Για τη συλλογή συνεντεύξεων και κειμένων του Αντώνη Φωστιέρη «Ποίηση και ποιητική» (εκδ. Καστανιώτη).
Γράφει η Άλκηστις Σουλογιάννη
Καθώς ακολουθούσαμε τον Αντώνη Φωστιέρη στη μακρά δημιουργική διαδρομή του, παρακολουθήσαμε την ανάπτυξη ενός εντυπωσιακού κειμενικού σύμπαντος επισκεπτόμενοι μοναδικές περιοχές με «συναισθηματικούς οδοδείκτες» (για να παραπέμψω στον Ρίχαρντ Βάγκνερ) που αντιστοιχούν σε ποιητικές συλλογές, όπως: Σκοτεινός έρωτας (1977, από όπου το εμβληματικό παράθεμα: «Με την ουρά του μ’ άρπαξε και με σηκώνει ατσάλινος/ Ο γαλαξίας των άφαντων πραγμάτων» σαν μια προληπτική συνδήλωση για την προοπτική κειμενικού ακριβώς σύμπαντος), και περαιτέρω: Ποίηση μες στην ποίηση (1977 επίσης), Ο διάβολος τραγούδησε σωστά (1981), Το θα και το να του θανάτου (1987), Η σκέψη ανήκει στο πένθος (1996), Πολύτιμη λήθη (2003), Τοπία του τίποτα (2013), Θάνατος ο δεύτερος (2020).
Κατά την εξέλιξη της λογοτεχνικής παραγωγής του Αντώνη Φωστιέρη υπ’ αυτές τις συνθήκες, αναγνωρίσαμε τις απόψεις του σχετικά με το περιεχόμενο και την αισθητική της δημιουργικής γραφής. Τις απόψεις αυτές υποδεχόμαστε τώρα στην ανά χείρας έκδοση υπό τον τίτλο Ποίηση και ποιητική κωδικοποιημένες ως μια επιτομή αρχών και αξιών που προσδιορίζουν τον χαρακτήρα, την ποιότητα αλλά και τον ευρύ, θεωρητικό και πραγματολογικό ορίζοντα ακριβώς της δημιουργικής γραφής, σύμφωνα με την κριτική, συγκριτική, συνδυαστική αντίληψη του Φωστιέρη.
Εδώ αναγνωρίζουμε την ευρηματική όσο και συνδυαστική διαχείριση ζητημάτων σε μια κατ’ ανάγκην επιγραμματική διατύπωση, όπως είναι (μεταξύ άλλων ομοειδών) η σχέση του δημιουργού/ποιητή με το έργο-ποίηση, ο ποιητής ως εσωτερικός και ως κοινωνικός άνθρωπος, το νόημα και το βίωμα, το θέμα και το ύφος, η επιφάνεια του κειμένου και η βαθειά σημασιολογική διαστρωμάτωση, η σχέση ανάμεσα αφενός στη δημιουργική γραφή και αφετέρου στη βιωματική και τη δημιουργική ανάγνωση, υποκειμενική και κοινωνική πρόσληψη της δημιουργίας, η αυτοδυναμία του έργου και η υπέρβαση των φυσικών χρονικών ορίων του δημιουργού, ο προσωπικός και ο βιωματικός χαρακτήρας της δημιουργίας, η βιωματική πρόσληψη της αντικειμενικής πραγματικότητας, δημιουργία και χωροχρόνος, η ποίηση και το γλωσσικό περιβάλλον, η δημιουργική αξιοποίηση της γλώσσας, κυριολεκτική και συνδηλωτική χρήση της γλώσσας, η ποίηση και ο έρως, η ποίηση ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο, η ποίηση και η φύση, η ποίηση ως φυσική οντότητα, συγκλίσεις και αποκλίσεις στη σχέση της ποίησης με το ποίημα, η πλήρης σημασιών σιωπή ως υφολογικό στοιχείο της ποίησης, η λειτουργικότητα και οι πολλαπλοί χαρακτήρες της ποίησης.
