spinoza-thomas-hirschhorn360

Η διερμηνεία των δυσκολιών προσαρμογής μας στο τοπίο του κόσμου αναβαθμίσθηκε κατά πολύ από τη στιγμή που ανακοινώθηκε ότι: «μια συναισθηματική επήρεια που είναι πάθος παύει να είναι πάθος μόλις σχηματίσουμε μια σαφή και διακριτή ιδέα αυτής». Από την σπινοζική Ηθική, Μέρος Ε΄, Πρόταση 3.

Του Γιώργου Βέη

Οφείλουμε ευχαριστίες στις εκδόσεις «Μελάνι» που φέρνουν και πάλι στην επικαιρότητα την ποιότητα αυτής της κομψής, άψογα συγκερασμένης και ταυτοχρόνως εξαιρετικά φιλάνθρωπης σκέψης. Το ενδιαφέρον, το οποίο παρουσιάζει κάθε φορά η μελέτη των σχολαστικών πλην όμως ρηξικέλευθων διερευνήσεων του Βενεδίκτου ντε Σπινόζα (Άμστερνταμ, 1632 – Χάγη, 1677) έγκειται, όπως διδάσκει ο Ζιλ Ντελέζ, στο ότι «κανένας φιλόσοφος δεν φάνηκε περισσότερο άξιος, αλλά και κανέναν δεν τον περιύβρισαν και δεν τον μίσησαν περισσότερο [...] θέσεις που έδωσαν στο σπινοζισμό διαστάσεις σκανδάλου. Οι θέσεις αυτές εμπεριέχουν μια τριπλή καταγγελία: καταγγελία της "συνείδησης", των "αξιών" και των "λυπημένων παθών"». (Βλ. Σπινόζα, Πρακτική φιλοσοφία, εκδόσεις Νήσος, 1996, σελ. 31).

Πώς να κατανοήσουμε τα συναισθήματά μας; Πώς να βρούμε την ελευθερία αποδεχόμενοι τους περιορισμούς της;

Ο συγγραφέας του Ο Σπινόζα και η τέχνη της ευτυχίας γεννήθηκε στο Βερολίνο το 1967. Διδάσκει φιλοσοφία. Σε συνέχεια μιας εμβριθούς μελέτης του σπινοζικού καταπιστεύματος, θέτει ορισμένα καίρια ερωτήματα του τύπου: Πώς να κατανοήσουμε τα συναισθήματά μας; Πώς να βρούμε την ελευθερία αποδεχόμενοι τους περιορισμούς της; Πώς να μεταμορφώσουμε τη θλίψη σε χαρά, την εξάρτηση σε πίστη στον εαυτό μας; Πώς να βρούμε νόημα στο ανούσιο ξετύλιγμα της ζωής μας; Για τους επαρκείς γνώστες της μείζονος συμβολής του Σπινόζα στην υπόθεση της δυτικοευρωπαϊκής σκέψης, το παρόν βιβλίο συνιστά μιαν ακόμη ευγενή πρόσκληση επανεκτίμησής της, από ψυχολογικής, μεταξύ άλλων, σκοπιάς. Για τους άλλους, οι οποίοι δεν έχουν για διάφορους λόγους εντρυφήσει στα πολύπλοκα έργα του τολμηρού και ανατρεπτικού αυτού φιλοσόφου, ο Μπαλταζάρ Τόμας τους προσφέρει έναν εύχρηστο οδηγό ανάγνωσης, σύντομο και καλογραμμένο, ικανό να τους εξοικειώσει σε αρκετά ικανοποιητικό βαθμό με το μηχανισμό θέασης του βίου, τον οποίο εισηγήθηκε ο Σπινόζα, κινδυνεύοντας μάλιστα να δολοφονηθεί από ένα φανατικό στέλεχος της σεφαρδίτικης κοινότητας του Άμστερνταμ, στην οποία αρχικώς θεσμικά ανήκε.

Ελευθερία της βούλησης ή της άγνοιας

spinoza-mesa
   Ο Βενέδικτος νε Σπινόζα, συνειδητά ακτήμων, πεισματικά λιτός...

Η παροιμιώδης διάζευξη Deus sive Natura, ήτοι Θεός ή Φύση, άνοιξε, ως γνωστόν, ένα νέο κεφάλαιο στην προσέγγιση των αινιγμάτων της ζωής: η σπινοζική σχολή στοχασμού απελευθέρωσε τον άνθρωπο από τα δεσμά ποικίλων φαντασιώσεων, τα οποία προσπάθησε να του επιβάλει επί αιώνες μια εξουσιαστική, λεγομένη ενίοτε επίσημη κοσμοθεωρία. Ο Σπινόζα, ο συνειδητά ακτήμων, ο πεισματικά λιτός, στο νου του οποίου συναντήθηκε μια βαθύτατη μυστικοπαθής αγάπη του θείου και ο πανθεϊσμός, απότοκος των θεωριών του Καρτέσιου για τον ορθολογισμό, καταγγέλλει με σπάνιο σθένος και υποδειγματική αυταπάρνηση «τις λατρείες του θανάτου, την προδοσία του σύμπαντος και του ανθρώπου».

