«Σχεδίασμα για μία επιστημονική ψυχολογία» του Σίγκμουντ Φρόιντ (κριτική) – Διαβάζοντας στο σήμερα το θεμέλιο της νευροψυχανάλυσης

Το Σχεδίασμα για μια επιστημονική ψυχολογία (1895) είναι το εισαγωγικό κείμενο της διερεύνησης και ανακάλυψης της ψυχανάλυσης, αυτού του νέου «τόπου» από τον Φρόιντ. Το κείμενο είναι τόσο παλιό -«της προϊστορίας της ψυχανάλυσης» το αποκαλεί ο Θανάσης Χατζόπουλος- αλλά και τόσο επίκαιρο, θα λέγαμε, καθώς αποτελεί έρεισμα και απαρχή της νευροψυχανάλυσης, που αναπτύχθηκε λόγω της εξέλιξης στην έρευνα των βιολογικών διαδικασιών και διεργασιών.

Το ιδιαίτερο του βιβλίου, που δικαιώνει την επιλογή της έκδοσης, είναι η νέα μεταγραφή του κειμένου μετά την προσθήκη αρχικών χειρόγραφων σελίδων του Φρόιντ, σε γερμανική έκδοση, με τη συμμετοχή της Elsa Kitsikis. Η συνεπής και επιμελής μετάφραση από τα γερμανικά μάς επιτρέπει να παρακολουθούμε τις αποχρώσεις ή τις παλινωδίες της σκέψης του Φρόιντ· στο δε επίμετρο ο Θανάσης Χατζόπουλος μάς προτείνει έναν διαφορετικό τρόπο ανάγνωσης του Σχεδιάσματος: προτρέπει να αναζητήσουμε μέσα στο κείμενο την απαρχή και σύλληψη εννοιών και ιδεών, σε συνάρτηση με τη μετεξέλιξή τους σε μεταγενέστερα κείμενα − μια οριζόντια, αλλά και διαχρονική θεώρηση. Διανοίγει «νέες διόδους» σκέψης -προσφιλής όρος για τον Φρόιντ στο κείμενο- και πλουτίζει τις αναπαραστάσεις του αναγνώστη γύρω από την εξέλιξη μιας έννοιας ή μιας θεωρητικής σύλληψης. Το διαφορετικό στην ανάγνωση του Σχεδιάσματος σε σχέση με άλλα συναφή κείμενα, όπως υπόρρητα διαφαίνεται στο επίμετρο, είναι η συνειρμικότητα, το ιδιαίτερο της ψυχαναλυτικής σκέψης.

Το «αέναο αίνιγμα», ο πρώτος συνειρμός μου μετά την ανάγνωση του βιβλίου, είναι το χάσμα και το άλμα ανάμεσα στο βιολογικό και το ψυχικό. Η αρχική και διαρκής αναρώτηση του Φρόιντ είναι πώς το βιολογικό αποδίδεται μέσα στο ψυχικό ή πώς εκφράζεται το ψυχικό μέσω του σωματικού/βιολογικού. Το αναζητά στη συνάφεια, την αντιδιαστολή και τη συνάρτηση μιας φαινομενολογικής ψυχολογίας εναντίον της ψυχολογίας (processuelle) που εμβαθύνει στην ψυχική διαδικασία και διεργασία. Μια θεώρηση δυναμική, που ερείδεται στην απεικόνιση και λειτουργία του νευρικού συστήματος, με γνώμονα την ποσότητα, τους νευρώνες, τη ροή της ενέργειας − ηλεκτρικής αρχικά / διέγερση. Σταδιακά νέες αναπαραστάσεις των νέων εννοιών και λειτουργιών ωθούν προς τη μεταφορικότητα, και ανάλογα η ενέργεια απομακρύνεται από το βιολογικό προς την ψυχική ενέργεια.

Η ροή είναι ελεύθερη ή με «φραγμούς»: ελεύθερη διά των νευρώνων φ, με φραγμούς διά των νευρώνων ψ. Η πρώτη διέπει την αντίληψη, η δεύτερη τη μνήμη. Οι ποσότητες ενέργειας Q προέρχονται από τον εξωτερικό κόσμο διαμέσου των φ νευρώνων και η ενέργεια Qη, μεσοκυττάριας προέλευσης, διαμέσου των νευρώνων ψ.

