«Λύκε, λύκε, είσαι εγώ; – Η παραμορφωμένη αφήγηση και η πίσω μεριά της λογοτεχνίας» της Ηλέκτρας Λαζάρ (κριτική)

Για το βιβλίο της Ηλέκτρας Λαζάρ «Λύκε, λύκε, είσαι εγώ; – Η παραμορφωμένη αφήγηση και η πίσω μεριά της λογοτεχνίας» (εκδ. Κυαναυγή). Κεντρική εικόνα: © Kiki Smith, Lying with the Wolf, 2001 (Centre Pompidou, Paris) 

Γράφει η Άννα Λυδάκη

Η μεταφορά –που άλλο έχει μπροστά της και άλλο λέει– προβαίνει σε μιαν αισθητοποίηση, σε μιαν οπτική μετάφραση του εκάστοτε νοήματος, γράφει ο Κωστής Παπαγιώργης (Λάδια ξίδια, εκδ. Καστανιώτη). Μιλώντας με τη γλώσσα, λέμε κάτι παραπάνω απ’ όσα λέει η γλώσσα και, παρότι «έξοδος» προς κάτι άλλο, η μεταφορά πραγματώνεται σαν «είσοδος» στον εαυτό μας.

Αυτό το νόημα και το «παραπάνω» της γλώσσας αναζητά η Ηλέκτρα Λαζάρ διαβάζοντας, πίσω από τις λέξεις και ανάμεσα στις γραμμές, έργα στα οποία εντοπίζει μεταφορές ή αλληγορίες που αφορούν τον λύκο. Εκεί αναζητά τους λογοτεχνικούς συνειρμούς που διαπερνούν τη βιολογική σκέψη του ανθρώπου για τον λύκο και το πώς ο λύκος κατασκευάζεται ως ανθρώπινος τόπος της λογοτεχνίας, και εξερευνά την ιδέα της ζωικότητας (λύκωσης) στον δυτικό πολιτισμό.

Τα εξανθρωπισμένα ζώα της λογοτεχνίας

Στη λογοτεχνία τα ζώα δεν είναι απλώς «ζώα», είναι εξανθρωπισμένα, πουθενά δεν είναι ο εαυτός τους. Η ανθρωποκεντρική θεώρηση και το τείχος που έχει υψώσει ο άνθρωπος ανάμεσα στον εαυτό του και στον υπόλοιπο κόσμο, που υφίσταται την καταπίεση και την έχθρα του, δεν επιτρέπουν την περιγραφή του ανθρώπινου με όρους ζωικού και το αντίθετο. Όσο και αν αναζητηθούν οι συμβολικοί συσχετισμοί, το κείμενο δεν παύει να παραπέμπει σε μία αποκλειστικά ανθρώπινη αρένα σημασιοδότησης, γράφει η Λαζάρ. Παρά ταύτα, οι αλληγορικές αφηγήσεις στη λογοτεχνία επιμένουν και πολύ συχνά τα μη ανθρώπινα ζώα αποκτούν ανθρώπινα χαρακτηριστικά.

Το είδος που περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο εμφανίζεται με αυτά τα χαρακτηριστικά είναι ο λύκος που, αιώνες τώρα, αποτελεί ένα παγκόσμιο σύμβολο του κακού, το οποίο απειλεί να καταβροχθίσει τον πολιτισμένο άνθρωπο. Η στρεβλή άποψη, που ξεκίνησε από τον Μεσαίωνα, εξακολουθεί να τροφοδοτεί την ανθρώπινη φαντασία και ο Λύκος ποτέ δεν είναι απλώς ένας λύκος: Είναι «ο Κάιν της άγριας φύσης», σημειώνει η Λαζάρ. Ο φωτεινός λύκος (λευκός) έχει συνδεθεί με τη σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης φύσης και ο υποχθόνιος και κακός άνθρωπος γίνεται λυκάνθρωπος.

Στο βιβλίο της Λαζάρ αναφέρονται πολλοί συγγραφείς που αναλύουν την εικόνα του λύκου ή έχουν εμπνευσθεί από αυτόν [...]

Στα έργα της δυτικής λογοτεχνίας η ζωικότητα κατασκευάζεται με βάση την πατριαρχική πολιτισμένη αντίληψη της ανθρωπότητας, ενώ στην ανατολική Ευρώπη και την Ασία η στάση των ανθρώπων απέναντι στον λύκο είναι διαφορετική, γράφει η Λαζάρ:

«Στη Δύση η λογοτεχνική θεωρία και η βιβλιογραφία θέτουν μία διάσπαση μεταξύ κειμένου και κόσμου, που τείνει να εξαφανίσει τον κόσμο… Όλα γίνονται σχήματα λόγου, σημειολογία, αναλογίες, έμπνευση και το ανθρώπινο υποκείμενο γίνεται ο κύριος τόπος νοήματος και αξίας, με αποτέλεσμα να περιθωριοποιείται ο φυσικός κόσμος και η εξάρτηση των ανθρώπων από τη δυναμική των οικολογικών διεργασιών».

