«Δοκίμια φιλοσοφίας και θρησκείας» του Χαράλαμπου Βέντη – Για έναν Χριστιανισμό της «συμπερίληψης»

Στη σύγχρονη Δύση, παραδοσιακές θρησκείες όπως ο Χριστιανισμός ωθούνται ολοένα και πιο πολύ στο κοινωνικό περιθώριο, επειδή εμφανίζονται ασύμβατες με τις τρέχουσες επιστημονικές εξελίξεις, καθώς και επειδή (πιστεύεται πως) προσκρούουν σε βασικές αρχές τις φιλελεύθερης δημοκρατίας. Ως προς το επιστημονικό σκέλος, παρατηρείται η ενδυνάμωση του υλισμού/νατουραλισμού (κάποιοι φιλόσοφοι τον ονομάζουν «φυσικαλισμό») και ο αποκλεισμός της έννοιας του σχεδιασμού σκοπού, από τη φύση.

Ως προς το κοινωνικοπολιτικό, κάθε θρησκεία που αξιώνει την πληρότητα της αλήθειας αντιμετωπίζεται με σοβαρή καχυποψία απ’ το ευρύ κοινό.

Στα πέντε του Δοκίμια φιλοσοφίας της θρησκείας (εκδόσεις Εκκρεμές), ο θεολόγος και ακαδημαϊκός Χαράλαμπος Βέντης αναζητά πειστικές φιλοσοφικές απαντήσεις στις παραπάνω προκλήσεις, υπερασπιζόμενος μιαν ανανεωμένη μορφή χριστιανικού θεϊσμού.

Σύμφωνα με τον Χαράλαμπο Βέντη, η κριτική στη μεταφυσική, ενδεχομένως και υπό την επιρροή του Peter Strawson, υποχώρησε και οι φιλόσοφοι αναγνώρισαν συγκαταβατικά πως οι μεταφυσικές σκέψεις είναι, ως έναν βαθμό, αναπόφευκτες. Η απενοχοποίηση και η αναβίωση της μεταφυσικής έδωσαν νέα ώθηση και στη φιλοσοφία της θρησκείας.

Εσχατολογία και αποφατισμός

Διάφοροι φιλόσοφοι και θεολόγοι, για ν’ αποφύγουν κριτικές θετικιστικού χαρακτήρα, προωθούν μια συγκρητιστική θρησκευτικότητα που δεν αξιώνει αποκλειστική αλήθεια σε μία συγκεκριμένη θρησκεία. Όσοι από αυτούς ρέπουν στον Χριστιανισμό, σκιαγραφούν μια χαμηλών αξιώσεων Χριστολογία. Ο συγγραφέας μας διαφωνεί μαζί τους και υπερασπίζεται θαρραλέα τον Χριστιανισμό, τον οποίο θεωρεί επιστημολογικά ανοικτό και αδογμάτιστο. Η εσχατολογία (η λέξη νοείται εδώ με μιαν ευρεία έννοια) και ο αποφατισμός είναι οι κύριες συνιστώσες του Χριστιανισμού αυτού. Η εσχατολογία εκφράζει τον ισχυρισμό ότι η χριστιανική θρησκεία αποτελεί ένα ιστορικά εξελισσόμενο μόρφωμα, ανοικτό σε αναστοχασμό και σε διορθωτικές τροποποιήσεις, μέχρι τους έσχατους καιρούς. Τέτοιες τροποποιήσεις είναι η «αποκάθαρση» του Χριστιανισμού απ’ τον σεξισμό, τις δεισιδαιμονίες και τα ποικίλα εθνικιστικά κατάλοιπα.

Ο Χριστιανισμός ξεκίνησε την «απομάγευση» του κόσμου, τοποθετώντας το θείο εκτός αυτού και διανοίγοντας τον δρόμο στην επιστημονική διερεύνηση και τον συνακόλουθο τεχνολογικό του «δαμασμό». Δεν είναι συμπτωματικό που πλείστοι κορυφαίοι επιστήμονες των Νεώτερων Χρόνων ήταν ευλαβείς θρησκευόμενοι.

