spinoza-thomas-hirschhorn360

Η διερμηνεία των δυσκολιών προσαρμογής μας στο τοπίο του κόσμου αναβαθμίσθηκε κατά πολύ από τη στιγμή που ανακοινώθηκε ότι: «μια συναισθηματική επήρεια που είναι πάθος παύει να είναι πάθος μόλις σχηματίσουμε μια σαφή και διακριτή ιδέα αυτής». Από την σπινοζική Ηθική, Μέρος Ε΄, Πρόταση 3.

Του Γιώργου Βέη

Οφείλουμε ευχαριστίες στις εκδόσεις «Μελάνι» που φέρνουν και πάλι στην επικαιρότητα την ποιότητα αυτής της κομψής, άψογα συγκερασμένης και ταυτοχρόνως εξαιρετικά φιλάνθρωπης σκέψης. Το ενδιαφέρον, το οποίο παρουσιάζει κάθε φορά η μελέτη των σχολαστικών πλην όμως ρηξικέλευθων διερευνήσεων του Βενεδίκτου ντε Σπινόζα (Άμστερνταμ, 1632 – Χάγη, 1677) έγκειται, όπως διδάσκει ο Ζιλ Ντελέζ, στο ότι «κανένας φιλόσοφος δεν φάνηκε περισσότερο άξιος, αλλά και κανέναν δεν τον περιύβρισαν και δεν τον μίσησαν περισσότερο [...] θέσεις που έδωσαν στο σπινοζισμό διαστάσεις σκανδάλου. Οι θέσεις αυτές εμπεριέχουν μια τριπλή καταγγελία: καταγγελία της "συνείδησης", των "αξιών" και των "λυπημένων παθών"». (Βλ. Σπινόζα, Πρακτική φιλοσοφία, εκδόσεις Νήσος, 1996, σελ. 31).

Πώς να κατανοήσουμε τα συναισθήματά μας; Πώς να βρούμε την ελευθερία αποδεχόμενοι τους περιορισμούς της;

Ο συγγραφέας του Ο Σπινόζα και η τέχνη της ευτυχίας γεννήθηκε στο Βερολίνο το 1967. Διδάσκει φιλοσοφία. Σε συνέχεια μιας εμβριθούς μελέτης του σπινοζικού καταπιστεύματος, θέτει ορισμένα καίρια ερωτήματα του τύπου: Πώς να κατανοήσουμε τα συναισθήματά μας; Πώς να βρούμε την ελευθερία αποδεχόμενοι τους περιορισμούς της; Πώς να μεταμορφώσουμε τη θλίψη σε χαρά, την εξάρτηση σε πίστη στον εαυτό μας; Πώς να βρούμε νόημα στο ανούσιο ξετύλιγμα της ζωής μας; Για τους επαρκείς γνώστες της μείζονος συμβολής του Σπινόζα στην υπόθεση της δυτικοευρωπαϊκής σκέψης, το παρόν βιβλίο συνιστά μιαν ακόμη ευγενή πρόσκληση επανεκτίμησής της, από ψυχολογικής, μεταξύ άλλων, σκοπιάς. Για τους άλλους, οι οποίοι δεν έχουν για διάφορους λόγους εντρυφήσει στα πολύπλοκα έργα του τολμηρού και ανατρεπτικού αυτού φιλοσόφου, ο Μπαλταζάρ Τόμας τους προσφέρει έναν εύχρηστο οδηγό ανάγνωσης, σύντομο και καλογραμμένο, ικανό να τους εξοικειώσει σε αρκετά ικανοποιητικό βαθμό με το μηχανισμό θέασης του βίου, τον οποίο εισηγήθηκε ο Σπινόζα, κινδυνεύοντας μάλιστα να δολοφονηθεί από ένα φανατικό στέλεχος της σεφαρδίτικης κοινότητας του Άμστερνταμ, στην οποία αρχικώς θεσμικά ανήκε.

Ελευθερία της βούλησης ή της άγνοιας

spinoza-mesa
   Ο Βενέδικτος νε Σπινόζα, συνειδητά ακτήμων, πεισματικά λιτός...

