alt

Το πολυεπίπεδο κείμενο του Βάλτερ Μπένγιαμιν για την Αποστολή του μεταφραστή.

Του Γιώργου Λαμπράκου

Η πορεία του μεταφραστή στη ναρκοθετημένη ζώνη της γλώσσας είναι μια επικίνδυνη μα και σαγηνευτική επιχείρηση που, ακόμα και αν στεφθεί από επιτυχία, θα υποστεί σίγουρα απώλειες. Το πεδίο μάχης της μετάφρασης είναι σπαρμένο από «νάρκες» νοηματικές, ερμηνευτικές, μορφικές, υφολογικές, ρυθμικές, πραγματολογικές, συντακτικές, γραμματικές, ορθογραφικές κ.ά. Ο πόλεμος του μεταφραστή διεξάγεται αφενός στο εχθρικό έδαφος της ξένης γλώσσας, αφετέρου στο επίσης εχθρικό έδαφος της μητρικής του. Αν όλα πάνε καλά, ο μεταφραστής, ύστερα από αρκετές κακουχίες, θα καρφώσει πάνω στο μετάφρασμά του το λάβαρο της κατάκτησης του πρωτοτύπου. Πάνω σε αυτό το λάβαρο, ωστόσο, θα είναι παραδόξως αποτυπωμένη η αδυναμία διασφάλισης μιας ολοκληρωτικής κατοχής αυτού του πρωτοτύπου.

b88094Δεν μπορούμε να στοχαστούμε τη γλώσσα χωρίς να στοχαστούμε τη μετάφραση, ιδίως αφότου ζούμε «μετά τη Βαβέλ». Στο ομώνυμο έργο του Τζορτζ Στάινερ (1975, ελλ. έκδ. 2004), τη μάλλον πιο σημαντική και περιεκτική μελέτη που έχει γραφτεί στον περασμένο αιώνα για τη μετάφραση, ο διάσημος κριτικός λογοτεχνίας υποστηρίζει πως η μετάφραση είναι κάτι που κάνουμε όλη μέρα, κάθε μέρα, όχι απλώς όταν ασχολούμαστε με ξένες γλώσσες, αλλά και όταν ασχολούμαστε με τη δική μας, στοχεύοντας πάντα στην κατανόηση. Μάλιστα, αυτό το κάνουμε όχι απλώς όταν επικοινωνούμε με άλλους ανθρώπους, αλλά και όταν επικοινωνούμε με τον εαυτό μας. Έτσι η μετάφραση, σύμφωνα με τον Στάινερ, τείνει να συγχωνευτεί με την ίδια την ανθρώπινη γλώσσα.   

Το πρόβλημα που θέτει η γλωσσική Βαβέλ φανερώνεται και σε μια κλασική σύντομη μελέτη για τη μετάφραση την οποία έγραψε ένας άλλος διάσημος κριτικός εβραϊκής καταγωγής, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν (1892-1940). Το κείμενο Η αποστολή του μεταφραστή (1923) εκδόθηκε πρόσφατα σε ένα κομψό τομίδιο που περιλαμβάνει και άλλα κείμενα για τη γλώσσα (εκδ. Πατάκης). Τη μετάφραση και την εισαγωγή υπογράφει ο Γιώργος Σαγκριώτης, σίγουρα ένας από τους πιο δόκιμους μεταφραστές τέτοιων κειμένων στη γλώσσα μας. Το ίδιο κείμενο, με τον τίτλο «Το έργο του μεταφραστή», είχε εκδοθεί παλαιότερα σε μετάφραση Φώτη Τερζάκη, σε συνεργασία με τον Γιώργο Σαγκριώτη.

Στην «Εισαγωγή» του ο μεταφραστής τονίζει τη σημασία της γλώσσας στη σκέψη και το έργο του Μπένγιαμιν, φροντίζοντας παράλληλα να μας εισαγάγει ομαλά στο σκοτεινό και δύσβατο αυτό έργο (η διατριβή του Μπένγιαμιν για το γερμανικό μπαρόκ δράμα απορρίφτηκε το 1925 επειδή κρίθηκε δυσνόητη). Σημειώνει: «Η γλώσσα δεν είναι μόνο ο τρόπος αλλά και το κύριο θέμα του συγγραφικού του έργου, στο μέτρο που αυτή αποτελεί το μέσο των περιεχομένων της. Ωστόσο το μέσο –και αυτός είναι ο πυρήνας της αντίληψης του Μπένγιαμιν– δεν είναι ουδέτερο, όπως φέρ’ ειπείν στη συμβατική γλώσσα των μαθηματικών· το κατεξοχήν περιεχόμενο της γλώσσας είναι η γλώσσα η ίδια, ή, θα μπορούσε να πει κανείς, η εμπειρία, η δομή της οποίας είναι γλωσσική».  