Στο βιβλίο της Λαζάρ αναφέρονται πολλοί συγγραφείς που αναλύουν την εικόνα του λύκου ή έχουν εμπνευσθεί από αυτόν, όπως για παράδειγμα: Ο B. Lopez σχολιάζει ότι, παρότι σε κανένα κείμενο της Βίβλου δεν περιγράφονται κακόβουλες πράξεις των λύκων, κατά τον Μεσαίωνα έγινε ο σκύλος του διαβόλου και η δήθεν συμμαχία μεταξύ Σατανά, μάγισσας και λύκου έγινε η αιτία να θανατωθούν χιλιάδες λύκοι και άνθρωποι που κατηγορήθηκαν για λυκανθρωπία.

Η Renne Vivien (Woman of the Wolf) αναδεικνύει το γηγενές, το εξωτικό, το απόμακρο ξένο που πρέπει ο άνθρωπος να ακολουθήσει τα χνάρια του. Ο λύκος γίνεται η μεταφορά για τον ουσιαστικό εαυτό και την ετερότητα που καταπιέζει μέσα του. Λύκωση είναι η διατήρηση της φυσικότητας έναντι της τακτοποιημένης ζωής.

Οι ενστικτώδεις αρπακτικές, άγριες ενέργειες δεν είναι μόνο ενέργειες του λύκου, αλλά και μέρος της φύσης του ανθρώπου.

Ο Ted Hughes (Wolfwatching) φοράει τη μάσκα του λύκου, ως σαμανική μορφή, για να δει και να παρατηρήσει καλύτερα τον κόσμο. Δανείζεται την κοφτερή όραση του λύκου, εγκλωβίζεται όπως ο τελευταίος λύκος πάνω στο δόκανο και συνδυάζει ομορφιά και τρόμο. Οι ενστικτώδεις αρπακτικές, άγριες ενέργειες δεν είναι μόνο ενέργειες του λύκου, αλλά και μέρος της φύσης του ανθρώπου. Καταλήγουμε να θεωρούμε τις ενέργειες αυτές επικίνδυνες, επειδή μας καταπιέζουν τα ήθη της κοινωνίας των ανθρώπων και επειδή τις αρνούμαστε, σχολιάζει η συγγραφέας.

Η εικόνα της λύκαινας στα έργα των Alfonsina Storni και Alejandra Pizarnik αναπτύσσεται γαλήνια, ενώ η Cristina Mazzoni (She-Wolf: The Story of a Roman Icon) εντοπίζει τις λογοτεχνικές απεικονίσεις της. Η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ (Λύκοι και σύννεφα), επικεντρώνεται στο γίγνεσθαι γυναίκα που πότε παίρνει τη μορφή της Λύκαινας, πότε της Μαγδαληνής και πότε της Πηνελόπης. Στο έργο της Ζυράννας Ζατέλη (Και με το φως του λύκου επανέρχονται) συχνά η φύση είναι βίαιη, αλλά εκείνη τη στοιχειώνει ο σταυρωμένος λύκος που είδε μικρή να περιφέρουν στο χωριό, και τάσσεται με την πλευρά του λύκου.

Η συγγραφέας παραδέχεται ότι ο άνθρωπος αρχίζει σιγά σιγά να εξιχνιάζει το βάθος της πολυπλοκότητας των ζώων και να απομακρύνεται από το ανθρωπομορφικό πρίσμα.

Η Μαργαρίτα Καραπάνου (Η Κασσάνδρα και ο λύκος) παρουσιάζει έναν Λύκο που φοβάται την Κοκκινοσκουφίτσα, ενώ η Ρέα Γαλανάκη (Πού ζει ο λύκος;) δεν ενδιαφέρεται τόσο για τον Λύκο όσο για το Δάσος, σημειώνει η Λαζάρ, η οποία αναλύει, επίσης, έργα της Μαρουσώς Αθανασίου, της Γιολάντας Σακελλαρίου, της Ζέφης Δαράκη, της Διώνης Δημητριάδου, της Αθηνάς Παπαδάκη και πολλών άλλων Ελλήνων και ξένων δημιουργών.