Όσο για τον αποφατισμό, αυτός αναγνωρίζει τις γνωστικές ελλείψεις του ανθρώπου και τον αφήνει ανοικτό σε γνωστικά «συμπληρώματα». Μια θρησκεία που πιστεύει πως όλα της τα δόγματα έχουν αποκαλυφθεί άπαξ και δια παντός, εξαντλητικά και αμετάκλητα, είναι προβληματική. Αν λοιπόν η εσχατολογία δύναται να προστατεύσει τον Χριστιανισμό από τη συνέχιση κοινωνικών και πολιτικών αμαρτιών του παρελθόντος, ο αποφατισμός τον βοηθά να μην εγκλωβίζεται πλήρως σε παρωχημένα επιστημονικά ευρήματα. Βέβαια, επισημαίνει και πάλι ο Βέντης, δεν πρέπει να παραθεωρείται και η αξιόλογη επιστημονική του προσφορά.

Ενδεικτικά, ο Χριστιανισμός ξεκίνησε την «απομάγευση» του κόσμου, τοποθετώντας το θείο εκτός αυτού και διανοίγοντας τον δρόμο στην επιστημονική διερεύνηση και τον συνακόλουθο τεχνολογικό του «δαμασμό». Δεν είναι συμπτωματικό που πλείστοι κορυφαίοι επιστήμονες των Νεώτερων Χρόνων ήταν ευλαβείς θρησκευόμενοι.

Όσο για την κοπερνίκεια κοσμολογική «επανάσταση», αυτή πόρρω απέχει απ’ το ν’ ακυρώνει τη χριστιανική κοσμολογία. Για την ακρίβεια, αποτελεί τρόπον τινά την επίρρωσή της, διότι «απομαγεύοντας» περαιτέρω το σύμπαν και εξηγώντας το με μαθηματικούς και μηχανικούς όρους, επιβεβαιώνει τη διάκρισή του από τον Θεό-Δημιουργό.

Εξάλλου, ο Χριστιανισμός, κόντρα στη διαβόητη ρήση του Τερτυλλιανού, ήταν εξαρχής μια μείξη του ιουδαϊκού πολιτισμού με τον ελληνικό, της Αθήνας με την Ιερουσαλήμ.

Το ίδιο πολύτιμη στάθηκε η κοινωνική προσφορά της χριστιανικής πίστης. Ο τρόπος που μιλάει για το θείο ήταν ρηξικέλευθος: από την πρώτη του εμφάνιση, στην Παλαιά Διαθήκη, ο Θεός του Χριστιανισμού ευδόκησε ν’ αποκαλυφθεί σε μια μικρή μερίδα ανθρώπων, για ν’ ανοιχθεί κατόπιν σε όλον τον λαό του Ισραήλ. Αυτό ήταν πρωτοφανές, διότι έως τότε οι θεοί των θρησκειών είχαν γενικά μια χωρική και εδαφική σχέση με τους πιστούς τους.

Ο Βέντης αποκρίνεται πως, αν το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας, ο Ιησούς-Υιός, φανερώνει κάποιον ανθρωποκεντρισμό, το τρίτο πρόσωπο (Άγιο Πνεύμα) «αποκεντρώνει» το θείο για να εγκαινιάσει μια σχέση και με άλλα συνειδητά όντα πέραν του homo sapiens. Η χριστιανική «συμπερίληψη» είναι τελικά απεριόριστη.