Επίσης: η διακειμενικότητα, η σχέση ανάμεσα στη δημιουργική γραφή και στον εικαστικό κώδικα, ποίηση και φιλοσοφία, ποίηση και μεταφυσική, δημιουργία και θεωρία, δημιουργία και κριτική. Και περαιτέρω: ηλικιακή κλίμαξ και διαδοχή των γενεών στη δημιουργία, συγκλίσεις και αποκλίσεις των λογοτεχνικών γενεών, θεματικός και υφολογικός χαρακτήρας της σύγχρονης ελληνικής ποίησης (με ειδικότερη εστίαση στη Γενιά του ’70), η δημιουργία ως διαδικασία για την υπέρβαση των γεωπολιτισμικών ορίων, εξέλιξη και σταθερές στην προσωπική δημιουργία, πολιτισμική αγορά και δημιουργία, η επικοινωνία ανάμεσα στα έργα της διανοίας, η δημιουργία ανάμεσα στη συγχρονία και τη διαχρονία, αποκλίσεις ανάμεσα στη δημιουργία και στην αντικειμενική πραγματικότητα, η σχέση της ποίησης με το μεταμοντέρνο, λογοτεχνία και τεχνολογία, δημιουργική μετάφραση ή η μετάφραση ως μη βιωματική λογοτεχνία.
Συνομιλίες και Μονόλογοι
Μέσα στο πολύμορφο αυτό θεματικό τοπίο, το υλικό της έκδοσης που δηλώνει τις πλούσιες βιωματικές και γνωστικές αποσκευές του Αντώνη Φωστιέρη, είναι τακτοποιημένο σε δύο ενότητες υπό τους ειδοποιούς τίτλους «Συνομιλίες» με εξήντα εννέα κείμενα, και «Μονόλογοι» με δεκατρία κείμενα.
Οι «Συνομιλίες» αποτυπώνουν διαδικασίες ανταλλαγής απόψεων ανάμεσα στον Φωστιέρη και σε εκπροσώπους από τον ημερήσιο ή/και τον περιοδικό Τύπο, καθώς και από τόπους του διαδικτύου, σχετικά με την ποίηση ως πεδίο συνάντησης της δημιουργίας και της θεωρίας, σε ό,τι αφορά τόσο ειδικότερα τη δημιουργική γραφή του Αντώνη Φωστιέρη, όσο και γενικότερα την ελληνική και τη διεθνή λογοτεχνική παραγωγή.
Πύλη εισόδου προς τον κειμενικό κόσμο της έκδοσης αντιπροσωπεύει εκτενής εισαγωγή του Φωστιέρη όπου αποδίδεται η προθετικότητα του συγγραφέα σχετικά με τους άξονες δομής στη θεματική σύνθεση του βιβλίου
Οι «Μονόλογοι» περιλαμβάνουν κείμενα του Φωστιέρη με ομόλογη θεματική, επίσης στον ημερήσιο και τον περιοδικό Τύπο, καθώς και στον διαδικτυακό τόπο. Εδώ εντοπίζουμε επίσης κείμενο («Η γλώσσα της ποίησης και η ποίηση της γλώσσας») από τη συμμετοχή του στην εκδήλωση για την Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας (Ελληνοφωνίας) στο Πανεπιστήμιο Tor Vergata της Ρώμης (9.2.2018), καθώς και πρόλογο (το κείμενο υπό τον τίτλο «Για τη μετάφραση») του Φωστιέρη σε δίγλωσση ρουμανική έκδοση-αφιέρωμα για το έργο του (2020). Τα κείμενα των «Μονολόγων» συμπληρώνουν ή «φωτίζουν» όσα διατυπώνονται στις «Συνομιλίες».