Η συγγραφέας αναφέρεται, επίσης στον Kafka, που σκοτώνει σκόπιμα κάθε μεταφορά και κάθε συμβολισμό που δημιουργούνταν στα κείμενά του, και στον Freud, που μίλησε για τη δυσφορία στον πολιτισμό, και αναλύει απόψεις στοχαστών όπως οι Hobbs, Deleuze και Guattarie, Derrida.

lazar

Η Ηλέκτρα Λαζάρ γεννήθηκε το 1989 και ζει στην Αθήνα. Είναι ανθρωπολόγος με υπόβαθρο στην ανθρωπογεωγραφία, την έρευνα και την εκπαίδευση. Η διαρκής αποζήτηση λύσης της ανθρώπινης κατά­στασης την έχει οδηγήσει από νεαρή ηλικία στην ποίηση. Έχει πειραματιστεί πάνω σε νέες μορφές γραφής και αφή­γησης μέσα από το πρότζεκτ ποίησης TwoParts και ομαδικές συν-γραφές. Το πρώτο της βιβλίο ποίησης, με τίτλο Άγια Νήπια (Άπαρσις, 2019), έλαβε το Κρατικό Βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου Συγγρα­φέα. Το δεύτερο βιβλίο της φέρει τον τίτλο Μα φυσικά και νοιάζομαι! Το κρατικό gaslight και η οπισθοχώρηση της προσωπικότητας (Ράμπιτ χόουλ, 2022). Ποιήματα και δοκίμιά της κυκλοφορούν σε περιοδι­κά και στο διαδίκτυο.

Στο τελευταίο μέρος του βιβλίου της η Λαζάρ παραθέτει και σχολιάζει προπαγανδιστικές εικόνες από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, στις οποίες όλες οι πλευρές του πολέμου απεικονίζουν τον λύκο ως το απόλυτο κακό.

Λύκε, λύκε, είσαι εγώ; – Η παραμορφωμένη αφήγηση και η πίσω μεριά της λογοτεχνίαςΗ συγγραφέας παραδέχεται ότι ο άνθρωπος αρχίζει σιγά σιγά να εξιχνιάζει το βάθος της πολυπλοκότητας των ζώων και να απομακρύνεται από το ανθρωπομορφικό πρίσμα. Εντούτοις, οι σπισιστικές απόψεις –η πίστη στην ανωτερότητα του είδους μας– ακόμη καλά κρατούν: Ο άνθρωπος πλησιάζει την άγρια φύση μονάχα καταστρέφοντας και εξοντώνοντας και όποιο ζώο δεν μιλά ή δεν σκέφτεται όπως εκείνος θεωρεί ότι δεν έχει μυαλό, δεν είναι υποκείμενο. Συχνά φροντίζει μόνο για τα εξημερωμένα κατοικίδια ή εκείνα που εξυπηρετούν τις ανάγκες του και αρνείται να δεχτεί ότι τα μη ανθρώπινα ζώα είναι ίσα με τα ανθρώπινα.

Στην πραγματικότητα ο λύκος, ντροπαλός και φοβισμένος, ξέρει πως η μοίρα του εξαρτάται από τον άνθρωπο και κρύβεται. Όμως η μεταφορική χρήση του ονόματός του φαίνεται πως είναι χρήσιμη στον Homo Sapiens, που θέλει να ξεχάσει τη δική του ζωικότητα και τις εξελεγκτικές διαδικασίες που τον απομάκρυναν από τον φυσικό κόσμο. Όμως «το ζώο ως Άλλος και το ανθρώπινο Εγώ αλληλοεπιδρούν και η ταυτότητα δεν είναι στατική‧ είναι διαδικασία…».

Η Ηλέκτρα Λαζάρ, στο εξαιρετικό αυτό βιβλίο, παρουσιάζει τη σχέση του ανθρώπου με τα μη ανθρώπινα ζώα και το γιατί στη λογοτεχνία και στην καθημερινότητά μας χρησιμοποιούμε έναν «λύκο» ως σύμβολο του κακού, αφαιρώντας από τον λύκο κάθε ανεξάρτητη υπόσταση και φυσική ιδιότητα. Ένα βιβλίο που αξίζει να διαβαστεί.


* Η ΑΝΝΑ ΛΥΔΑΚΗ είναι ομότιμη καθηγήτρια Κοινωνιολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Τελευταίο έργο της, Ο άνθρωπος και τα άλλα ζώα (εισαγωγή, επιμέλεια), εκδ. Παπαζήση, 2019.

politeia link more

 

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Το πρόβλημα της θεμελίωσης των αξιών» του Γιάννη Κτενά (κριτική) – Το «παράθυρο» στο χάος και η «πολυθεΐα» των αξιών

«Το πρόβλημα της θεμελίωσης των αξιών» του Γιάννη Κτενά (κριτική) – Το «παράθυρο» στο χάος και η «πολυθεΐα» των αξιών

Για το βιβλίο του Γιάννη Κτενά «Το πρόβλημα της θεμελίωσης των αξιών» (εκδ. Πόλις). Κεντρική εικόνα: Ο Κορνήλιος Καστοριάδης. 

