Σημειώσεις από την αρχή του αιώνα

Της Άλκηστης Σουλογιάννη

Ο Νάσος Βαγενάς ανήκει στους διανοητές συγγραφείς που συμμετέχουν δημιουργικά στον διάλογο ανάμεσα στην επιστήμη και στην τέχνη (του λόγου, αλλά όχι μόνον), λειτουργώντας ως αποτελεσματικός παράγων του ακαδημαϊκού χώρου, ενώ παράλληλα ανταποκρίνεται με συνέπεια στις προσωπικές «υποχρεώσεις» του απέναντι στη ροή του γενικού πολιτισμικού και επομένως πολιτικού χρόνου.

Αυτόν τον χαρακτήρα του Ν. Βαγενά φαίνεται να δηλώνει με κάθε λεπτομέρεια το βιβλίο Σημειώσεις από την αρχή του αιώνα, ως σύνολο εβδομήντα εννέα κειμένων, οι ιδιαίτεροι τίτλοι των οποίων λειτουργούν ως προληπτική ή ως συνδηλωτική αναφορά στο αντίστοιχο περιεχόμενο.

Η σύνθεση του βιβλίου αποτυπώνει την επιχειρηματολογία του Ν. Βαγενά σε ό,τι αφορά τη δομή και το αντικειμενικό αντίκρισμα ζητημάτων φιλολογικών, γενικότερα πολιτισμικών, κοινωνικών, πολιτικών, κάτω από την οπτική της υποκειμενικής πρόσληψης του συγγραφέα.

Με αυτή την προϋπόθεση, τα κείμενα του βιβλίου αποτελούν πεδία διαχείρισης εννοιών με γενικό ενδιαφέρον, όπως είναι ο πολιτισμός, η πολιτισμική αγορά, η πανεπιστημιακή κοινότητα, η εφαρμοσμένη πολιτική, η κοινωνία, το κράτος, οι ανθρώπινοι παράγοντες πολιτισμού και πολιτικής.

Κατά τη συνήθη τακτική του, ο Ν. Βαγενάς διασταυρώνει πολλαπλώς τις διαδρομές του μέσα από τις περιοχές του πολιτισμού, της πολιτικής, της ιστορίας, πρωτίστως της φιλολογίας όπου εντοπίζεται ο Διονύσιος Σολωμός ως διαρκής φάρος τέχνης αλλά και πολιτικής (που προσφέρει την αφορμή για να ανακαλέσω από τις αποσκευές του μακρινού 1988 τον Λευτέρη Βογιατζή όταν διάβαζε Διονύσιο Σολωμό στο λόφο του Στράνη).

Τα κείμενα του βιβλίου κατάγονται από την περιστασιακή και συγχρονική διάσταση της προσωπικής εμπλοκής του Ν. Βαγενά στα δεδομένα του γενικού πολιτισμικού, κοινωνικού, πολιτικού χρόνου όπως αυτά προσδιορίζουν την αρχή του 21ου αιώνα.

Τα ζητήματα όμως που αντιμετωπίζει ο Ν. Βαγενάς χαρακτηρίζονται από διαρκές και γενικό ενδιαφέρον, και κατά συνέπεια έχουν εξασφαλίσει στα κείμενα τη δυνατότητα να παραβιάσουν τις συνθήκες που προκάλεσαν τη συγγραφή τους και επομένως να μετακινηθούν από την περιστασιακή/συγχρονική στη γενική/διαχρονική διάσταση.

Από αυτή την άποψη το υλικό του βιβλίου είναι δυνατόν να προσληφθεί ως τεκμηρίωση για την αρχή του 21ου αιώνα, καθώς αφορά φαινόμενα που δηλώνουν ιδιαίτερα στοιχεία του κοινωνικού, πολιτικού, πολιτισμικού βίου σε ατομικό και σε γενικό επίπεδο, μέσα στο συγκεκριμένο χρονικό τοπίο.

Η κριτική και η συγκριτική αντίληψη, ο σαρκασμός, η ανατροπή, η απομυθοποίηση, η παρρησία, η ανίχνευση του βάθους αλλά και του ευρύτερου ορίζοντα των πραγμάτων αποτελούν δείκτες του άμεσου, παραστατικού, στοχαστικού, αφοριστικού λόγου του συγγραφέα.

Στο πλαίσιο αυτό, ειδικότερα η αντιμετώπιση φιλολογικών (αλλά όχι μόνον) ζητημάτων αντιπροσωπεύει μια ισχυρή πρόκληση για την «αντιστικτική» (όσο και παραπληρωματική) πρόσληψη του περιεχομένου του βιβλίου του Ν. Βαγενά με τον τίτλο Γκιόστρα (εκδόσεις Μικρή Άρκτος, Αθήνα 2012) ως σύνθεση κριτικών «αντιπαραθέσεων» επάνω σε ζητήματα κυρίως επιστημονικά-φιλολογικά αλλά και γενικότερα πολιτισμικά σε επίπεδο κοινωνικών ισορροπιών.

Πάντως, με το βιβλίο Σημειώσεις από την αρχή του αιώνα ο Ν. Βαγενάς προσφέρει μια επιτομή δεδομένων από τις περιοχές της επιστήμης και της τέχνης, τα οποία αποτελούν «συναισθηματικούς οδοδείκτες» (για να δανεισθώ τη διατύπωση από τον Ρίχαρντ Βάγκνερ) σε ό,τι αφορά την εξέλιξη γενικών φαινομένων που δεσμεύουν τον ατομικό βίο κατά την εντυπωσιακή (με ό,τι σημαίνει σε διεθνή κλίμακα) είσοδο μιας νέας χιλιετίας. Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η ουσιαστική, προστιθεμένη αξία της έκδοσης, ανεξάρτητα από τη γνώμη του αποδέκτη για τις απόψεις του συγγραφέα.