peri eleutherias kentriki

Για το δοκίμιο του John Stuart Mill «Περί ελευθερίας» (μτφρ. Θεοφάνης Τάσης, εκδ. Μίνωας), ένα sine qua non κάθε συζήτησης περί φιλελευθερισμού και δικαιωμάτων.

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Πρόκειται για ένα βιβλίο που επηρέασε αμέτρητους φιλοσόφους, από τον Καρλ Πόπερ ως τον Πολ Φεγεράμπεντ –ο οποίος και το χαρακτήρισε «αθάνατο»–, εισήγαγε την έννοια «τυραννία της πλειοψηφίας» στο λεξιλόγιό μας, ενώ μέχρι σήμερα θεωρείται ένα sine qua non κάθε συζήτησης περί φιλελευθερισμού και δικαιωμάτων. Θέμα του δοκιμίου Περί ελευθερίας του Τζον Στιούαρτ Μιλ αποτελεί το ποια είναι τα όρια της εξουσίας που μπορεί να ασκεί στο άτομο η πολιτεία. Το βιβλίο διαρθρώνεται σε τέσσερα ευσύνοπτα κεφάλαια και αναπτύσσει τη διαυγή επιχειρηματολογία του υπέρ ενός φιλελευθερισμού που δεν περιορίζεται σε ορισμένες ομάδες ή κάστες, αλλά επεκτείνεται σε όλους τους πολίτες του κράτους. Ο Άγγλος φιλόσοφος θεωρεί ότι οι λαοπρόβλητες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις των περασμένων αιώνων στην Ευρώπη απέτυχαν να εκφράσουν το σύνολο του λαού, αλλά αρκέστηκαν στην εκπροσώπηση μιας ισχυρής πλειοψηφίας. Εξαιτίας της δύναμης εκείνης της πλειοψηφίας, αναπτύχθηκε η μισαλλοδοξία και η έλλειψη ανεκτικότητας προς οτιδήποτε δεν συμμορφωνόταν με τις προσταγές της. Λαμβάνοντας σαφή θέση υπέρ του ατόμου στη διαμάχη του με την κοινωνία, ο Μιλ ισχυρίζεται ότι το κοινωνικό σύνολο δεν έχει κανένα ηθικό δικαίωμα να επεμβαίνει στις ατομικές υποθέσεις. Αν μια πράξη δεν βλάπτει άμεσα κανέναν άνθρωπο εκτός από αυτόν που τη διαπράττει, η κοινωνία δεν έχει λόγο να επέμβει. Για να επέμβει η εξουσία στις πράξεις ενός ατόμου, θα πρέπει ένα άλλο άτομο να υφίσταται βλάβη.

Ένα κράτος που επιχειρεί να σμικρύνει τους ανθρώπους του, για να είναι πιο πειθήνια όργανα στα χέρια του ή ακόμα και γι’ αγαθούς σκοπούς, θα διαπιστώσει ότι με μικρούς ανθρώπους δεν μπορεί να γίνει τίποτε μεγάλο.

Ο Μιλ υποστηρίζει επίμονα ότι για να εδραιωθεί η ελευθερία σε μια κοινωνία, πρέπει αρχικά να υφίσταται επί ίσοις όροις συζήτηση και αντιπαράθεση απόψεων από όλες τις πλευρές και για κάθε θέμα. Καμία άποψη δεν μπορεί να βρίσκεται στο απυρόβλητο μέσα σε μια πραγματικά φιλελεύθερη κοινωνία. Κάθε ιδέα πρέπει να τυγχάνει δεκτικότητας αλλά και αμφισβήτησης από τους πολίτες του κράτους. Η ελευθερία συζήτησης και αντίκρουσης κάθε άποψης, δημοφιλούς ή μη, είναι που στην πορεία του χρόνου θα καταδείξει την ορθότητα ή τη σφαλερότητά της αντίστοιχα. Η ελευθερία είναι βασική προϋπόθεση τόσο για την ατομική όσο και για τη συλλογική ευημερία. Ο Μιλ μάλιστα προχωράει περισσότερο και ισχυρίζεται πως μόνο όταν μια άποψη συζητιέται άφοβα εξακολουθεί να επιβιώνει στον κόσμο ως ζωντανή αλήθεια. Διαφορετικά, ο χρόνος θα τη μετατρέψει σε νεκρό δόγμα που κανείς δεν λαμβάνει σοβαρά υπόψη του.