Παρ’ ότι «σπερματικό κείμενο θεμέλιο», η στάση του Φρόιντ είναι αμφίσημη απέναντι σ’ αυτό και το περιεχόμενο «οριακό». Είναι αμφίθυμος, οι σκέψεις του πρόχειρα γραμμένες, χωρίς έγνοια να επανέλθει σε αυτές, ξεχασμένες

Παρατηρούμε ότι η καταρχήν σύλληψη του ψυχικού οργάνου προσδιορίζεται από τη διερεύνηση της αντίληψης και της μνήμης. Θα λέγαμε αναγνωρίζεται ως «όργανο» πρόσληψης και παρακαταθήκης, στην αφετηρία διαμόρφωσης του μετέπειτα υποκειμένου. Η ροή της ποσότητας και η εναλλαγή της μερικής και τοπικής άρσης των φραγμών του συστήματος ψ που προσωρινά εξομοιώνονται με τους φ, και η δημιουργία νέων φραγμών, μάς οδηγούν στις έννοιες της διαφοράς και διαφορετικότητας (όμοιο-διαφορετικό, άρση φραγμού-νέος φραγμός, κίνηση-αναστολή), που δρουν προωθητικά στην κίνηση και τη ροή. Θα ήταν, άραγε, η συνάρτηση αυτών των εννοιών και η «δράση τους» το πρωτόλειο και η αναπαράσταση της πρωτογενούς και δευτερογενούς λειτουργίας, της αμυντικής διαδικασίας / απώθησης, της ενόρμησης και της τύχης των ενορμήσεων;

Η συνάρτηση σωματικό-ψυχικό

Θα μεσολαβήσει χρόνος γι’ αυτή τη μετάβαση, για τη σταδιακή ανακάλυψη και διαμόρφωση των εννοιών που αναπαριστούν κομμάτια του παζλ, που απαρτίζουν τις νέες αναπαραστάσεις / ψυχικές σκηνές, ενώ ορίζουν τον «τόπο» ανάμεσα στις αρχικές ιδέες για την κατανόηση του ψυχικού οργάνου ως την ολοκληρωμένη έννοια. Η αέναη κίνηση από το βιολογικό στο ψυχικό και η συμβολή (ο τόπος συνάντησης) των δύο επισυμβαίνει διά του σωματικού, δηλαδή της αισθητηριακότητας, του éprouver. Ανάλογα συνέβαινε και για τον Φρόιντ εκείνη την εποχή: διεργαζόταν τα ερωτήματα ενώ ήταν σε σχέση μεταβίβασης με τον Φλις. Έτσι, η συνάφεια σωματικό-ψυχικό, που αρχικά ηχούσε ως αντιδιαστολή σε μια συνειδητή διερεύνηση, με τη συμμετοχή αισθήσεων και αισθημάτων, θα μετασχηματιστεί σταδιακά σε συνάρτηση. Γράφει ο Θανάσης Χατζόπουλος:

«Το Σχεδίασμα […] ένα είδος προϊστορίας του έργου το οποίο ξετυλίγεται από κει κι έπειτα, στο οποίο εν σπέρματι ανακαλύπτουμε τις πηγές των μετέπειτα κειμένων […]. Μια σύνοψη της ψυχανάλυσης, ιδέες που επιμένουν σαράντα χρόνια μετά στο κείμενο Η τεχνική της ψυχανάλυσης και στη Σύνοψη» (Σχεδίασμα, σελ. 227).

Παρ’ ότι «σπερματικό κείμενο θεμέλιο», η στάση του Φρόιντ είναι αμφίσημη απέναντι σ’ αυτό και το περιεχόμενο «οριακό». Είναι αμφίθυμος, οι σκέψεις του πρόχειρα γραμμένες, χωρίς έγνοια να επανέλθει σε αυτές, ξεχασμένες − το κείμενο σώθηκε χάρη στη Βοναπάρτη. Συχνά, όπως γράφει στον Φλις, βρίσκεται σε αδιέξοδο. Σκέφτεται καθώς γράφει τα ανυπέρβλητα εμπόδια που ακολουθούν το λόγο και τη γλώσσα της υλικότητας, ενώ πασχίζει να συλλάβει αναπαραστατικά και να μεταφράσει σε μεταφορικό ψυχικό λόγο. Αυτό αποτυπώνεται στο κείμενο. Διαβάζουμε στο επίμετρο του Θανάση Χατζόπουλου:

«Το κείμενο αυτό είναι συνολικά ένα οριακό κείμενο ανάμεσα στο σωματικό και το ψυχικό προσομοιάζοντας στην αινιγματική έννοια της ορμής όπως τη διατύπωσε ο Φρόιντ τοποθετώντας την στο ίδιο όριο» (Σχεδίασμα, σελ. 230).