Η παροιμιώδης διάζευξη Deus sive Natura, ήτοι Θεός ή Φύση, άνοιξε, ως γνωστόν, ένα νέο κεφάλαιο στην προσέγγιση των αινιγμάτων της ζωής: η σπινοζική σχολή στοχασμού απελευθέρωσε τον άνθρωπο από τα δεσμά ποικίλων φαντασιώσεων, τα οποία προσπάθησε να του επιβάλει επί αιώνες μια εξουσιαστική, λεγομένη ενίοτε επίσημη κοσμοθεωρία. Ο Σπινόζα, ο συνειδητά ακτήμων, ο πεισματικά λιτός, στο νου του οποίου συναντήθηκε μια βαθύτατη μυστικοπαθής αγάπη του θείου και ο πανθεϊσμός, απότοκος των θεωριών του Καρτέσιου για τον ορθολογισμό, καταγγέλλει με σπάνιο σθένος και υποδειγματική αυταπάρνηση «τις λατρείες του θανάτου, την προδοσία του σύμπαντος και του ανθρώπου».

Απομονώνοντας καίρια χωρία ο συγγραφέας έχει το προνόμιο να μας συστήσει έναν Σπινόζα γείτονα, εύγλωττο και το κυριότερο απολύτως κατανοητό.

Ο Μπαλταζάρ Τόμας συγκεντρώνεται ως επί το πλείστον στη μνημειώδη Ηθική του Ολλανδού φιλοσόφου. Παραθέτω τους συναφείς τίτλους των τεσσάρων ενοτήτων: 1) τα συμπτώματα και η διάγνωση – στη ζούγκλα των συναισθημάτων, 2) τα κλειδιά για την κατανόηση – η αγάπη της αναγκαιότητας, 3) τα μέσα για να ενεργήσουμε – αλλάζουμε τα πάθη μας και 4) μια θεώρηση του νοήματος της ύπαρξης – ο Θεός πέρα από τις θρησκείες. Απομονώνοντας καίρια χωρία και διαρθρώνοντας με αρκετά πρωτότυπο τρόπο ένα σύστημα ειδικότερης εποπτείας του σπινοζικού προτάγματος, ο συγγραφέας έχει το προνόμιο να μας συστήσει έναν Σπινόζα γείτονα, εύγλωττο και το κυριότερο απολύτως κατανοητό. Το αναγνωστικό κέρδος είναι εν ολίγοις εξασφαλισμένο: οι δίκην ασκήσεως κατακλείδες των επί μέρους κεφαλαίων της μελέτης, την οποία απέδωσε, το τονίζω, με άνεση η δόκιμη μεταφράστρια, προοικονομούν ασφαλή κατανόηση των ζητημάτων, τα οποία απασχόλησαν τη σύντομη, ταραγμένη αλλά τόσο παραγωγική ζωή του Βενεδίκτου ντε Σπινόζα.

Ένα από τα κλειδιά κατανόησης των αιτίων και αιτιατών της ανθρώπινης αβελτηρίας έγκειται, σύμφωνα με τον τελευταίο, στην άσκηση της νομιζόμενης ελευθερίας της βούλησης. Απομονώνω για τις ανάγκες της εποπτικής στιγμής τα εξής από τη σελ. 12, Ηθική, μέρος Β΄, Πρόταση 35, Σχόλιο: «(...) Οι άνθρωποι σφάλλουν ως προς την πεποίθησή τους πως είναι ελεύθεροι, η οποία βασίζεται μόνο στο ότι έχουν συνείδηση των ενεργειών τους και άγνοια των αιτίων από τα οποία αυτές καθορίζονται. Άρα η ιδέα της ελευθερίας τους έγκειται στο ότι δεν γνωρίζουν κανένα αίτιο των ενεργειών τους. Διότι όταν λένε ότι οι ανθρώπινες ενέργειες εξαρτώνται από τη βούληση, δεν έχουν ιδέα για τι μιλάνε. Όλοι αγνοούν πράγματι τι είναι η βούληση και πώς κινητοποιεί το σώμα, ενώ όσοι διατυμπανίζουν άλλα και πλάθουν με το μυαλό τους έδρες και ενδιαιτήματα της ψυχής, προκαλούν συνήθως γέλιο ή αηδία». Ο μεθοδικός αναγνώστης μπορεί ν' ανατρέξει και στη συνέχεια που δίνει, από μιαν άλλη σκοπιά, στο θέμα ο μονήρης της Δρέσδης και της Φραγκφούρτης, ο βαθύς γνώστης της ελληνικής φιλοσοφίας και όχι μόνον, ο Αρθούρος Σοπενχάουερ, ενάμισι και πλέον αιώνα μετά την κυκλοφορία της Ηθικής, με το δραστικό δοκίμιό του Κριτική της ελευθερίας της βουλήσεως, το οποίο βραβεύτηκε μάλιστα από τη Βασιλική Ακαδημία Επιστημών της Νορβηγίας το 1839. Σημειωτέον ότι ξανακυκλοφόρησε στη γλώσσα μας το 2006 από τις εκδόσεις Δαμιανός.