Για να τεκμηριώσει τη θέση του, χρησιμοποιεί το παράδειγμα του χριστιανισμού: την εποχή των πρώτων χριστιανών που η πίστη αμφισβητούταν και εκφράζονταν ανοικτά αντίθετες θέσεις, όσοι πίστευαν μπορούσαν να το δικαιολογήσουν και θυσιάζονταν γι' αυτή την πίστη τους. Αντίθετα, σήμερα που ο χριστιανισμός θεωρείται δεδομένος (19ος αιώνας είναι η εποχή που γράφει ο Μιλ), οι περισσότεροι άνθρωποι στις μοντέρνες κοινωνίες μας δεν μπαίνουν καν στη διαδικασία να τον λάβουν στα σοβαρά υπόψη τους. Εκτός όμως από τις διάφορες ιδέες, ένα γνήσια φιλελεύθερο κράτος δεν μπορεί παρά να ενθαρρύνει την ατομικότητα, ως δικαίωμα σε νέα και διαφορετικά πειράματα ζωής. Πραγματικά, αν θέλουμε να διαφυλάξουμε ότι θα εμφανίζονται μεγαλοφυΐες, οφείλουμε να δημιουργήσουμε συνθήκες που ευνοούν την ύπαρξή τους. Έτσι μονάχα θα εξακολουθήσουν να εμφανίζονται καινοτομίες στον κόσμο μας. Προς το παρόν, ο κύριος τρόπος ζωής είναι η υπακοή στην τυραννία του εθίμου και την ισοπεδωτική ομοιομορφία.

mill
Ο Τζον Στιούαρτ Μιλ γεννήθηκε στο Πέντονβιλ (Pentonville) του Λονδίνου, μεγαλύτερος γιος του Σκώτου φιλοσόφου Τζέιμς Μιλ (1773-1836). Τα κατορθώματά του ως παιδί ήταν εξαιρετικά. Στην ηλικία των τριών διδάχτηκε το ελληνικό αλφάβητο και μεγάλες λίστες ελληνικών λέξεων με τις αγγλικές αντίστοιχές τους. Μέχρι την ηλικία των οκτώ είχε διαβάσει τους Μύθους του Αισώπου, την Ανάβαση του Ξενοφώντα, και ολόκληρο τον Ηρόδοτο, και ήταν εξοικειωμένος με τον Λουκιανό, τον Διογένη Λαέρτιο, τον Ισοκράτη και έξι διαλόγους του Πλάτωνα. Είχε επίσης διαβάσει πολύ ιστορία στα αγγλικά και είχε διδαχθεί αριθμητική. Στα οκτώ του άρχισε να μαθαίνει Λατινικά, τον Ευκλείδη και άλγεβρα και του ανατέθηκε η διδασκαλία στα νεώτερα παιδιά της οικογένειας. Η βασική του μελέτη παρέμεινε η ιστορία, αλλά μελέτησε και όλους τους Λατίνους και Έλληνες συγγραφείς που διδάσκονταν την εποχή εκείνη στα σχολεία και τα πανεπιστήμια. Μέχρι την ηλικία των δέκα μπορούσε να διαβάσει Πλάτωνα και Δημοσθένη με ευκολία. Αμέσως μετά, περίπου στην ηλικία των δώδεκα, ο Τζον άρχισε να μελετά εξονυχιστικά την σχολαστική λογική, διαβάζοντας ταυτόχρονα τις λογικές πραγματείες του Αριστοτέλη στην πρωτότυπη γλώσσα. Τον επόμενο χρόνο ήρθε σε επαφή με την πολιτική οικονομία και μελέτησε τους Άνταμ Σμιθ και Ντέιβιντ Ρικάρντο με τον πατέρα του. Το 1823 ίδρυσε με τον Τζέρεμυ Μπένταμ την Westminster Review ως εφημερίδα για τους φιλοσοφικούς ριζοσπάστες. Η εντατική όμως αυτή μελέτη είχε τραυματικά αποτελέσματα στην νοητική υγεία του Μιλ. Στην ηλικία των 21 υπέστη νευρικό κλονισμό.   