Με άλλα λόγια, το όριο εμπεριέχει μια διαπλοκή, η οποία απασχολεί τον Φρόιντ ως το τέλος. Είναι «το σωματικό όργανο της ψυχικής ζωής», «το πραγματικό ψυχικό» που επιδιώκει να ερμηνεύσει η ψυχανάλυση.
Παρ’ όλη τη μεταφορικότητα της ψυχαναλυτικής σκέψης, το σώμα παραμένει ο «τόπος» της εμπειρίας της επιθυμίας, του πόνου καθώς και της έκφρασης της ικανοποίησης και της δυσαρέσκειας. Πώς να το αγνοήσει στις θεωρητικές του αναζητήσεις;

Τα ερεθίσματα, ποσά ενέργειας

Το αβοήθητο υποκείμενο δέχεται ερεθίσματα τόσο από τον εξωτερικό κόσμο όσο και τον ενδογενή, και χρειάζεται την ειδική δράση του «πλησίον» / μητρικού αντικειμένου να το συνδράμει. Η ορμική ώση ενεργοποιεί την αντίληψη, τη μνήμη και αντανακλαστικές εσωτερικές διαδρομές, αναζητώντας την εκφόρτιση και, ανάλογα, την ικανοποίηση. Ταυτόχρονα, αναδύονται εικόνες αντίληψης και εικόνες μνημονικές. Η ταύτιση, ολική ή μερική, των εικόνων της αντίληψης και της μνημονικής λειτουργίας διανοίγει διόδους: η μερική ωθεί το σκέπτεσθαι, ενώ η ολική ταύτιση αντιληπτικών και μνημονικών εικόνων την αναστέλλει.

Ενδιαφέρον έχει η διαμόρφωση της μεταφορικότητας με αφετηρία το βιολογικό. Η ήδη οικεία εμπειρία του πόνου «περνά» από διόδους που υπάρχουν από προηγούμενη εμπειρία αλλά επενδύονται ως νέα αντίληψη.

Τυπικό παράδειγμα ποσών ενέργειας, εξωγενούς ή ενδογενούς, που δέχεται το υποκείμενο, είναι η εμπειρία της ικανοποίησης και του πόνου. Ενέργεια που ακολουθεί ή παρακωλύει τη ροή διαμέσου των νευρώνων, ενώ το υποκείμενο επικαλείται τη συμβολή του «πλησίον» στην εκφόρτιση, την ικανοποίηση ή την αποφυγή, τελικά, του αισθήματος της δυσαρέσκειας. Τα λόγια του Φρόιντ αποτυπώνουν τον τρόπο σκέψης του διερευνώντας τη συνάρθρωση της διέγερσης με τις εσωτερικές εικόνες:

«Επομένως ως αποτέλεσμα της εμπειρίας της ικανοποίησης προκύπτει μια διάνοιξη διόδου μεταξύ δύο μνημονικών εικόνων και των πυρηνικών νευρώνων που επενδύονται στην κατάσταση της ορμικής ώσης. Μαζί με την εκφόρτιση της ικανοποίησης, φυσικά η Qη ρέει και εκτός των μνημονικών εικόνων. Με την επανεμφάνιση της ορμικής ώσης και της κατάστασης επιθυμίας η επένδυση περνάει στις δύο αναμνήσεις και τις ζωντανεύει. Στην αρχή πιθανώς η ενεργοποίηση της επιθυμίας να επηρεάζει την μνημονική εικόνα του αντικειμένου. [Αυτή η ενεργοποίηση] θα παραγάγει κάτι ανάλογο με μια αντίληψη δηλαδή μια ψευδαίσθηση. Στη συνέχεια ξεκινά η αντανακλαστική δράση, έτσι η απογοήτευση είναι αναπόφευκτη (Σχεδίασμα, σελ. 80).