Απομονώνοντας καίρια χωρία ο συγγραφέας έχει το προνόμιο να μας συστήσει έναν Σπινόζα γείτονα, εύγλωττο και το κυριότερο απολύτως κατανοητό.

Ο Μπαλταζάρ Τόμας συγκεντρώνεται ως επί το πλείστον στη μνημειώδη Ηθική του Ολλανδού φιλοσόφου. Παραθέτω τους συναφείς τίτλους των τεσσάρων ενοτήτων: 1) τα συμπτώματα και η διάγνωση – στη ζούγκλα των συναισθημάτων, 2) τα κλειδιά για την κατανόηση – η αγάπη της αναγκαιότητας, 3) τα μέσα για να ενεργήσουμε – αλλάζουμε τα πάθη μας και 4) μια θεώρηση του νοήματος της ύπαρξης – ο Θεός πέρα από τις θρησκείες. Απομονώνοντας καίρια χωρία και διαρθρώνοντας με αρκετά πρωτότυπο τρόπο ένα σύστημα ειδικότερης εποπτείας του σπινοζικού προτάγματος, ο συγγραφέας έχει το προνόμιο να μας συστήσει έναν Σπινόζα γείτονα, εύγλωττο και το κυριότερο απολύτως κατανοητό. Το αναγνωστικό κέρδος είναι εν ολίγοις εξασφαλισμένο: οι δίκην ασκήσεως κατακλείδες των επί μέρους κεφαλαίων της μελέτης, την οποία απέδωσε, το τονίζω, με άνεση η δόκιμη μεταφράστρια, προοικονομούν ασφαλή κατανόηση των ζητημάτων, τα οποία απασχόλησαν τη σύντομη, ταραγμένη αλλά τόσο παραγωγική ζωή του Βενεδίκτου ντε Σπινόζα.

Ένα από τα κλειδιά κατανόησης των αιτίων και αιτιατών της ανθρώπινης αβελτηρίας έγκειται, σύμφωνα με τον τελευταίο, στην άσκηση της νομιζόμενης ελευθερίας της βούλησης. Απομονώνω για τις ανάγκες της εποπτικής στιγμής τα εξής από τη σελ. 12, Ηθική, μέρος Β΄, Πρόταση 35, Σχόλιο: «(...) Οι άνθρωποι σφάλλουν ως προς την πεποίθησή τους πως είναι ελεύθεροι, η οποία βασίζεται μόνο στο ότι έχουν συνείδηση των ενεργειών τους και άγνοια των αιτίων από τα οποία αυτές καθορίζονται. Άρα η ιδέα της ελευθερίας τους έγκειται στο ότι δεν γνωρίζουν κανένα αίτιο των ενεργειών τους. Διότι όταν λένε ότι οι ανθρώπινες ενέργειες εξαρτώνται από τη βούληση, δεν έχουν ιδέα για τι μιλάνε. Όλοι αγνοούν πράγματι τι είναι η βούληση και πώς κινητοποιεί το σώμα, ενώ όσοι διατυμπανίζουν άλλα και πλάθουν με το μυαλό τους έδρες και ενδιαιτήματα της ψυχής, προκαλούν συνήθως γέλιο ή αηδία». Ο μεθοδικός αναγνώστης μπορεί ν' ανατρέξει και στη συνέχεια που δίνει, από μιαν άλλη σκοπιά, στο θέμα ο μονήρης της Δρέσδης και της Φραγκφούρτης, ο βαθύς γνώστης της ελληνικής φιλοσοφίας και όχι μόνον, ο Αρθούρος Σοπενχάουερ, ενάμισι και πλέον αιώνα μετά την κυκλοφορία της Ηθικής, με το δραστικό δοκίμιό του Κριτική της ελευθερίας της βουλήσεως, το οποίο βραβεύτηκε μάλιστα από τη Βασιλική Ακαδημία Επιστημών της Νορβηγίας το 1839. Σημειωτέον ότι ξανακυκλοφόρησε στη γλώσσα μας το 2006 από τις εκδόσεις Δαμιανός.

Από το πάθος στη χαρά

Η ακύρωση της θλίψης είναι εν τέλει υπόθεση καθαρής γνώσης του Εαυτού.