Πύλη εισόδου προς τον κειμενικό κόσμο της έκδοσης αντιπροσωπεύει εκτενής εισαγωγή του Φωστιέρη όπου αποδίδεται η προθετικότητα του συγγραφέα σχετικά με τους άξονες δομής στη θεματική σύνθεση του βιβλίου, όπως αποτυπώνεται παραστατικά κατά την ανάπτυξη των σημαινομένων: «οι κοινοί πυρήνες αναφοράς, […] είναι μόνο δύο, η Ποίηση (ως έννοια αφηρημένη ή ενσαρκωμένη σε λόγο) και η Ποιητική (ως ποικιλόμορφη διαδικασία αυτής της ενσάρκωσης)».
Οι διεργασίες ενός προσωπικού εργαστηρίου δημιουργικής γραφής
Είναι αυτονόητο ότι η ποίηση του Αντώνη Φωστιέρη αποτελεί ισχυρό όσο και σταθερό παράγοντα για τη διαμόρφωση του πολυποίκιλου τοπίου στην καθ’ ημάς πολιτισμική αγορά. Η δημιουργική επίσκεψη στα κείμενα του προ οφθαλμών τόμου, ενδεχομένως σε συνδυασμό κατά περίπτωση και με παραδειγματικές αναγωγές στο υλικό της έκδοσης (2021) των ποιημάτων του Φωστιέρη υπό τον τίτλο Άπαντα τα ποιήματα. 1970-2020, προτείνει διαύλους ώστε να αναγνωρίσουμε τη συνεπή σχέση ανάμεσα στο πρωτότυπο έργο της διανοίας και σε έναν ευρύ θεωρητικό και πραγματολογικό ορίζοντα.
Στο πλαίσιο αυτό, ο επίμονος αναγνώστης έχει την ευκαιρία να παρακολουθήσει μια εκτενή ανάλυση λεπτομερειών σχετικά με την οργάνωση και την εξέλιξη ενός πρωτότυπου κειμενικού σύμπαντος
Για άλλη μια φορά, ο Αντώνης Φωστιέρης με την αμεσότητα της προφορικής επικοινωνίας υποδέχεται την ευρύτερη, πέραν των ειδικών, κοινότητα των αναγνωστών σε μια παραγωγική συνάντηση με τις σύνθετες διεργασίες ενός προσωπικού εργαστηρίου δημιουργικής γραφής. Στο πλαίσιο αυτό, ο επίμονος αναγνώστης έχει την ευκαιρία να παρακολουθήσει μια εκτενή ανάλυση λεπτομερειών σχετικά με την οργάνωση και την εξέλιξη ενός πρωτότυπου κειμενικού σύμπαντος, και παράλληλα να μετάσχει σε ένα «μάθημα» υψηλής πληροφορητικότητας που προσφέρει ο βιωματικός, στοχαστικός, πνευματώδης, παραστατικός, ενίοτε αφοριστικός λόγος καθώς διεκπεραιώνει την ανάπτυξη των σημαινομένων στην ανά χείρας έκδοση.
Το έργο του Γιάννη Ψυχοπαίδη, που συναντούμε στο εξώφυλλο του βιβλίου, αντιπροσωπεύει παραδειγματική αναφορά στην παρουσία εικαστικού κώδικα σε συνάντηση με την τέχνη του λόγου σύμφωνα με την αντίληψη και τις επιλογές του Αντώνη Φωστιέρη. Την ποιότητα αυτής της εκλεκτικής συνάντησης αναγνωρίσαμε ήδη στη θεματική και υφολογική σύνθεση της έκδοσης Ζωγραφική συνομιλία με την ποίηση (2019).
＊ Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου.