»Στην εμπειρία του πόνου [συνεχίζει ο Φρόιντ] μεγάλες ποσότητες Q διαρρηγνύουν τις προστατευτικές οθόνες στο [σύστημα] φ. Ο πόνος προκαλεί στο [σύστημα] ψ: 1) μεγάλη αύξηση του επιπέδου [ποσότητας] που γίνεται αισθητή από το ω ως δυσαρέσκεια, 2) μια τάση για εκφόρτιση η οποία μπορεί να τροποποιηθεί σε ορισμένες κατευθύνσεις, 3) μια διάνοιξη διόδου μεταξύ αυτής της τάσης για εκφόρτιση και μιας μνημονικής εικόνας που προκαλεί τον πόνο. […] ο πόνος έχει μια ιδιαίτερη ποιότητα […]. Αν η μνημονική εικόνα του εχθρικού αντικειμένου επενδύεται […] πάλι […] από μια νέα αντίληψη, τότε δημιουργείται μια [αίσθηση] […] [που] περιέχει δυσαρέσκεια και την τάση για εκφόρτιση που αντιστοιχεί στην εμπειρία του πόνου (Σχεδίασμα, σελ. 81)».

Η διαμόρφωση της μεταφορικότητας

Ενδιαφέρον έχει η διαμόρφωση της μεταφορικότητας με αφετηρία το βιολογικό. Η ήδη οικεία εμπειρία του πόνου «περνά» από διόδους που υπάρχουν από προηγούμενη εμπειρία αλλά επενδύονται ως νέα αντίληψη. Μαζί με τις μνημονικές εικόνες παράγουν δυσαρέσκεια -ποσοτική αύξηση της ενέργειας-, ως εάν να επρόκειτο για αυτή καθεαυτήν την εμπειρία του πόνου. Απλουστεύοντας, θα μπορούσαμε να φανταστούμε ότι το «πραγματικό / βιολογικό μέσα στο ψυχικό» αναπαριστάται στο σύμπλεγμα των μνημονικών, κινητικών εικόνων και την ανανεούμενη αντίληψη.

Η αναστολή του Εγώ, διαβάζουμε στο Σχεδίασμα, ωθεί προς επένδυση χαμηλότερων ποσών ενέργειας, προς άνοιγμα ενός δικτύου που ευοδώνει τη σκέψη, ενώ η διαφορά την κρίση.

Τα υπολείμματα των δύο εμπειριών (ικανοποίησης και πόνου) είναι συναισθήματα και καταστάσεις επιθυμιών με κοινό σημείο την αύξηση της έντασης, του ποσού ενέργειας, όπως προανέφερα. Στο συναίσθημα απελευθερώνεται ξαφνικά η ποσότητα ενέργειας, ενώ στην επιθυμία αθροίζεται. Παρακολουθούμε τη διαρκή έγνοια του Φρόιντ να παραστήσει με λειτουργίες του νευρικού συστήματος το ψυχικό, που σταθερά αντιστοιχεί σε διάνοιξη διόδων, ενός δικτύου ανανεούμενου. Είναι, άραγε, μια παράσταση προοίμιο του αναπαραστατικού δικτύου; Και μήπως η διαφορά και η διαφοροποίηση θα επισυμβούν από την κίνηση, τη ροή και την ποσότητα ενέργειας; Η αναστολή του Εγώ, διαβάζουμε στο Σχεδίασμα, ωθεί προς επένδυση χαμηλότερων ποσών ενέργειας, προς άνοιγμα ενός δικτύου που ευοδώνει τη σκέψη, ενώ η διαφορά την κρίση. Λειτουργίες που μαζί με τη μνήμη και την αντίληψη επιτελούν τη μετάβαση από το ποσοτικό στην ποιότητα: στα συναισθήματα, στην ποικιλόμορφη σκέψη.