Στη Βίβλο, για πρώτη φορά παρουσιάστηκε ένας Θεός που είναι Δημιουργός όλου του ανθρώπινου γένους και που αποζητά τη δικαιοσύνη και όχι μονάχα αίμα, σπονδές και θυσιαστήρια. Στην Καινή Διαθήκη, ο Θεός ενσαρκώνεται, γίνεται άνθρωπος και υπομένει φοβερά πάθη στο όνομα της αγάπης Του για τον άνθρωπο. Πλέον, το κάλεσμα απευθύνεται σε όλο το ανθρώπινο γένος, αφού οι προσωποληψίες είναι στον Θεό ξένες. Η θεϊκή παρουσία λοιπόν πραγματοποιείται μ’ έναν ολοένα διευρυνόμενο τρόπο, για ν’ αγκαλιάσει την ανθρωπότητα στο σύνολό της.

Μήπως, χάρη στις αστρονομικές ανακαλύψεις του Κοπέρνικου, έχει έρθει η ώρα ν’ αναγνωρίσουμε την προοπτική σωτηρίας στα έλλογα (ενν. με συνειδητότητα) όντα που υπάρχουν και ζουν σε άλλους πλανήτες; Κάποιοι εκφράζουν την αντίρρηση ότι η σάρκωση του Θεανθρώπου προσδίδει μια προνομιακή αξία στον άνθρωπο (homo sapiens). Ο Βέντης αποκρίνεται πως, αν το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας, ο Ιησούς-Υιός, φανερώνει κάποιον ανθρωποκεντρισμό, το τρίτο πρόσωπο (Άγιο Πνεύμα) «αποκεντρώνει» το θείο για να εγκαινιάσει μια σχέση και με άλλα συνειδητά όντα πέραν του homo sapiens. Η χριστιανική «συμπερίληψη» είναι τελικά απεριόριστη.

Με το στιβαρό φιλοσοφικό του υπόβαθρο, ο Βέντης προωθεί μια «μαξιμαλιστική» Χριστολογία, κατά τα παραδοσιακά πρότυπα της Ορθοδοξίας. Επικρίνει επίσης σφοδρά τον φιντεϊσμό (fideism), στον οποίο καταλογίζει εύκολη διολίσθηση σε δογματισμό.

Παράλληλα, τονίζει πως η γόνιμη ώσμωση ιουδαϊσμού με ελληνισμό δεν έμεινε χωρίς προβλήματα. Οι διάφορες θεολογικές παρεκκλίσεις από την Ορθοδοξία (γνωστές και ως «αιρέσεις») οφείλονταν προ πάντων στην ελληνική αδυναμία κατανόησης της Ενσάρκωσης του Ιησού, λόγω της κοσμοθεωρίας του ελληνισμού, η οποία ήταν «οντο-θεολογική». Για τον αρχαίο Έλληνα, παραδοσιακά το θείο διαχωριζόταν αυστηρά απ’ το ανθρώπινο, καταφάσκοντας την ανωτερότητα της φύσης και την Ειμαρμένη (μοίρα). Με την Ενσάρκωση, συνεχίζει ο Βέντης, όλα αυτά κλονίζονταν συθέμελα.

Στο βιβλίο θίγονται και πολλοί προβληματισμοί γύρω από τη σχέση επιστήμης και πίστης. Οι νατουραλιστές εκπρόσωποι του νέο-δαρβινισμού, κρίνει ο συγγραφέας, έχουν υποπέσει στην πλάνη του επιστημονισμού. Επιστημονισμός (scientism) ονομάζεται η άποψη ότι μόνο οι (φυσικές) επιστήμες μας προσπορίζουν γνώση για τον κόσμο.

Σε αντίθεση προς την επιστήμη, που είναι διαψεύσιμη, ο επιστημονισμός δεν είναι, διότι εκλαμβάνει σαν ορθή μια υλιστική θέαση όλου του σύμπαντος, χωρίς να έχει καταδείξει την εγκυρότητά της. Τυπικό παράδειγμα τέτοιας στάσης ήταν ο Αμερικανός διανοητής Daniel Dennett, ο οποίος δεν δίστασε να προτείνει την «εξάλειψη» των όρων που σημαίνουν συνειδησιακές λειτουργίες (π.χ. φόβος, χαρά) και την αντικατάστασή τους με όρους αναφερόμενους σε νευροχημικές διαδικασίες του εγκεφάλου.