Από το πάθος στη χαρά

Η ακύρωση της θλίψης είναι εν τέλει υπόθεση καθαρής γνώσης του Εαυτού.

Το κάθε μέλος της κοινωνικής ομάδας οφείλει κατά συνέπεια ν΄αναγνωρίσει εγκαίρως τους κινδύνους από την πλημμελή διαχείριση των όσων το αφορούν, αποδομώντας ό,τι ακριβώς σπεύδει προγραμματικά να το υπονομεύσει. Κοντολογίς: «η ιδιοφυΐα του Σπινόζα έγκειται στο γεγονός ότι δείχνει πως αυτά τα δύο ερωτήματα –Πώς να μετατρέψω τη λύπη σε χαρά; Πώς να μετατρέψω το πάθος σε δράση;– είναι αλληλένδετα. Πράγματι, ο Σπινόζα συνδέει το πάθος –μια έντονη συγκίνηση που καθορίζει το χαρακτήρα και τη συμπεριφορά μας– με την παθητικότητα, όπως το θέλει και η ετυμολογία της λέξης πάθος. [...] αν κατορθώσουμε να γνωρίσουμε τα πάθη μας και τις αιτίες που τα προκαλούν, θα γίνουμε ενεργητικοί και συγχρόνως χαρούμενοι. Είναι «το καλύτερο φάρμακο για τις συναισθηματικές επήρειες» που μπορεί κανείς να επινοήσει, η θεμελιακή μέθοδος της Ηθικής του Σπινόζα – η γνώση του ζην με την πληρέστερη έννοιά της». (βλ, σελ. 137). Η ακύρωση της θλίψης είναι εν τέλει υπόθεση καθαρής γνώσης του Εαυτού, απαλλαγμένης από στρεβλώσεις, κατά συνθήκη ψεύδη, βασανιστικές αυταπάτες και βεβαίως ψευδαισθήσεις. Η σωκρατική ασκητική παρακολουθεί, οίκοθεν νοείται, από κοντά την ανέλιξη των επιχειρημάτων. Κάτι που δεν παραλείπουν ποτέ να συγκρατήσουν οι προσεκτικοί μελετητές του Σπινόζα.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΗΣ

spinoza-exofylloΟ Σπινόζα και η τέχνη της ευτυχίας
Μπαλταζάρ Τόμας
Μτφρ: Έφη Κορομηλά.
Εκδόσεις Μελάνι, 2013
Τιμή: € 14,00, σελ. 210

 politeia-link

 

 

 

 

  

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Μακιαβέλλι: Η τέχνη τού να διδάσκεις στους ανθρώπους τι πρέπει να φοβούνται» του Πατρίκ Μπουσρόν (κριτική)

«Μακιαβέλλι: Η τέχνη τού να διδάσκεις στους ανθρώπους τι πρέπει να φοβούνται» του Πατρίκ Μπουσρόν (κριτική)

Για το βιβλίο του Patrick Boucheron «Μακιαβέλλι: Η τέχνη τού να διδάσκεις στους ανθρώπους τι πρέπει να φοβούνται» (μτφρ. Μήνα Πατεράκη-Γαρέφη, εκδ. Πατάκη).

Του Γιώργου Σιακαντάρη

Γνωρίζουμε πραγματικά ποιος και τι ήταν ο Μακιαβέλλι...