Η διαδικασία και εμπειρία της επιθυμίας προϋποθέτει για τον Φρόιντ τη μέτρια επένδυση του επιθυμητού αντικειμένου, ώστε αυτό να αναγνωρίζεται ως μη πραγματικό. Η δε επένδυση είναι μιας μνημονικής εικόνας και της αντίληψης, που συνήθως δεν συμπίπτουν, και έτσι παρεμβαίνει η διαδικασία της κρίσης. Αναφέρει την αλληλουχία:

«[...] [η κρίση] προκαλείται από την ανομοιότητα μεταξύ της επένδυσης επιθυμίας μιας ανάμνησης και μιας αντιληπτικής επένδυσης που της μοιάζει. Μπορούμε να λάβουμε ως σημείο εκκίνησης ότι η σύμπτωση των δύο επενδύσεων γίνεται ένα βιολογικό σήμα, σύμφωνα με το οποίο δίνεται ένα τέλος στην πράξη του σκέπτεσθαι και στο να επιτραπεί να συμβεί η εκφόρτιση. Ο διαχωρισμός τους δίνει ώθηση για τη δυνατότητα του σκέπτεσθαι, η οποία παίρνει τέλος εκ νέου με τη σύμπτωσή τους» (Σχεδίασμα, σελ. 99).

Συνεχίζει δε:

«Στόχος και κατάληξη όλων των διαδικασιών της σκέψης είναι επομένως η εγκαθίδρυση μιας κατάστασης ταυτότητας, η μεταβίβαση μιας ποσότητας επένδυσης Q που έρχεται απ’ έξω, σε ένα νευρώνα επενδεδυμένο από το Εγώ. Η σκέψη που αναγνωρίζει ή κρίνει, αναζητά μια ταυτότητα με μια σωματική επένδυση, η αναπαραγωγική σκέψη αναζητά την ταυτότητα με μια δική του ψυχική επένδυση (μια δική του εμπειρία). Η κριτική σκέψη λειτουργεί προκαταβολικά για την αναπαραγωγική σκέψη εφοδιάζοντας την με έτοιμες διανοίξεις διόδων για περαιτέρω συνειρμική μετακίνηση. Εάν με την ολοκλήρωση της δράσης της σκέψης, το σήμα πραγματικότητας προστίθεται στην αντίληψη, τότε η κρίση της πραγματικότητας, η πίστη, έχει κατακτηθεί και έχει επιτευχθεί ο στόχος της όλης διεργασίας» (Σχεδίασμα, σελ. 107).

Με άλλα λόγια, η διαδικασία της σκέψης είναι μια ταλάντωση ανάμεσα στο ταυτόσημο και στο ξένο / διαφορετικό, ανάμεσα στην αντίληψη και τη μνήμη που αποκτά υπόσταση στο σωματικό, και η λειτουργία της είναι να αναγνωρίζει, να κρίνει, να αναπαράγει και να δημιουργεί.

Στη συνεδρία

Tι επισυμβαίνει, κατόπιν αυτών, στο αναλυτικό πλαίσιο, στη συνεδρία; Η στέρηση που πηγάζει από το πλαίσιο, η παλινδρόμηση και ο «απών» από τη θέαση του αναλυόμενου αναλυτής αυξάνουν τη διέγερση. Αν αποπειραθούμε την κατανόηση με όρους ψυχικής ενέργειας, θα λέγαμε ότι η συνάντηση με τον «πλησίον» / αντικείμενο, αναλυτή είναι έναυσμα για την εισβολή της ποσότητας ενέργειας με τις εικόνες που τη συνοδεύουν, αλλά και διέξοδος, είναι η συνάντηση των δύο ψυχισμών. Ο αναλυόμενος, ως υποκείμενο, αναζητά βοήθεια από το αντικείμενο, αναζητά δηλαδή την εκφόρτιση, τη φαντασιωσική ή ψευδαισθητική ικανοποίηση της επιθυμίας· μία διέξοδο στο éprouver / τη σωματική διέγερση που συνοδεύει το πλημμύρισμα από μνημονικές εικόνες και εικόνες της αντίληψης − χώρος, μυρωδιά, παρουσία του αναλυτή και ό,τι προβάλλει ο αναλυόμενος σε αυτόν. Εικόνες που δεν ταυτίζονται ως επί το πλείστον, διαφορά που ωθεί το σκέπτεσθαι. Η λειτουργία και διεργασία της σκέψης για τον Φρόιντ είναι εμπειρία ικανοποίησης της επιθυμίας: δίνει ικανοποιήσεις εκφόρτισης, ικανοποιεί την περιέργεια που γίνεται μοχλός της ανάδυσης ευχαριστήσεων της παιδικής σεξουαλικότητας. Καθώς το σκέπτεσθαι είναι η συμβολή (η συνάντηση δύο ρευμάτων) της νόησης και του éprouver, θα μπορούσε μήπως να είναι και ένας «τόπος σύμπτωσης» σωματικού και ψυχικού;