Μια τέτοια εξάλειψη, όμως, όχι απλώς δεν θα εξηγούσε ουσιαστικά τίποτα, αλλά θα παραβίαζε και την άμεση εσωτερική μας εμπειρία, για την οποία είμαστε εσωτερικά πιο βέβαιοι παρά για οποιαδήποτε περιγραφική άποψη. Ο Βέντης προσυπογράφει εδώ τις θέσεις του φιλοσόφου Τόμας Νέιτζελ [Thomas Nagel], σύμφωνα με τον οποίο το περιεχόμενο του νου μας είναι το μόνο πράγμα για το οποίο μπορούμε να είμαστε σίγουροι.

Απ’ αυτό προκύπτουν δύο συνέπειες. Η πρώτη είναι πως ο σκεπτικισμός, σε τελική ανάλυση, είναι μη διαψεύσιμος κατά οριστικό τρόπο. Η δεύτερη είναι ότι ανάμεσα στο νοητικό και στο υλικό υπάρχει αγεφύρωτο χάσμα. Διάφορα φιλοσοφικά συστήματα έχουν επιχειρήσει να καλύψουν το χάσμα τούτο, απαλείφοντας έναν από τους δύο όρους του, σαν περιττό, όμως αυτό δεν τελεσφόρησε.

Ο Νέιτζελ θεωρεί εαυτόν άθεο, αλλά δεν αποδέχεται τον υλισμό και την άρνηση κάθε σκοπού στη φύση. Με το φιλοσοφικό του έργο, λοιπόν, επιχείρησε να υπερασπισθεί μιαν αθεϊστική τελολογία, σύμφωνα με την οποία το σύμπαν διαθέτει εντός του εγγενείς σκοπούς, χωρίς να καθοδηγείται από κάποια άλλη οντότητα (π.χ. Θεός). Γι’ αυτό και κάνει διάλογο με το (ψευδοεπιστημονικό) κίνημα του Ευφυούς Σχεδιασμού (Intelligent Design).

Αντίθετα, ο Χαράλαμπος Βέντης δηλώνει Ορθόδοξος Χριστιανός και αποστρέφεται κάθε «έκπτωση» από τα επιστημονικά πρότυπα. Τόσο ο θεϊσμός όσο και ο νατουραλισμός/επιστημονισμός, διατείνεται, είναι φιλοσοφικές κοσμοθεάσεις και όχι επιστημονικά θέσφατα.

Ωστόσο, η νατουραλιστική συλλογιστική των αθεϊστών επεκτείνεται συχνά στην εξελικτική θεωρία, η οποία φανέρωσε τους «τυφλούς» και τυχαίους μηχανισμούς που διέπουν όλο τον έμβιο κόσμο, ενάντια στα επιχειρήματα της φυσικής θεολογίας περί τελειότητας της θεϊκής Δημιουργίας.

Η συνομιλία του Χριστιανισμού και των σημερινών επιστημονικών και κοινωνικών δεδομένων, πρέπει να γίνεται με σεβασμό στα δεδομένα, και προ παντός με την αποφυγή των βιαστικών θεϊκών επικλήσεων κάθε φορά που γεννιέται μια κοινωνική πρόκληση ή όποτε προκύπτει ένα φαινόμενο που εκ πρώτης όψεως φαντάζει επιστημονικώς ανεξήγητο. 

Επειδή οι φυσικές επιστήμες προγραμματικά παραμερίζουν κάθε θρησκευτική ή μεταφυσική έννοια (π.χ. Θεός), αρκούμενες στην παρατήρηση των φυσικών οντοτήτων, οι νατουραλιστές συμπεραίνουν βιαστικά πως δεν υπάρχουν καθόλου μεταφυσικές οντότητες. Μια τέτοια προσέγγιση συνιστά, ωστόσο, ιδεολογική εργαλειοποίηση και κατάχρηση της επιστήμης. Το ίδιο συμβαίνει και με την εξελικτική βιολογία. Σε γενικές γραμμές, η προσέγγιση του Βέντη βρίσκεται εγγύτερα στη θεϊστική εξέλιξη, όπως και διάφοροι θρησκευόμενοι επιστήμονες (π.χ. ο γενετιστής Francis Collins). Με τη δική του διατύπωση:

