανάλυσης των κειμένων διαφέρει πολύ από αυτήν που θα χρησιμοποιούσαν οι ίδιοι μελετητές, όταν θα ερευνούσαν την καθημερινότητα, γεγονός που δείχνει ότι συχνά αυτοί νεφελοβατούν σε μια τεχνητή πραγματικότητα.

Και παρά τις επιμέρους ενστάσεις, μπορεί κανείς, ακολουθώντας τον M.H. Abrams, να ξανασκεφτεί πόσο η αποπροσωποποίηση στον χώρο της θεωρίας (ειδικά με την αποδόμηση) έχει βλάψει τόσο την ουσιαστική ανάλυση του κειμένου όσο και την απόλαυση της αισθητικής του υπόστασης. Η ανθρωπιστική ματιά δεν πρέπει να εγκαταλειφθεί.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.

altΤι είναι μια ανθρωπιστική κριτική;
M.H. Abrams
Μτφρ. Άρης Μπερλής
ΜΙΕΤ 2014
Σελ. 106, τιμή € 11,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ M.H ABRAMS 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ο Μιχαήλ Μπαχτίν παραμένει ανάμεσά μας

Ο Μιχαήλ Μπαχτίν παραμένει ανάμεσά μας

Για τη συλλογή μελετών του Μιχαήλ Μπαχτίν «Δοκίμια Ποιητικής» (Π.Ε.Κ.) και για την πραγματεία του Michael Holquist «Διαλογικότητα - Ο Μπαχτίν και ο κόσμος του» (Gutenberg).

Tου Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Αν υπάρχει ένας θεωρητικός της λογοτεχνίας, ένας θεω...

Διαθλάσεις της λογοτεχνίας στην κουλτούρα

Διαθλάσεις της λογοτεχνίας στην κουλτούρα

Ο καθηγητής Δημήτρης Τζιόβας μελετά τη σχέση κουλτούρας και λογοτεχνίας.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Μία τάση που κερδίζει όλο και περισσότερο έδαφος τις...

Τι λογοτεχνία θέλουμε;

Τι λογοτεχνία θέλουμε;

Του Γ. Ν. Περαντωνάκη

Ένα βασικό ερώτημα που απασχολεί όσους συζητάνε για τη λογοτεχνία είναι αν αυτή αποτελεί έναν κώδικα που αποδίδει την εξωκειμενική πραγματικότητα ή ένα κλειστό σύμπαν που αναφέρεται μόνο στον εαυτό-του. Με άλλα λόγια, ένα μυθισ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Κωμωδία, των Γιάννη Στίγκα & Νικόλα Ευαντινού (κριτική)

Κωμωδία, των Γιάννη Στίγκα & Νικόλα Ευαντινού (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή που συνέγραψε ο Γιάννης Στίγκας με τον Νικόλα Ευαντινό, «Κωμωδία» (εκδ. Άγρα).

Της Τιτίκας Δημητρούλια

Ο Γιάννης Στίγκας και ο Νικόλας Ευαντινός μας παραδίδουν σήμερα μια νέα ποιητική Κωμωδία ...

Τι θα διαβάσουμε προσεχώς από τις εκδόσεις Καστανιώτη

Τι θα διαβάσουμε προσεχώς από τις εκδόσεις Καστανιώτη

Το νέο εκδοτικό πρόγραμμα των εκδόσεων Καστανιώτη για την περίοδο Οκτωβρίου-Δεκεμβρίου ανακοινώθηκε πρόσφατα. Με σημαντικά έργα Ελλήνων και ξένων συγγραφέων, νέες αναγνωστικές προτάσεις που συνδυάζουν την πολυφωνία με την ποιοτική γραφή, δοκίμια και μελέτες που αναδεικνύουν τους προβληματισμούς της εποχής, βιβλία γι...

Διαβάζοντας με τον Στέλιο Τυριακίδη

Διαβάζοντας με τον Στέλιο Τυριακίδη

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν το δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Ο ηθοποιός Στέλιος Τυριακίδης απαντά σε 18 κλασικές ή αναπάντεχες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Τα χρόνια» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, επίμετρο: Νίκος Μπακουνάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 14 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σε τούτη την ασπρόμαυρη φωτογραφ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων πρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