Ο Φρόιντ αφήνει εν μέρει στην άκρη το ζήτημα της συνείδησης και οδηγείται στο ασυνείδητο που «κατευθύνει εν αγνοία μας τον ψυχισμό». Θεωρεί τη συνείδηση άπιαστη, αλλά θα μπορούσε να κατανοηθεί με όρους ποσοτικούς και ποιοτικούς.

Η περιδίνηση αλλά και η συνέχεια της σκέψης του Φρόιντ γύρω από αυτή τη συνάφεια αναδεικνύεται στο επίμετρο. Το Σχεδίασμα ήταν ένα ξεχασμένο κείμενο, δεν είχε καν μελετηθεί και αναγνωριστεί η σημασία του ως εισαγωγικού έργου στην ψυχανάλυση. Συμφωνώ με τον Θανάση Χατζόπουλο, όχι μόνο γιατί συναντάμε έννοιες και θεωρίες σε πρωτόλεια μορφή αλλά και γιατί παρακολουθούμε την εξέλιξη της σκέψης από το βιολογικό, παραστατικό έρεισμα, στο αφαιρετικό και αναπαραστατικό. Επίσης παρακολουθούμε έναν τρόπο (αυτόν του Φρόιντ) για να σκεφτούμε αυτόν τον οριακό «τόπο». Μια ολοκληρωμένη διατύπωση είναι στην «Τεχνική της ψυχανάλυσης» στη Σύνοψη (1938), όπου ο Φρόιντ γράφει:

«Από αυτό που ονομάζουμε ψυχή (ψυχική ζωή) δύο πράγματα μας είναι γνωστά, πρώτον το σωματικό της όργανο και ο τόπος όπου η ζωή αυτή εκτυλίσσεται, ο εγκέφαλος (νευρικό σύστημα) και από την άλλη οι συνειδητές πράξεις. [Και συνεχίζει:] Η εργασία που έχουμε να κάνουμε είναι πίσω από αυτά που προσφέρονται άμεσα στην αντίληψή μας ως ιδιότητες (ποιότητες) του ερευνητικού αντικειμένου μας, να αποκαλύψουμε άλλα […] πλησιάζουν καλύτερα […] υποτιθέμενο ως πραγματικό […] που θα παραμείνει πάντα "μη αναγνωρίσιμο"» (Μια σύνοψη της ψυχανάλυσης, Πλέθρον, 2017, σελ. 17).

Είναι το ιδιαίτερο, θα λέγαμε, και μια από τις δοκιμασίες των ψυχαναλυτών, ίσως δε περισσότερο των ψυχιάτρων / ψυχαναλυτών αυτή η αλληλουχία: μας κινητοποιεί αυτή η σύνδεση σωματικό-ψυχικό· είναι αναγνωρίσιμο το σωματικό ως το «πραγματικό ψυχικό», για να καταλήξουμε στην παραδοχή ότι το «πράγμα» στην ψυχή είναι «μη αναγνωρίσιμο». Αλήθεια, πώς να μετεξελιχθεί η υλικότητα σε νόημα και λόγο; Αν και ο διορατικός Φρόιντ δεν το αποκλείει για το μέλλον και την ανακάλυψη ειδικών χημικών υλικών.