Γράφει ο Μύρων Ζαχαράκης 

Η παρούσα πραγματεία του συγγραφέα Γιάννη Κτενά, όπως άλλωστ...

Ορθοδοξία και Κράτος: Τρία βιβλία για μια διαχρονική σχέση με πολλές διακυμάνσεις και ποικίλα ρεύματα σκέψης

Ορθοδοξία και Κράτος: Τρία βιβλία για μια διαχρονική σχέση με πολλές διακυμάνσεις και ποικίλα ρεύματα σκέψης

Για τα βιβλία των Ευστάθιου Κασσαρέα «Εκκλησία, ιδεολογία και πολιτική στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης» (εκδ. Παπαζήση), Πασχάλη Μ. Κιτρομηλίδη «Θρησκεία και πολιτική στον ορθόδοξο κόσμο» (εκδ. Επίκεντρο) και π. Εμμανουήλ Κλάψη «Ορθόδοξες εκκλησίες σε έναν πλουραλιστικό κόσμο» (εκδ. Καστανιώτη). Στην κεντρική εικόνα,...

Το «μοναχικό πλήθος» και το επαναστατικά νέο ήθος του δυτικού πολιτισμού

Το «μοναχικό πλήθος» και το επαναστατικά νέο ήθος του δυτικού πολιτισμού

Τρία βιβλία που σκιαγραφούν την κατάσταση του δυτικού πολιτισμού σήμερα: «Το μοναχικό πλήθος» (μτφρ. Βασίλης Τομανάς, εκδ. Νησίδες) του Ντέιβιντ Ρίσμαν [David Riesman], «Η παρακμή του Αστικού Πολιτισμού» (εκδ. Θεμέλιο) του Παναγιώτη Κονδύλη και «Η Ευρώπη είναι χριστιανική;» (μτφρ. Βάλια Καϊμάκη, εκδ. ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Το φετινό πρόγραμμα, οι προοπτικές και τα σχέδια για το μέλλον

3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Το φετινό πρόγραμμα, οι προοπτικές και τα σχέδια για το μέλλον

Δόθηκε σήμερα (28/5) η Συνέντευξη Τύπου για το 3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων (26-30 Ιουνίου 2024). Σπουδαίοι Έλληνες και ξένοι συγγραφείς αναμένονται στην Κρήτη, ενώ το πρόγραμμα των εκδηλώσεων είναι πιο φιλόδοξο σε σχέση με τα προηγούμενα δύο χρόνια. Στην κεντρική εικόνα, εκδήλωση από το περσινό φεστιβάλ στα σκαλιά πί...

Έρχεται η 36η έκθεση βιβλίου Πειραιά

Έρχεται η 36η έκθεση βιβλίου Πειραιά

Η 36η έκθεση βιβλίου Πειραιά θα πραγματοποιηθεί από τις 14 μέχρι και τις 30 Ιουνίου στο Πασαλιμάνι.

Επιμέλεια: Book Press

Ακόμη μια χρονιά η έκθεση βιβλίου Πειραιά θα πραγματοποιηθεί σε ένα αγαπημένο σημείο συνάντησης των πειραιωτών, στο Πασαλιμάν...

 «Σ’ εσάς που με ακούτε» της Λούλας Αναγνωστάκη (κριτική) – Το πανηγύρι της εξέγερσης των καταφρονεμένων

«Σ’ εσάς που με ακούτε» της Λούλας Αναγνωστάκη (κριτική) – Το πανηγύρι της εξέγερσης των καταφρονεμένων

Για την παράσταση «Σ' εσάς που με ακούτε» της Λούλας Αναγνωστάκη που ανεβαίνει στο Αμφιθέατρο Σπύρου Ευαγγελάτου σε σκηνοθεσία Χρήστου Θεοδωρίδη. Κεντρική εικόνα: © Mike Rafail.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Πέντε ελληνικά μυθιστορήματα, πέντε εντυπωσιακές ηρωίδες

Πέντε ελληνικά μυθιστορήματα, πέντε εντυπωσιακές ηρωίδες

Γυναίκες άλλων εποχών, αλλά και σύγχρονες. Βασίλισσες, αλλά και γυναίκες της διπλανής πόρτας. Επιλέγουμε πέντε πρόσφατα βιβλία Ελλήνων συγγραφέων που μας προσφέρουν, αντίστοιχα, πέντε εντυπωτικές και καλοσχηματισμένες ηρωίδες. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος  ...

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