«Οι γλώσσες δεν είναι ξένες μεταξύ τους, αλλά είναι a priori, και πέρα από κάθε ιστορικό συσχετισμό, ανάμεσά τους συγγενείς ως προς αυτό που θέλουν να πουν»

Οι εβραϊκές, αλλά και οι γνωστικές, ρίζες της σκέψης του Μπένγιαμιν τον οδηγούν σε μια μεσσιανική αντίληψη για τη μετάφραση, που ξεκινά από την έννοια μιας «καθαρής γλώσσας» στην υποτιθέμενη προ Βαβέλ εποχή. Υπό την έννοια αυτή, όλα τα έργα είναι κατ’ αρχήν μεταφράσιμα. Όπως γράφει: «η νοερή, βαθύτερη σχέση μεταξύ των γλωσσών είναι η σχέση μιας ιδιαίτερης σύγκλισης. Συνίσταται στο ότι οι γλώσσες δεν είναι ξένες μεταξύ τους, αλλά είναι a priori, και πέρα από κάθε ιστορικό συσχετισμό, ανάμεσά τους συγγενείς ως προς αυτό που θέλουν να πουν». Στόχος του Μπένγιαμιν είναι να δείξει πως τα κατεξοχήν μεταφράσιμα έργα είναι, παραδόξως, τα πιο σημαντικά και τα πιο δύσκολα. Προτού γίνει όψιμα μαρξιστής υπό την επίδραση του Μπρεχτ, ο Μπένγιαμιν βρισκόταν κοντύτερα στον Χάιντεγκερ.

Παράλληλα με το ουσιοκρατικό τμήμα της σκέψης του, ωστόσο, στον Μπένγιαμιν ενυπάρχει και ένα ιστορικό στοιχείο, καθώς ο κριτικός πρεσβεύει πως οι σημασίες των λογοτεχνικών έργων αλλάζουν, όπως αλλάζουν και οι γλώσσες των μεταφραστών. Τα έργα (και αυτό είναι κάτι που το χαιρετίζει) γνωρίζουν μια δεύτερη, μια τρίτη κ.ο.κ. ζωή με τη μετάφρασή τους στις άλλες γλώσσες, για τον επιπρόσθετο λόγο ότι «τα σημαντικά έργα δεν βρίσκουν ποτέ τους εκλεκτούς μεταφραστές τους κατά την εποχή της δημιουργίας τους». Από την πλευρά της η μετάφραση, που διαφέρει από την τέχνη επειδή «δεν μπορεί να εγείρει αξιώσεις διαρκείας για τα μορφώματά της […] δεν απαρνείται ότι είναι προσανατολισμένη σε ένα έσχατο οριστικό και αποφασιστικό στάδιο κάθε γλωσσικής άρθρωσης».  

alt
Ο Walter Benjamin
 

Σε αυτό το πλαίσιο, η αποστολή του μεταφραστή «συνίσταται στην εύρεση εκείνης της πρόθεσης σε σχέση με τη γλώσσα στην οποία γίνεται η μετάφραση μέσα από την οποία θα ανακληθεί σε αυτή τη γλώσσα η ηχώ του πρωτοτύπου». Για τον Μπένγιαμιν η «αναπαραγωγή του νοήματος» δεν είναι το πιο σημαντικό βήμα με στόχο την ιδανική μετάφραση. Αυτό φαίνεται, μεταξύ άλλων, από τη θέση του ότι «το πρωταρχικό στοιχείο του μεταφραστή είναι η λέξη και όχι η πρόταση», εξού και δείχνει να υποστηρίζει τις εντελώς ιδιότυπες, κατά λέξη μεταφράσεις του Χέλντερλιν σε αρχαιοελληνικά έργα, που μοιάζουν με τη «διάστιχο ερμηνεία του ιερού κειμένου». Όπως γράφει: «Η σημασία της πιστότητας, την οποία εγγυάται η κατά λέξη απόδοση, δεν είναι παρά το να μιλά μέσα από το έργο η μεγάλη νοσταλγία για γλωσσική συμπλήρωση». Μετάφραση κατά Μπένγιαμιν δεν είναι λοιπόν τόσο η μετάδοση του νοήματος/μηνύματος (η «διαμήνυση», όπως γράφει), όσο η εμφατικά μορφική οικειοποίηση και ανάπλαση του πρωτοτύπου με στόχο η γλώσσα του μεταφράσματος και η γλώσσα του πρωτοτύπου να αλληλοσυμπληρώνονται «ως προς τις ίδιες τις προθέσεις τους».