«Αν τίθεται κάτι εν αμφιβόλω, αφορά την ιδεολογική και αναγωγιστική αποθέωση της τυχαιότητας ως νέας νομοτέλειας (στον αντίποδα της μαρξιστικής), που ως τέτοια τίθεται ως αδιάψευστη εντός κι εκτός της επικράτειας της βιολογίας. Η ευταξία αναμφίβολα θάλλει και βρίσκει τον τρόπο να αναπαράγεται εντυπωσιακά στα έμβια και τα κοινωνικά συστήματα αφ’ ης στιγμής τεθεί σε κίνηση· παρά ταύτα, ακόμη και στην “αυτόματη” μορφή της, η τάξη προϋποθέτει συνήθως ένα ποιητικό αίτιο για την έναρξή της. Περαιτέρω, η μη ανίχνευση μιας φυσικής τελολογίας στο εσωτερικό των έμβιων οργανισμών δεν αποκλείει καθόλου το σενάριο μιας σειράς έξωθεν θεϊκών παρεμβάσεων, με τη μορφή μη τυχαίων μεταλλάξεων (που φαινομενικά δείχνουν απρόβλεπτες), σε καθοριστικές στιγμές της εξελικτικής διαδικασίας, προκειμένου περί της δημιουργίας των ειδών».

Συνοψίζοντας, για τον Βέντη, η συνομιλία του Χριστιανισμού και των σημερινών επιστημονικών και κοινωνικών δεδομένων, πρέπει να γίνεται με σεβασμό στα δεδομένα, και προ παντός με την αποφυγή των βιαστικών θεϊκών επικλήσεων κάθε φορά που γεννιέται μια κοινωνική πρόκληση ή όποτε προκύπτει ένα φαινόμενο που εκ πρώτης όψεως φαντάζει επιστημονικώς ανεξήγητο.

* Ο ΜΥΡΩΝ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας.

Δυο λόγια για τον συγγραφέα

Ο Χαράλαμπος Βέντης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1967. Σπούδασε φιλοσοφία και θεολογία και είναι διδάκτωρ των Πανεπιστημίων Βοστώνης και Λουβαίν. Eίναι επίκουρος καθηγητής της φιλοσοφίας της θρησκείας στο Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας και Θρησκειολογίας της Θεολογικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Έχει διδάξει στο ΕΑΠ και στο Αμερικανικό Κολλέγιο Ελλάδος (Deree College).

Τα γνωστικά του ενδιαφέροντα περιλαμβάνουν την καντιανή σκέψη, τη φιλοσοφία της γλώσσας, τον μεταμοντερνισμό, τη σύγχρονη πολιτική θεωρία και ηθική (ειδικότερα τον πολιτικό φιλελευθερισμό του John Rawls) και τη φιλοσοφία της θρησκείας. Οι δημοσιεύσεις του περιλαμβάνουν τη μελέτη "The Reductive Veil: Post-Kantian Non Representatinalism versus Apophatic Realism" από τις εκδόσεις Επέκταση, Κατερίνη, 2005 και την αγγλική μετάφραση του βιβλίου του Χρήστου Γιανναρά "Χάιντεγγερ και Αρεοπαγίτης: Περί απουσίας και αγνωσίας του Θεού" (Edinburgh: Continuum, 2004). Το πιο πρόσφατα δημοσιευμένο κείμενό του είναι το "Pacifist Pluralism versus Militant Truth: Christianity at the Service of Revolution in the Work of Slavoj Zizek", στον τόμο "Slavoj Zizek and Christianity", επιμ. Sotiris Mitralexis και Dionysios Skliris (Oxon & New York: Routledge, 2019).