alt

Για το βιβλίο του Μ.Η. Abrams Τι είναι μια ανθρωπιστική κριτική; (μτφρ. Άρης Μπερλής, ΜΙΕΤ).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Ο μέσος αναγνώστης διαβάζει τη λογοτεχνία και εύλογα ταυτίζεται με τους χαρακτήρες, ζει την υπόθεση, συγκινείται, παθιάζεται, συμμετέχει στη δράση, εισάγεται με λίγα λόγια στο κλίμα του βιβλίου και το βιώνει σαν να είναι αληθινό. Έρχονται όμως νεότερες θεωρίες που απομυθοποιούν αυτήν τη μύηση και προβάλλουν τον τεχνητό χαρακτήρα του μυθιστορήματος, εστιάζουν στις κατασκευαστικές τεχνικές και φωτίζουν τις ραφές που συστήνουν κάθε κείμενο. Επιπλέον, ο συγγραφέας θεωρείται ότι έχει πεθάνει –σύμφωνα με τον Ρολάν Μπαρτ–, αφού είναι προϊόν της γλώσσας, το ίδιο το κείμενο αποδομείται –βλέπε Ντεριντά– και διαβάζεται από την πίσω πλευρά του υφαντού, ενώ ο αναγνώστης δεν νοείται πλέον ως αυτόβουλο υποκείμενο αλλά ως ενσάρκωση των μηχανισμών της ανάγνωσης.

Οφείλουμε να συζητήσουμε την αλήθεια των έργων τέχνης σαν κομματιών μιας ευρύτερης κοινωνικής πραγματικότητας, να πάψουμε να τα βλέπουμε σαν ένα κλειστό σύμπαν και να αναζητήσουμε τη σχέση τους με τον ίδιο τον άνθρωπο

Όλες αυτές οι μετανεωτερικές θεωρίες διαμορφώνουν ένα κλίμα συζήτησης το οποίο επιμένει στον τεχνοκρατικό προσανατολισμό της μελέτης της λογοτεχνίας και –με θετικιστικό πρίσμα– απομυθοποιεί τη μαγεία της ανάγνωσης. Όμως όλο και περισσότερο ακούγονται φωνές, από σοβαρούς μάλιστα μελετητές και στοχαστές, που ζητούν να αναθεωρήσουμε τη σχέση μας με την τέχνη και να επιστρέψουμε σε μια ανθρωπιστική προσέγγισή της. Ο Tzvetan Todorov λ.χ. στο έργο του Η λογοτεχνία σε κίνδυνο (Πόλις 2013) προτείνει εμφαντικά να απαγκιστρωθεί η μελέτη και η διδασκαλία τής λογοτεχνίας από τη σολιψιστική της εμμονή στη μορφή και να επιστρέψει στην ανάλυση των νοημάτων, συμβάλλοντας με αυτόν τον τρόπο στο γενικότερο διάλογο των ιδεών. Πιο συγκεκριμένα, οφείλουμε να συζητήσουμε την αλήθεια των έργων τέχνης σαν κομματιών μιας ευρύτερης κοινωνικής πραγματικότητας, να πάψουμε να τα βλέπουμε σαν ένα κλειστό σύμπαν και να αναζητήσουμε τη σχέση τους με τον ίδιο τον άνθρωπο, χωρίς μονόπλευρη εστίαση στις αφηγηματικές τεχνικές και στις κατασκευαστικές της μεθόδους.

Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και ο Meyer Howard Abrams, ο οποίος είναι πολύ επιφυλακτικός απέναντι στις μεταστρουκτουραλιστικές θεωρήσεις που προδιέγραψα στην πρώτη παράγραφο. Στο παρόν βιβλίο του, που μετέφρασε στα ελληνικά ο Άρης Μπερλής, περιλαμβάνεται η ανακοίνωσή του που εκφώνησε το 1992 στο Πανεπιστήμιο της Αλαμπάμα, όταν ο ίδιος ήταν 80 χρονών. Σ’ αυτήν φαίνεται να γνωρίζει καλά τις θεωρίες που διέτρεξαν τον 20ο αιώνα, να έχει σταθμίσει τη συμβολή τους αλλά ταυτόχρονα να τίθεται ενάντιος σε όσες από αυτές τεμαχίζουν το αισθητικό φαινόμενο σε μέρη και προβάλλουν πιο πολύ τον πλαστό χαρακτήρα του, που υποβαθμίζει τον ρόλο του ανθρώπου ως συγγραφέα ή ως αναγνώστη.

alt
  O M.H. Abrams
 

Ο τρόπος με τον οποίο ο Μ. Έιμπραμς μιλά είναι σαφής, είναι κατανοητός ακόμα και στον ελαφρά υποψιασμένο και οι συλλογισμοί του έχουν καθαρά περιγράμματα: ο συγγραφέας δεν πέθανε μέσα στην αναγνώριση των πεδίων που τον συστήνουν, ο αναγνώστης δεν χάνει την αυτόβουλη, ατομική του ματιά, όσο κι αν ξέρουμε ότι είναι κι αυτός συνισταμένη ποικίλων συνιστωσών. Κι οι δύο στηρίζονται σε αληθινούς κόσμους, εμπνέονται από πραγματικούς ανθρώπους, κρίνουν τα λογοτεχνικά έργα, ως δημιουργός ο ένας ή ως αποδέκτης ο άλλος, με βάση τον περιβάλλοντα κόσμο και όχι με φακό μικροσκόπιου. Ο Αμερικάνος δηλαδή θεωρητικός πιστεύει ότι η λογοτεχνία αποτελείται από οντότητες που προκύπτουν από τον κόσμο στον οποίο ζούμε, «μιμείται» μια εξωλογοτεχνική συνθήκη και σχετίζεται, άμεσα ή έμμεσα, ευθέως ή τεθλασμένα, με τις εμπειρίες μας.