Απόσπασμα από την έκδοση
Επιφανείς γλωσσολόγοι όπως ο Φερντινάν ντε Σωσσύρ, και φιλόσοφοι, όπως ο Λούντβιχ Βίτγκενστάιν, υποστηρίζουν την άποψη ότι ο κόσμος μας εγγράφεται απολύτως μέσα στα όρια της γλώσσας. Αν επιτρέπεται να διατυπώσω μια μικρή ένσταση, θα πω ότι η καλύτερη απόδειξη της αναλήθειας ενός τέτοιου ισχυρισμού είναι η ποίηση. Η οποία, γνωρίζοντας ότι ο νους εκτείνεται πολύ πέρα από την επικράτεια των λέξεων, χρησιμοποιεί εντέλει τη γλώσσα ως μη γλώσσα, διατυπώνοντας με πλάγια μέσα αυτό που η συμβατική γλώσσα αδυνατεί. Με φαινομενικά ρητό τρόπο επιχειρεί να εκφράσει το άρρητο, όπως και η σοβαρή ζωγραφική μέσω του ορατού να συλλάβει το αόρατο, ή η μουσική μέσω της αρμονικής τάξης των ήχων να προσεγγίσει την αρμονία του σύμπαντος.
(από το κείμενο «Η γλώσσα ως μη γλώσσα»)
Λίγα λόγια για τον ποιητή
Ο Αντώνης Φωστιέρης (16 Μαίου 1953) είναι Έλληνας ποιητής, από τους σημαντικότερους της Γενιάς του ’70. Γεννήθηκε στην Αθήνα στις 16 Μαίου 1953 και κατάγεται από την Αμοργό. Σπούδασε Νομικά στην Αθήνα και Ιστορία Δικαίου στο Παρίσι.
Έως σήμερα έχει δημοσιεύσει δέκα ποιητικές συλλογές, τον συγκεντρωτικό τόμο Ποίηση 1970-2005, τον τόμο Άπαντα τα ποιήματα 1970 - 2020, ένα λεύκωμα σε συνεργασία με τον Αλέκο Φασιανό και ένα με τον Γιάννη Ψυχοπαίδη. Είκοσι πέντε μεταφράσεις βιβλίων του έχουν κυκλοφορήσει από έγκυρους εκδοτικούς οίκους στην Ευρώπη και στην Αμερική (Αγγλία, Γαλλία, Γερμανία, Δανία, Ιταλία, Ρουμανία, Σερβία, Κροατία, Αλβανία, Η.Π.Α., Αργεντινή).
Ποίησή του περιλαμβάνεται στα Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας του Λυκείου (Ελλάδας και Κύπρου) και σε πολλές ανθολογίες, ενώ από τη δισκογραφική εταιρεία «Lyra/Διόνυσος» κυκλοφορεί το CD «Ο Αντώνης Φωστιέρης διαβάζει Φωστιέρη». Έχει μεταφράσει τις Συμβουλές σ’ ένα νέο ποιητή του Μαξ Ζακόμπ.
Ποιήματά του έχουν μελοποιήσει ο Γιάννης Μαρκόπουλος, ο Θάνος Μικρούτσικος, ο Θανάσης Νικόπουλος και ο Keith Moore. Το 2017 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αιγαίον ο τόμος κριτικών κειμένων Για τον Αντώνη Φωστιέρη σε επιμέλεια Θεοδόση Πυλαρινού και το 2021 από τις εκδόσεις Καστανιώτη η εκτενής μελέτη του ιδίου Ο ποιητής Αντώνης Φωστιέρης – Θεματικές και μορφολογικές προσεγγίσεις στο έργο του.
Εκδότης και διευθυντής του περιοδικού Η Νέα Ποίηση (1974-1976), συνδιευθυντής της ετήσιας έκδοσης Ποίηση (1975-1981), συνεκδότης και διευθυντής του λογοτεχνικού περιοδικού Η Λέξη (1981-2010). Του έχουν απονεμηθεί το Διεθνές Βραβείο Καβάφη (1993), το Βραβείο Βρεττάκου του Δήμου Αθηναίων (1998), το Κρατικό Βραβείο Ποίησης (2004), το Βραβείο Ποίησης του περιοδικού Διαβάζω (2004) και, για το σύνολο του έργου του, το Βραβείο Ποίησης του Ιδρύματος Ουράνη της Ακαδημίας Αθηνών (2010).
