alt

Για το βιβλίο του Henry David Thoreau «ΠεριπλανήσειςΦιλοσοφικοί στοχασμοί»
(μτφρ: Βασίλης Αθανασιάδης, εκδ. Κέδρος 2013)

Του Νίκου Ξένιου

Στις Περιπλανήσεις του Χένρι Ντέιβιντ Θόροου η γλώσσα των τριών κειμένων και των σελίδων του Ημερολογίου είναι παλιά και βασανιστικά περιγραφική, η ανθρώπινη παρουσία ισχνή, η δράση απουσιάζει εντελώς, καθώς πρωταγωνιστούν τα δέντρα και το ποτάμι, ενώ το σκεπτόμενο άτομο δομεί τη φράση στα συστατικά στοιχεία που θεμελιώνουν μια κραυγή αρχετυπική ή μια προσευχή ευχαριστίας και δέησης προς τον Θεό.

Πρόκειται για χαρακτηριστικά στοχαστικά δοκίμια, ένα είδος που ανάγει την καταγωγή του σε πρωτόλεια φιλοσοφικά έργα και γεφυρώνει τον αναφορικό λόγο του δοκιμίου με τον υπαινικτικό λόγο της λογοτεχνίας[1]

Ο μεθοδισμός και ο περιούσιος λαός

Εμποτισμένοι από τον ευρωπαϊκό Διαφωτισμό, οι Τζων Άνταμς, Τόμας Πέιν, Βενιαμίν Φραγκλίνος και Τόμας Τζέφερσον, αυτοδίδακτοι, κοσμοπολίτες και στοχαστές πάνω στη φύση και τα κοινωνικά φαινόμενα, διεκδίκησαν μια συνεχή πνευματική εγρήγορση και με τα γραπτά τους συνέβαλαν καθοριστικά στη διαμόρφωση του χαρακτήρα του νεότερου αμερικανισμού, συνθέτοντας διαλεκτικά το προτεσταντικό δόγμα με ένα βαθιά ριζωμένο ματεριαλισμό. Κατά το τελευταίο τέταρτο του δέκατου όγδοου αιώνα η αμερικανική διανόηση είχε αφομοιώσει τα διδάγματα του Διαφωτισμού, επενδύοντάς τα στη διεκδίκηση της επίγειας ευτυχίας.[2]

Transcedentalism

Ωστόσο, στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα, το κίνημα του υπερβατολογικού ιδεαλισμού άνοιξε τον δρόμο, σε ό,τι αφορά την πολιτική και την Ηθική, για συγγραφείς όπως ο Μπράιαντ, ο Έμερσον, ο Θόροου και ο Ουίτμαν. Ο Θόροου ήταν δεκαεννέα χρονών όταν ο Έμερσον εξέδωσε το βιβλίο του Φύση, επιτομή του υπερβατολογικού ιδεαλισμού στις Ηνωμένες Πολιτείες, που ξεκίνησε ως ριζοσπαστικό θρησκευτικό κίνημα και εξελίχθηκε σε φιλοσοφικό ρεύμα. Η προσέγγιση αυτή είναι εμφανής σε όλες τις περιγραφές της φύσης από τον Θόροου, ο οποίος ακύρωνε διαρκώς το Εγώ και επιδίωκε τη συνένωσή του με την Ολότητα της Φύσης. Εν ολίγοις, αυτή η φιλοσοφική τοποθέτηση συνόψιζε για τον συγγραφέα το νόημα της αμερικανικής Δημοκρατίας: ως αντανάκλαση του Θείου, η φύση συμβολίζει τον πνευματικό κόσμο που υπάρχει πέραν του φυσικού. Άρα η συνένωση με τη φύση ταυτίζεται με την πνευματική εξύψωση.

Το ελληνικό αντίστοιχο της ιδεαλιστικής αυτής προσέγγισης το βρίσκει κανείς στους Ελεύθερους Πολιορκημένους του Διονυσίου Σολωμού. Η πανηγυρική λατρεία του απόλυτου ατομοκεντρισμού και της στοχαστικής απομόνωσης είναι τα κύρια γνωρίσματα της φιλοσοφικής αυτής στάσης που, με πρωτοστάτες τον Ραλφ Ουάλντο Έμερσον, τη Μάργκαρετ Φούλερ και τον Τζωρτζ Ρίπλεϊ, στεγάστηκε στο περιοδικό The Dial, που κυκλοφόρησε στις Ηνωμένες Πολιτείες δυο δεκαετίες πριν τον εμφύλιο πόλεμο.