Η άπιαστη συνείδηση

Συνεπής στην πρόθεσή του να αναδείξει τη συνέχεια στα ερωτήματα του Φρόιντ, ο Θανάσης Χατζόπουλος παρατηρεί, σε μια συγκριτική μελέτη των κειμένων Μια σύνοψη της ψυχανάλυσης και του Σχεδιάσματος, παραμέτρους που υπάρχουν ήδη στο δεύτερο: αναζητώντας να λύσει το αίνιγμα της συνείδησης, δηλαδή «αυτό που αντιστέκεται σε κάθε εξήγηση και σε κάθε περιγραφή», ερευνά τις προϋποθέσεις της ως αντιληπτικής λειτουργίας· ανακαλύπτει το ασυνείδητο, στο οποίο αναφέρεται ήδη με αυτόν τον όρο σε κάποια σημεία του Σχεδιάσματος, σαν κάτι το αυτονόητο. Ο Φρόιντ αφήνει εν μέρει στην άκρη το ζήτημα της συνείδησης και οδηγείται στο ασυνείδητο που «κατευθύνει εν αγνοία μας τον ψυχισμό». Θεωρεί τη συνείδηση άπιαστη, αλλά θα μπορούσε να κατανοηθεί με όρους ποσοτικούς και ποιοτικούς. Γράφει:

«Το περιεχόμενο της συνείδησης πρέπει λοιπόν να το κατατάξουμε στις ποσοτικές μας διαδικασίες του συστήματος ψ. Η συνείδηση μας δίνει αυτό που ονομάζουμε ποιότητες, αισθήσεις που είναι διαφορετικές με μεγάλη πολλαπλότητα διαφορών και των οποίων η εκάστοτε διαφορετικότητα προκύπτει από τις εκάστοτε σχέσεις τους με τον εξωτερικό κόσμο» (Σχεδίασμα, σελ. 58 & Επίμετρο, σελ. 234).

Σύμφωνα με μια άλλη θεωρία, η συνείδηση είναι η υποκειμενική πλευρά κάθε ψυχικού συμβάντος, δηλαδή αδιαχώριστη από τη φυσιολογική ψυχική διαδικασία (Σχεδίασμα, σελ. 64).

Η επίδραση του περιβάλλοντος στον οργανισμό και η αντίδραση του οργανισμού και του υποκειμένου στις διεγέρσεις από την εξωτερική και εσωτερική πραγματικότητα, οι «ανάγκες της ζωής» −πείνα, αναπνοή, σεξουαλικότητα− χρειάζονται την ειδική δράση του «πλησίον» μέσω καθορισμένων οδών για να ικανοποιηθούν. Ανάλογα, η ψυχαναλυτική σκέψη του Φρόιντ και των μετέπειτα ψυχαναλυτών προϋποθέτει έναν τρίτο − τη συζήτηση με έναν συνάδελφο ψυχαναλυτή, κατά την οποία διανοίγονται αναπαραστατικές οδοί σε επάλληλες διαστρωματώσεις. Μαζί με τη γόνιμη σκέψη του αναλυτή και το δημιουργικό γράψιμο, ο αναλυτής επιδιώκει τη μετάβαση από το εδώ και τώρα της μεταβίβασης στη μεταφορικότητα.

*Η ΙΩΑΝΝΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ είναι Ψυχίατρος και Ψυχαναλύτρια, Τακτικό Μέλος της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Σίγκμουντ Φρόιντ (Sigmund Freud, γνωστός και ως Ζίγκμουντ Φρόιντ, γεννημένος ως Σίγκισμουντ Σλόμο Φρόιντ, 6 Μαΐου 1856 – 23 Σεπτεμβρίου 1939) ήταν Αυστριακός ιατρός, φυσιολόγος, ψυχίατρος και θεμελιωτής της ψυχαναλυτικής σχολής στον τομέα της ψυχολογίας. Αναγνωρίζεται ως ένας από τους πλέον βαθυστόχαστους αναλυτές του 20ού αιώνα που μελέτησε και προσδιόρισε έννοιες όπως το ασυνείδητο, την απώθηση και την παιδική σεξουαλικότητα.

Οι επιστημονικές θεωρίες του Φρόιντ και οι τεχνικές θεραπείας που ανέπτυξε θεωρήθηκαν ιδιαίτερα καινοτόμες και αποτέλεσαν αντικείμενα έντονης αμφισβήτησης όταν παρουσιάστηκαν στη Βιέννη του 19ου αιώνα. Ωστόσο και σήμερα συνεχίζουν να εγείρουν έντονο προβληματισμό και αντιπαραθέσεις. Η επίδραση του Φρόιντ δεν περιορίστηκε μόνο στην ψυχολογία και την ψυχιατρική, αλλά ταυτόχρονα απλώθηκε σε πολλούς τομείς της επιστήμης (ανθρωπολογία, κοινωνιολογία, φιλοσοφία) και της τέχνης.