Το κάθε μέλος της κοινωνικής ομάδας οφείλει κατά συνέπεια ν΄αναγνωρίσει εγκαίρως τους κινδύνους από την πλημμελή διαχείριση των όσων το αφορούν, αποδομώντας ό,τι ακριβώς σπεύδει προγραμματικά να το υπονομεύσει. Κοντολογίς: «η ιδιοφυΐα του Σπινόζα έγκειται στο γεγονός ότι δείχνει πως αυτά τα δύο ερωτήματα –Πώς να μετατρέψω τη λύπη σε χαρά; Πώς να μετατρέψω το πάθος σε δράση;– είναι αλληλένδετα. Πράγματι, ο Σπινόζα συνδέει το πάθος –μια έντονη συγκίνηση που καθορίζει το χαρακτήρα και τη συμπεριφορά μας– με την παθητικότητα, όπως το θέλει και η ετυμολογία της λέξης πάθος. [...] αν κατορθώσουμε να γνωρίσουμε τα πάθη μας και τις αιτίες που τα προκαλούν, θα γίνουμε ενεργητικοί και συγχρόνως χαρούμενοι. Είναι «το καλύτερο φάρμακο για τις συναισθηματικές επήρειες» που μπορεί κανείς να επινοήσει, η θεμελιακή μέθοδος της Ηθικής του Σπινόζα – η γνώση του ζην με την πληρέστερη έννοιά της». (βλ, σελ. 137). Η ακύρωση της θλίψης είναι εν τέλει υπόθεση καθαρής γνώσης του Εαυτού, απαλλαγμένης από στρεβλώσεις, κατά συνθήκη ψεύδη, βασανιστικές αυταπάτες και βεβαίως ψευδαισθήσεις. Η σωκρατική ασκητική παρακολουθεί, οίκοθεν νοείται, από κοντά την ανέλιξη των επιχειρημάτων. Κάτι που δεν παραλείπουν ποτέ να συγκρατήσουν οι προσεκτικοί μελετητές του Σπινόζα.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΗΣ

spinoza-exofylloΟ Σπινόζα και η τέχνη της ευτυχίας
Μπαλταζάρ Τόμας
Μτφρ: Έφη Κορομηλά.
Εκδόσεις Μελάνι, 2013
Τιμή: € 14,00, σελ. 210

 politeia-link

 

 

 

 

  

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη – Ο μεταφραστικός λόγος και η κριτική του

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη – Ο μεταφραστικός λόγος και η κριτική του

Ο κύκλος δοκιμίων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος. Κεντρική εικόνα: Ο πίνακας του Johann Heinrich Wilhelm Tischbein με τίτλο “Goethe in der roemischen Campagna” (1786).

Γράφει ο Θεοδόσης Βολκώφ...

«Πώς λειτουργεί πραγματικά ο κόσμος» του Βάτσλαβ Σμιλ – Ένας επιστήμονας μιλάει για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον

«Πώς λειτουργεί πραγματικά ο κόσμος» του Βάτσλαβ Σμιλ – Ένας επιστήμονας μιλάει για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον

Για το βιβλίο του Βάτσλαβ Σμιλ «Πώς λειτουργεί πραγματικά ο κόσμος – Ένας επιστήμονας μιλάει για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα, σε μετάφραση Χρήστου Μπαρουξή. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Ομολογώ ότι θα σήκω...

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

Για το βιβλίο των Στίβεν Νάντλερ και Λόρενς Σαπίρο [Steven Nadler, Lawrence Shapiro] «Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» (μτφρ. Παρασκευή Παπαδοπούλου, εκδ.Διόπτρα) –  ένα βιβλίο για το τι κάνει πολλούς καλοπροέραιτους ανθρώπους να σκέφτονται εντελώς λάθος και πώς μπορούμε (αν μπορούμε) να τους αλλάξ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Συνέντευξη της πρωτοεμφανιζόμενης Ματίνας Αποστόλου, η οποία διαχειρίζεται τον γνωστό βιβλιοφιλικό λογαριασμό του Instagram με το όνομα Intellectual thighs. Τα «Σωματίδια», το πρώτο της βιβλίο, κυκλοφόρησε προσφάτως από τις εκδόσεις Ποταμός.

Του Σόλωνα Παπαγεωργίου ...

Η Εταιρεία Συγγραφέων καταδικάζει τη σύλληψη του Πέτρου Τατσόπουλου

Η Εταιρεία Συγγραφέων καταδικάζει τη σύλληψη του Πέτρου Τατσόπουλου

Η Εταιρεία Συγγραφέων εξέδωσε ανακοίνωση για τη σύλληψη του συγγραφέα Πέτρου Τατσόπουλου έξω από το βιβλιοπωλείο Free Thinking Zone μετά το τέλος εκδήλωσης με θέμα «Είναι παιδεία και θρησκεία έννοιες ασύμβατες;». 

Επιμέλεια: Book Press

...
5 λεπτά με τον Γιάννη Νταουλτζή

5 λεπτά με τον Γιάννη Νταουλτζή

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Γιάννης Νταουλτζής, με αφορμή το βιβλίο του «Καλοί, κακοί στο τέλος τους παίρνει όλους ο διάολος» (εκδ. Νίκας).

Επιμέλεια: Book Press

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε το «Καλοί κακο...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