 Περίπατος και αναστοχασμός 

altΟ Χένρι Ντέιβιντ Θόροου δημοσίευσε έξι δοκίμια μέσα στα τέσσερα χρόνια συμμετοχής του στο περιοδικό[3]: ανάμεσά τους, ένα δοκίμιο για τη Φυσική Ιστορία της Μασαχουσέτης, το κείμενο Χειμωνιάτικος Περίπατος κι ένα δοκίμιο για τον Όμηρο, τον Οσσιανό και τον Τσώσερ. Ο Χειμωνιάτικος Περίπατος είναι ένα από τα τρία κείμενα της μεταφρασμένης συλλογής Περιηγήσεις-φιλοσοφικοί στοχασμοί, που, μαζί με το Ουώλντεν, ή Η ζωή στο δάσος, συνθέτουν μια πιο ολοκληρωμένη ματιά των εκδόσεων «Κέδρος» στο έργο αυτού του μεγάλου περιηγητή και λάτρη της αμερικανικής φύσης.Oι τίτλοι των κυριότερων έργων του Θόροου (που έχουν κυρίως δοκιμιακό ή περιηγητικό χαρακτήρα) είναι: AWeek,TheMaineWoods,CapeCod, AWinterWalk, AWalktoWachusett, και AYankeeinCanada: όλα δομημένα ως ταξιδιωτικές αφηγήσεις, με θεματικές ενότητες που αφορούν τις φυλλωσιές του φθινοπώρου, τις άγριες ορχιδέες, τον κύκλο της σποράς, τις συνήθειες, διατροφικές και άλλες, των κατοίκων της αμερικανικής υπαίθρου. Αλλά και την εσωτερική αναζήτηση της ύπαρξης του ανθρώπου, ειδωμένη από τη ματιά του μοναχικού περιηγητή, κατά το πρότυπο του Ζαν Ζακ Ρουσώ[4].

 Στα δάση με το χιόνι, στις λίμνες και στα ποτάμια

Το Δάση του Μέιν γοητεύει ακόμη τους λάτρεις της φύσης: ο πρωτογονισμός στην εκδοχή της αφαιρετικής προσέγγισης της ζωής, η νοσταλγία για μια παραδείσια κατάσταση, η «υγιής» συνείδηση συνένωσης με το Θείο. Η επαφή με τους απλούς, ανεπιτήδευτους επαρχιώτες, μια country αισθητική ανάμεσα σε υποστατικά και διακεκριμένα μικρά βασίλεια αγροτών. Το υπαίθριο σκηνικό των δασών Μέιν κοντά στη Βοστώνη και το άγριο σκηνικό σε μια πορεία παράπλου των ποταμών Κόνκορντ και Μέριμακ, που είναι λεωφόροι διέλευσης τόσων εθνοτήτων στα χρόνια δόμησης του ανθρωπολογικού χάρτη της βορειοαμερικανικής ηπείρου. Ανθρώπινη παρουσία μόνο στις ιστορικές μνήμες, ανάμεσα στην απόλυτη σιωπή της υπαίθρου ένα καγιάκ εμφανίζεται σαν φάντασμα διακόσια χρόνια μετά, κουβαλώντας τα γδαρμένα σκαλπ των Ινδιάνων που αποδεκάτισαν οικογένειες λευκών. Χωρίς εξάρσεις πατριωτισμού, αλλά με ματιά πολύ συγκεκριμένη, ο Θόροου διαφοροποιείται από τον Ουίτμαν. Στον Ουίτμαν («ένας ελαφρύς ύπνος στη στοιχειωμένη πόλη της καρδιάς μου. Ονειρεύεται την εποχή των μύθων και τα φαντάσματα του ποταμού» από το Song of myself) υπάρχει κριτική προσέγγιση, ενώ στον Θόροου κυριαρχούν η αίσθηση και ένα υψηλό ποσοστό ιδεοληψίας.

Ανεπάγγελτος και πολυτεχνίτης

thoreau3Γεννημένος το 1817 στο Κόνκορντ, ο Χένρι Ντέιβιντ Θόροου σπούδασε λατινική και ελληνική γραμματική για τρία χρόνια, επίσης σπουδασε Μαθηματικά, Αγγλικά, Ιστορία και Φιλοσοφία στο Χάρβαρντ της εποχής εκείνης. Επέστρεψε στο Κόνκορντ μετά το πέρας των σπουδών του και δίδαξε σε επαρχιακό σχολείο μόνο για δυο βδομάδες (απολύθηκε γιατί αρνήθηκε να χρησιμοποιήσει σωματική βία ως ποινή για απείθαρχους μαθητές), και κατόπιν σε σχολείο που ίδρυσε ο ίδιος μαζί με τον αδελφό του. Στο εξής θα διέμενε ως δάσκαλος στην οικία του δασκάλου και φίλου του, καθηγητή Ραλφ Ουάλντο Έμερσον, βιοποριζόμενος κυρίως από την πέννα του. Είχε ικανότητες ως μηχανικός και γενικά αξιολογούσε πολύ υψηλά τις χειρωνακτικές ικανότητες στους ανθρώπους. Για τον εαυτό του διεκδικούσε τον τίτλο του Διευθυντή Σχολείου, του μπογιατζή, του αγρότη, του ξυλουργού, του κατασκευαστή μολυβιών και του συγγραφέα. 