Ισχύουν όσα υποστηρίζει ο Μπένγιαμιν για τη μετάφραση; Στο πλαίσιο μιας τόσο σύντομης βιβλιοπαρουσίασης είναι αδύνατο να απαντήσουμε απερίφραστα σε αυτό το σύνθετο ερώτημα, που περιπλέκεται ακόμα περισσότερο εξαιτίας της μυστικιστικής γλώσσας του. Θεωρούμε πως η έννοια της καθαρής γλώσσας και το όραμα μιας απόλυτης διαγλωσσικής αρμονίας είναι ουτοπικά και ανεφάρμοστα χαρακτηριστικά. Συνάμα, η ιδέα ότι όσο πιο εύκολο (καθότι πληροφοριακό) είναι ένα έργο, τόσο λιγότερο μεταφράσιμο είναι (και, απεναντίας, όσο πιο σημαντικό, τόσο πιο μεταφράσιμο) είναι αντιδιαισθητική και αντίκειται στην εμπειρία κάθε μεταφραστή. Τέλος, αναρωτιέται κανείς γιατί να ξεχωρίσουμε τα «ιερά κείμενα» από τα υπόλοιπα, όπως κάνει ο κριτικός στο τέλος του κειμένου του – δεν υπάρχουν «ιερά» κείμενα με την αυστηρή σημασία του όρου.

H έννοια της καθαρής γλώσσας και το όραμα μιας απόλυτης διαγλωσσικής αρμονίας είναι ουτοπικά και ανεφάρμοστα χαρακτηριστικά

Από την άλλη, ο Μπένγιαμιν πασχίζει να μας μεταδώσει κάτι που αξίζει να το έχουμε κατά νου όταν διαβάζουμε ή/και μεταφράζουμε. Στα καθ’ ημάς, ο Γιώργος Χειμωνάς εφάρμοζε συχνά μια παρόμοια μεταφραστική επιταγή, όταν όχι μόνο μετέφραζε σύμφωνα με την «ηχώ του πρωτοτύπου», όπως ασφαλώς την αντιλαμβανόταν ο ίδιος, αλλά δοκίμαζε ενίοτε να «βελτιώσει» το πρωτότυπο ακολουθώντας τις γραμμές μιας άλλης πιστότητας από αυτή στην οποία συνήθως εμμένουμε, βασιζόμενος μεταξύ άλλων στον Χέλντερλιν, που σε επιστολή του στις αρχές του 19ου αιώνα (βλ. Στάινερ, σ. 539) πρόκρινε τη «βελτίωση» του πρωτοτύπου από τον μεταφραστή.  

Εκτός από την «Αποστολή του μεταφραστή», που είναι ένα από τα πιο πολυεπίπεδα κείμενα του Μπένγιαμιν, στον εν λόγω τόμο υπάρχει ο πρόλογός του στην προαναφερθείσα διατριβή του, που είναι και το εκτενέστερο (και δυσκολότερο) κείμενο. Στα άλλα, πιο σύντομα κείμενα, ο Μπένγιαμιν αναδεικνύει το συγγραφικό του ταλέντο με το να καλύπτει ένα μεγάλο εύρος θεμάτων μέσα από τρόπους ερμηνείας που κυμαίνονται από τη μεταφυσική φιλοσοφία μέχρι την τεχνοκριτική και από την ιστοριογραφία μέχρι την κοινωνιολογία. Και σε αυτά τα κείμενα οι σκέψεις του Μπένγιαμιν δεν δίνονται μασημένη τροφή στον αναγνώστη, αλλά απαιτούν γνώση, ενόραση και, γιατί όχι, θάρρος. 

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΑΜΠΡΑΚΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.
Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα ««Αίμα μηχανή» (εκδ. Γαβριηλίδη).


altΗ αποστολή του μεταφραστή
Και άλλα κείμενα για τη γλώσσα
Βάλτερ Μπένγιαμιν
Μτφρ. Γιώργος Σαγκριώτης
Εκδ. Πατάκη 2014
Σελ. 208, τιμή € 7,70

alt 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ WALTER BENJAMIN

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τι είναι και τι δεν είναι η ποίηση», του Κώστα Κουτσουρέλη

«Τι είναι και τι δεν είναι η ποίηση», του Κώστα Κουτσουρέλη

Για τον τόμο του Κώστα Κουτσουρέλη «Τι είναι και τι δεν είναι η ποίηση – Δώδεκα ομόκεντρα δοκίμια» (εκδ. Μικρή Άρκτος). Στην κεντρική εικόνα, το έργο του Τζάκσον Πόλοκ «Νούμερο 23».

Του Θεοδόση Βολκώφ

Όμαιμο και ομόγλωσσο της δικαίως πολύκροτης ...