Παρόλο που ο προβληματισμός του M.H. Abrams ενέχει ισχυρές δόσεις εμπειρισμού, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε την ανθρωποκεντρική του τοποθέτηση. Για να συνοψίσει το σκεπτικό του, διατυπώνει δύο ανακεφαλαιωτικά επιχειρήματα. Από τη μία, ο κόσμος των μεταδομιστικών αντιλήψεων, επειδή στηρίζεται σε μια λογοκρατική ανάλυση της λογοτεχνίας, απέχει παρασάγγες από τον κόσμο της ανθρώπινης εμπειρίας και γι’ αυτό ασφυκτιά μέσα στην επιστημολογική του στενότητα. Από την άλλη, η γλώσσα και η οπτική γωνία ανάλυσης των κειμένων διαφέρει πολύ από αυτήν που θα χρησιμοποιούσαν οι ίδιοι μελετητές, όταν θα ερευνούσαν την καθημερινότητα, γεγονός που δείχνει ότι συχνά αυτοί νεφελοβατούν σε μια τεχνητή πραγματικότητα.

Και παρά τις επιμέρους ενστάσεις, μπορεί κανείς, ακολουθώντας τον M.H. Abrams, να ξανασκεφτεί πόσο η αποπροσωποποίηση στον χώρο της θεωρίας (ειδικά με την αποδόμηση) έχει βλάψει τόσο την ουσιαστική ανάλυση του κειμένου όσο και την απόλαυση της αισθητικής του υπόστασης. Η ανθρωπιστική ματιά δεν πρέπει να εγκαταλειφθεί.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.

altΤι είναι μια ανθρωπιστική κριτική;
M.H. Abrams
Μτφρ. Άρης Μπερλής
ΜΙΕΤ 2014
Σελ. 106, τιμή € 11,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ M.H ABRAMS 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ο Μιχαήλ Μπαχτίν παραμένει ανάμεσά μας

Ο Μιχαήλ Μπαχτίν παραμένει ανάμεσά μας

Για τη συλλογή μελετών του Μιχαήλ Μπαχτίν «Δοκίμια Ποιητικής» (Π.Ε.Κ.) και για την πραγματεία του Michael Holquist «Διαλογικότητα - Ο Μπαχτίν και ο κόσμος του» (Gutenberg).

Tου Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Αν υπάρχει ένας θεωρητικός της λογοτεχνίας, ένας θεω...

Διαθλάσεις της λογοτεχνίας στην κουλτούρα

Διαθλάσεις της λογοτεχνίας στην κουλτούρα

Ο καθηγητής Δημήτρης Τζιόβας μελετά τη σχέση κουλτούρας και λογοτεχνίας.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Μία τάση που κερδίζει όλο και περισσότερο έδαφος τις...

Τι λογοτεχνία θέλουμε;

Τι λογοτεχνία θέλουμε;

Του Γ. Ν. Περαντωνάκη

Ένα βασικό ερώτημα που απασχολεί όσους συζητάνε για τη λογοτεχνία είναι αν αυτή αποτελεί έναν κώδικα που αποδίδει την εξωκειμενική πραγματικότητα ή ένα κλειστό σύμπαν που αναφέρεται μόνο στον εαυτό-του. Με άλλα λόγια, ένα μυθισ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Το φετινό πρόγραμμα, οι προοπτικές και τα σχέδια για το μέλλον

3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Το φετινό πρόγραμμα, οι προοπτικές και τα σχέδια για το μέλλον

Δόθηκε σήμερα (28/5) η Συνέντευξη Τύπου για το 3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων (26-30 Ιουνίου 2024). Σπουδαίοι Έλληνες και ξένοι συγγραφείς αναμένονται στην Κρήτη, ενώ το πρόγραμμα των εκδηλώσεων είναι πιο φιλόδοξο σε σχέση με τα προηγούμενα δύο χρόνια. Στην κεντρική εικόνα, εκδήλωση από το περσινό φεστιβάλ στα σκαλιά πί...

Έρχεται η 36η έκθεση βιβλίου Πειραιά

Έρχεται η 36η έκθεση βιβλίου Πειραιά

Η 36η έκθεση βιβλίου Πειραιά θα πραγματοποιηθεί από τις 14 μέχρι και τις 30 Ιουνίου στο Πασαλιμάνι.

Επιμέλεια: Book Press

Ακόμη μια χρονιά η έκθεση βιβλίου Πειραιά θα πραγματοποιηθεί σε ένα αγαπημένο σημείο συνάντησης των πειραιωτών, στο Πασαλιμάν...

 «Σ’ εσάς που με ακούτε» της Λούλας Αναγνωστάκη (κριτική) – Το πανηγύρι της εξέγερσης των καταφρονεμένων

«Σ’ εσάς που με ακούτε» της Λούλας Αναγνωστάκη (κριτική) – Το πανηγύρι της εξέγερσης των καταφρονεμένων

Για την παράσταση «Σ' εσάς που με ακούτε» της Λούλας Αναγνωστάκη που ανεβαίνει στο Αμφιθέατρο Σπύρου Ευαγγελάτου σε σκηνοθεσία Χρήστου Θεοδωρίδη. Κεντρική εικόνα: © Mike Rafail.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