Η φιλοσοφική παράδοση

Συνδέοντας τον εαυτό του με την κλασική παράδοση των αρχαίων Ελλήνων στον ασκητισμό, ο Θόροου θεωρούσε τον ιδιοκτήτη υλικών αγαθών ανίκανο να συλλάβει την πεμπτουσία της ύπαρξης. Δίδασκε την απλότητα και την ολιγάρκεια, ενώ, ως περιηγητής και φυσιοδίφης που ήταν, αξιολογούσε πολύ υψηλά την απόκτηση της εμπειρίας των λουλουδιών, των ζώων, των πουλιών, των θορύβων του δάσους και την παρατήρηση της αλλαγής των εποχών και της θερμοκρασίας. Η τεχνολογία τον συνάρπαζε, και μια σειρά εφευρέσεων που διευκόλυναν την ανθρώπινη ζωή είχαν συχνά υμνηθεί στα κείμενά του, όπως ο σιδηρόδρομος και ο τηλέγραφος. Τον ενθουσιασμό που προκαλούσαν τα τεχνολογικά επιτεύγματα του δέκατου ένατου αιώνα τον θεωρούσε αποπροσανατολιστικό από τα θεμελιώδη φιλοσοφικά ερωτήματα που θα ’πρεπε να θέτει το ανθρώπινο υποκείμενο για να εξελιχθεί ως ύπαρξη. Επιμένοντας να είναι εχθρός κάθε συμβιβασμού, μεταπήδησε στον φιλοσοφικό αναρχισμό σε θέματα πολιτικής. Αρνήθηκε να πληρώσει φόρους σε μια πόλη που είχε υποστηρίξει τον Μεξικανικό Πόλεμο υποστηρίζοντας τον Μπράουν στην ακτιβιστική του δραστηριότητα κατά της δουλείας και φυλακίστηκε γι αυτό. Στην Πολιτική Ανυπακοή, κείμενο που έγραψε μετα την αποφυλάκισή του, αναφέρει: "Αν ο νόμος σου επιβάλλει να γίνεις όργανο αδικίας, αγνόησέ τον και θέσε σκοπό της ζωής σου να γίνεις τροχοπέδη αυτής της μηχανής".

Στην καλύβα 

Ο Θόροου, χαρακτηριστικός νατουραλιστής, παρατηρώντας ασταμάτητα και καταγράφοντας τις εκδοχές του τοπίου στον ποταμό Κόνκορντ και στο δάσος Ουώλντεν, όπου είχε απομονωθεί σε μια καλύβα για να διαλογιστεί και να γράψει, επέτρεπε στον εαυτό του μόνο στοιχειώδεις ανέσεις, ασκητικά απομονωμένος και αυτοδίαιτος. Η κρυφή ζωή των φυτών, καταγεγραμμένη με ακρίβεια εντομολόγου, ο κύκλος ζωής των ζώων και η αλλαγή εποχών στο Ουώλντεν είναι χαρακτηριστικά δοσμένες στο κύριο και πιο γνωστό βιβλίο του: το Ουώλντεν, ή Η ζωή στο δάσος, που αποτέλεσε το ευαγγέλιο των αμερικανών φυσιολατρών, οικολόγων και θρησκευτικών οργανώσεων θεϊστικού προσανατολισμού σε ολόκληρη την Αμερική και μέχρι τις μέρες μας.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο του, η νουβέλα «Το κυνήγι του βασιλιά Ματθία» (εκδ. Κριτική).


altΠεριπλανήσεις - Φιλοσοφικοί στοχασμοί
Henry David Thoreau
Μτφρ: Βασίλης Αθανασιάδης
Κέδρος 2013
Σελ. 233, τιμή € 12,50
alt
 

 [1] Η πρώιμη αμερικανική γραμματεία βρίθει τέτοιων κειμένων. Ο John Smith από τη Βιρτζίνια, ο Thomas Morton και ο John Winthrop από τη Νέα Αγγλία, ο Washington Irwing, o William Bradford, o Roger Williams, η ποιήτρια Anne Bradstreet, η Mary Rowlandson, ο Edward Taylor, ο Samuel Sewall, ο Robert Beverley, o Jonathan Edwards, ήδη από τον δέκατο έβδομο αιώνα είχαν θέσει τις βάσεις για τη συγγραφή ενδοσκοπικών (contemplative) κειμένων που θα θεμελίωναν τον αμερικανικό κοινό λόγο και το αίσθημα εθνικισμού στον Νέο Κόσμο. Χαρακτηριστική είναι η νουβέλα του Ουώσινγκτον Ιρουϊνγκ: Ριπ Βαν Ουίνκλ.