«Ο καρπός της ασθενείας μου» του Νικήτα Σινιόσογλου (κριτική)

«Ο καρπός της ασθενείας μου» του Νικήτα Σινιόσογλου (κριτική)

Για το δοκίμιο του Νικήτα Σινιόσογλου «Ο καρπός της ασθενείας μου – Δοκίμιο με σάρκα και οστά» (εκδ. Κίχλη). Κεντρική εικόνα: Πίνακας, λάδι σε καμβά (2016) © Clive Head.

Της Ιωάννας Κυριακίδου

Ο Νικήτας Σινιόσογλου είναι ένας αλλόκοτος συγγρα...

«Ο δρόμος προς την ανελευθερία: Ρωσία, Ευρώπη, Αμερική» του Τίμοθι Σνάιντερ (κριτική)

«Ο δρόμος προς την ανελευθερία: Ρωσία, Ευρώπη, Αμερική» του Τίμοθι Σνάιντερ (κριτική)

Για το βιβλίο του Timothy Snyder «Ο δρόμος προς την ανελευθερία: Ρωσία, Ευρώπη, Αμερική» (μτφρ. Ανδρέας Παππάς, εκδ. Παπαδόπουλος. Βιβλίο «που κυκλοφόρησε το 2018 και που διαβάζεται σαν να γράφτηκε σήμερα».

Του Γιώργου Σιακαντάρη

Ο πολύγλωσσος και...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Αλεξάνδρα Δεληγιώργη: «Την τύχη των βιβλίων σήμερα την επικαθορίζει η δύναμη των εκδοτών»

Αλεξάνδρα Δεληγιώργη: «Την τύχη των βιβλίων σήμερα την επικαθορίζει η δύναμη των εκδοτών»

Μια συζήτηση με την Αλεξάνδρα Δεληγιώργη με αφορμή την επανακυκλοφορία του βιβλίου της «Το κόκκινο της φωτιάς – Μικρό εγχειρίδιο λογοτεχνίας» (εκδ. Αρμός).

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

«Μικρό εγχειρίδιο λογοτεχνίας», είναι ο υπότιτλος του βιβλ...

«Δέντρο από καπνό» του Ντένις Τζόνσον (κριτική)  – Το βραβευμένο μυθιστόρημα-σταθμός για τον πόλεμο του Βιετνάμ

«Δέντρο από καπνό» του Ντένις Τζόνσον (κριτική) – Το βραβευμένο μυθιστόρημα-σταθμός για τον πόλεμο του Βιετνάμ

Για το βραβευμένο μυθιστόρημα του Ντένις Τζόνσον (Denis Johnson) «Δέντρο από καπνό» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, εκδ. Πατάκη), με αφορμή την κυκλοφορία –ήταν εξαντλημένο εδώ και χρόνια– της δεύτερης έκδοσής του. 

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Εί...

Για να τον ξεχάσω (διήγημα)

Για να τον ξεχάσω (διήγημα)

Η αλήθεια είναι πως στην αρχή σε σιχαινόμουν. Απ’ την πρώτη στιγμή που σ’ έφερε στο σπίτι και σε είδα να κολυμπάς μέσα σ’ εκείνο το διάφανο σακούλι που το ‘σφιγγε σαν πουγκί στο χέρι του, σαν μπελά σ’ έβλεπα περισσότερο παρά σαν παρέα, ένα μπελά με τον οποίο δεν ήθελα επ’ ουδενί να συμβιώσω.

Της Χρυσ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Το γεγονός» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), στο οποίο βασίστηκε η ομώνυμη –βραβευμένη με τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας πέρσι– ταινία. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 26 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας...

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Σόλωνα Παπαγεωργίου «Ονειρεύομαι πίνακες», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Στίξις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ονειρεύομαι πίνακες

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

02 Μαΐου 2022 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Οι δώδεκα συμβουλές του Ρομπέρτο Μπολάνιο για τη συγγραφή διηγημάτων

Ο Χιλιανός πεζογράφος και ποιητής Roberto Bolaño ήταν ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους ισπανόφωνους λογοτέχνες. Μετανάστευσε σε μικρή ηλικία στο Μεξικό και αργό

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