«Η αυτοκτονία της Γερμανίας», του Ζαν Μισέλ Ρε: Με αφορμή τον Μωυσή του Τόμας Μαν

«Η αυτοκτονία της Γερμανίας», του Ζαν Μισέλ Ρε: Με αφορμή τον Μωυσή του Τόμας Μαν

Για το βιβλίο του φιλόσοφου Jean Michel Rey «Η αυτοκτονία της Γερμανίας - Με αφορμή τον Μωυσή του Τόμας Μαν», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Στερέωμα (μτφρ. Ανδρέας Παππάς)

Του Γιώργου Σιακαντάρη

Ο φιλόσοφος Jean Michel Rey είναι ομότιμος καθηγητ...

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Για το βιβλίο του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι «Κράτα το φιλί – Σύντομα μαθήματα για τον έρωτα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέλευθος στη σειρά Μικρή βιβλιοθήκη, σε μετάφραση του Χρήστου Πονηρού. Στην κεντρική φωτογραφία, ο Αντέρως, θεός του ώριμου έρωτα, αδερφός του Έρωτα, όπως αναπαρίσταται στην κορυφή συντριβανιού ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ο Μάριο Βάργκας Λιόσα, πέρα από κάθε προσδοκία, στην Γαλλική Ακαδημία

Ο Μάριο Βάργκας Λιόσα, πέρα από κάθε προσδοκία, στην Γαλλική Ακαδημία

Ο Περουβιανο-Ισπανός νομπελίστας συγγραφέας Μάριο Βάργκας Λιόσα εξελέγη μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας στα 85 του χρόνια. Οι Ακαδημαϊκοί βρήκαν τον τρόπο να παρακάμψουν το ηλικιακό όριο ενώ δεν αποτέλεσα εμπόδιο το ότι δεν έχει γαλλική υπηκοότητα και δεν έχει γράψει κανένα από τα έργα του στην γαλλική γλώσσα.  ...

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος του Edgar Allan Poe από το βιβλίο «Μακάβριες ιστορίες», έτσι όπως το μετέφρασε στα γαλλικά ο Charles Baudelaire. Η εικονογράφηση είναι του Benjamin Lacombe, ενώ η μετάφραση από τα γαλλικά είναι της Ιλέην Ρήγα. Το βιβλίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλει...

«10 Λεπτά και 38 Δευτερόλεπτα σ’ αυτόν τον Παράξενο Κόσμο», της Ελίφ Σαφάκ

«10 Λεπτά και 38 Δευτερόλεπτα σ’ αυτόν τον Παράξενο Κόσμο», της Ελίφ Σαφάκ

Για το μυθιστόρημα της Ελίφ Σαφάκ «10 Λεπτά και 38 Δευτερόλεπτα σ’ αυτόν τον Παράξενο Κόσμο» (μτφρ. Άννα Παπασταύρου) που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ψυχογιός.

Της Χριστίνας Μουκούλη

Σε πόση ώρα, από τη στιγμή που αφήν...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος του Edgar Allan Poe από το βιβλίο «Μακάβριες ιστορίες», έτσι όπως το μετέφρασε στα γαλλικά ο Charles Baudelaire. Η εικονογράφηση είναι του Benjamin Lacombe, ενώ η μετάφραση από τα γαλλικά είναι της Ιλέην Ρήγα. Το βιβλίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλει...

«Φιλοσοφία της ανθρώπινης αναβάθμισης», του Θεοφάνη Τάση (προδημοσίευση)

«Φιλοσοφία της ανθρώπινης αναβάθμισης», του Θεοφάνη Τάση (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Θεοφάνη Τάση «Φιλοσοφία της ανθρώπινης αναβάθμισης», που  θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όμως το πρωταρχικό ερώτημα δεν είναι αν πρέπει, αλλά πρώτ...

«Φοβάμαι, ταυρομάχε», του Πέδρο Λεμεμπέλ (προδημοσίευση)

«Φοβάμαι, ταυρομάχε», του Πέδρο Λεμεμπέλ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Pedro Lemebel (1952-2015) «Φοβάμαι, ταυρομάχε» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 22 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Αυτό το βιβλίο προέρχεται από είκο...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Καθώς η χρονική απόσταση που μας χωρίζει από την εξέγερση του Πολυτεχνείου πλησιάζει τον μισό αιώνα, τίθεται το ερώτημα πώς να μιλήσουμε στα σημερινά παιδιά για ένα από τα κομβικότερα γεγονότα της σύγχρονης Ιστορίας της Ελλάδας που για τα ίδια δεν είναι παρά μια αργία μεταξύ 28ης Οκτωβρίου και Χριστουγέννων.

...
11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