[2] Βλέπε, σχετικά, Χέρμπερτ Μαρκούζε, Η προτεσταντική ηθική και το πνεύμα του Καπιταλισμού.

[3] [3]“What are you doing now?” he asked. “Do you keep a journal?” So I make my first entry to-day. To be alone I find it necessary to escape the present— I avoid myself. How could I be alone in the Roman emperor's chamber of mirrors? I seek a garret. The spiders must not be disturbed, nor the floor swept, nor the lumber arranged.

— Henry David Thoreau, Journal, Undated 1845-47

[4] Βλέπε, Ζαν Ζακ Ρουσώ, Ονειροπολήσεις Μοναχικού Περιπατητού


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Για το βιβλίο του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι «Κράτα το φιλί – Σύντομα μαθήματα για τον έρωτα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέλευθος στη σειρά Μικρή βιβλιοθήκη, σε μετάφραση του Χρήστου Πονηρού. Στην κεντρική φωτογραφία, ο Αντέρως, θεός του ώριμου έρωτα, αδερφός του Έρωτα, όπως αναπαρίσταται στην κορυφή συντριβανιού ...

Ο Σελίν φαιοχίτωνας, του Χανς-Έριχ Καμίνσκι

Ο Σελίν φαιοχίτωνας, του Χανς-Έριχ Καμίνσκι

Για το βιβλίο του Hanns-Erich Kaminski «Ο Σελίν φαιοχίτωνας» (μτφρ. Χαράλαμπος Μαγουλάς, εκδ. Μάγμα).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Το πρόβλημα της ανάμειξης των διανοουμένων στην πολιτική, καθώς και των (όχι πάντα θετικών)...

Έξω απ' τα δόντια: Δοκίμια 1937-1975, του Άρη Αλεξάνδρου

Έξω απ' τα δόντια: Δοκίμια 1937-1975, του Άρη Αλεξάνδρου

Για τον συγκεντρωτικό τόμο του Άρη Αλεξάνδρου «Έξω απ' τα δόντια: Δοκίμια 1937-1975» (εκδ. Πατάκη).

Του Διονύση Μαρίνου

Μακριά από το αγριεμένο πλήθος, μόνος, κατάμονος, ένας μονήρης μάρτυρας μπρος σε ιδεολογικά δόρατα που τρυπούσαν, βία που γεννούσε α...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η τελευταία μονομαχία, του Ρίντλεϊ Σκοτ (κριτική)

Η τελευταία μονομαχία, του Ρίντλεϊ Σκοτ (κριτική)

Για την ταινία «Η τελευταία μονομαχία» σε σκηνοθεσία του Ridley Scott, η οποία προβάλλεται στις κινηματογραφικές αίθουσες.

Του Θόδωρου Σούμα

«Η τελευταία μονομαχία» του Ρίντλεϊ Σκοτ είναι μια θεαματική, δραματική και περιπετειώδης...

Πέθανε ο ποιητής και ζωγράφος Γιώργος Κακουλίδης

Πέθανε ο ποιητής και ζωγράφος Γιώργος Κακουλίδης

Ανακοίνωση της Εταιρείας Συγγραφέων για τον θάνατο του Γιώργου Κακουλίδη.

Η Εταιρεία Συγγραφέων εκφράζει τη λύπη της για τον θάνατο του καταξιωμένου ποιητή Γιώργου Κακουλίδη. Συγγραφέας αλλά και ζωγράφος, ο Γιώργος Κακουλίδης υιοθέτησε από νέος, έναν τρόπο ζωή...

Ιστορίες από τη ζωή

Ιστορίες από τη ζωή

Ιστορίες από τη ζωή των αρχαίων ημών – και όχι μόνο.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Συγγενής και σύντροφος του Αλκιβιάδη, ο Αξίοχος (γράφει ο Λυσίας) τον ακολούθησε στην Άβυδο. Εκεί και οι δυο τους νυμφεύθηκαν τη Μεδοντιάδα. Όταν από τον γάμο των τριών γεννήθηκ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Τα χρόνια» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, επίμετρο: Νίκος Μπακουνάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 14 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σε τούτη την ασπρόμαυρη φωτογραφ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων πρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