Ως πρακτικές εφαρμογές του φιλελευθερισμού του ο Μιλ προκρίνει τη μη παρέμβαση του κράτους στην ιδιωτική ζωή, εκτός και αν υφίσταται βλάβη το κοινό όφελος. Η μοναδική περίπτωση που θα επιτρέπεται να περιοριστεί η ελευθερία κάποιου πολίτη, είναι για την προστασία των άλλων. Βέβαια, υπάρχουν στο βιβλίο αναφορές σχετικά με τα μέτρα που μπορεί μια κοινωνία να πάρει για να προστατευτεί από έναν κίνδυνο που ακόμη δεν είναι άμεσος. Πρόκειται για αυτό που ο ίδιος ονομάζει «τεκμαιρόμενη ζημία» και είναι η περίπτωση που οι πράξεις ενός ή περισσότερων ατόμων καθίστανται ύποπτες ότι βλάπτουν ή θα βλάψουν το κοινωνικό σύνολο, χωρίς όμως να υπάρχει κάποια απόδειξη ότι είναι κιόλας. Οι υψηλοί φόροι, για παράδειγμα, δεν πρέπει να επιβάλλονται στα απαραίτητα και μη επιβλαβή προϊόντα. Επιπλέον, μαζί με τη μειωμένη κρατική παρέμβαση, πρέπει να ευνοείται η ιδιωτική πρωτοβουλία σε κάθε τομέα. Ωστόσο, ο Μιλ πόρρω απέχει από το να αντιτίθεται σε κάθε μορφή κρατικής πρόνοιας, αφού υποστηρίζει πως πρέπει να παρέχεται σε όλους τους πολίτες υποχρεωτική δωρεάν εκπαίδευση και ότι είναι απαραίτητο για την ομαλή λειτουργία μιας κοινωνίας όλοι οι τόποι δημόσιας συγκέντρωσης να επιτηρούνται από την αστυνομία.

Σε αυτό το δοκίμιο, που θεωρείται μέχρι σήμερα από τα σημαντικότερα μανιφέστα του πολιτικού φιλελευθερισμού, ο Μιλ υποστηρίζει μια γνήσια φιλελεύθερη και δημοκρατική κοινωνία ανοικτή σε καθετί καινούργιο, η οποία θα βελτιώνεται συνεχώς μέσα από την ελεύθερη ανάπτυξη των πολιτών της. Όπως λέει και ο ίδιος ο Μιλ, ένα κράτος που επιχειρεί να σμικρύνει τους ανθρώπους του, για να είναι πιο πειθήνια όργανα στα χέρια του ή ακόμα και γι’ αγαθούς σκοπούς, θα διαπιστώσει ότι με μικρούς ανθρώπους δεν μπορεί να γίνει τίποτε μεγάλο.

* Ο ΜΥΡΩΝ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ είναι μεταπτυχιακός φοιτητής Φιλοσοφίας.


millΠερί ελευθερίας
Τζον Στιούαρτ Μιλ
Μτφρ. Θεοφάνης Τάσης
Μίνωας 2020
Σελ. 248, τιμή εκδότη €13,50 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ JOHN STUART MILL


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ευριπίδης: 35 μελέτες για τον μεγάλο τραγικό

Ευριπίδης: 35 μελέτες για τον μεγάλο τραγικό

Για τον συλλογικό τόμο «Ευριπίδης: 35 Μελέτες» σε επιμέλεια των Laura Κ. McClure και Wiley Blackwell, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις University Studio Press. Τη μετάφραση έκανε ομάδα μεταφραστών υπό την επιμέλεια των καθηγητών του τμήματος φιλολογίας του Α.Π.Θ. Εβίνας Σιστάκου και Αντώνη Ρεγκάκου. Στην κεντρική ει...

Νίτσε και Ντοστογιέβσκη, του Πάολο Στελίνο

Νίτσε και Ντοστογιέβσκη, του Πάολο Στελίνο

Για το βιβλίο του Paollo Stellino «Νίτσε και Ντοστογιέβσκη - Στις παρυφές του μηδενισμού» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, εκδ. Γκοβόστη).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Σύμφωνα με κάποιες μαρτυρίες, η οριστική κατάρρευση του Φρίντρ...

Ψηφιδωτό, προ πάντων, της Ανθούλας Δανιήλ

Ψηφιδωτό, προ πάντων, της Ανθούλας Δανιήλ

Για τη συλλογή κειμένων της Ανθούλας Δανιήλ «Ψηφιδωτό, προ πάντων» (εκδ. Νίκας). Φωτογραφία, στιγμιότυπο από την ομιλία της στον Πολιτιστικό Σύλλογο Παλαίχθων με θέμα «Ο πόλεμος του Μπάϊρον».

Του Γιώργου Βέη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων προς βράβευση βιβλίων. Η καλύτερη μετάφραση θα ανακοινωθεί σε εκδήλωση που θα διοργανωθεί από το Φεστιβάλ ΛΕΑ [Λογοτεχνία εν Αθήναις] στο Μουσείο ...

Σασμός, του Σπύρου Πετρουλάκη

Σασμός, του Σπύρου Πετρουλάκη

Για το μυθιστόρημα του Σπύρου Πετρουλάκη «Σασμός», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μίνωας.

Του Κυριάκου Αθανασιάδη

Εξαιρετικά παραγωγικός, ο Σπύρος Πετρουλάκης είναι συγγραφέας πολλών μπεστ-σέλερ μυθιστορημάτων, αλλά ο «Σασμός» (Μίνωας 2019), χάρη πλέον και στην εξαιρετικά επιτυχη...

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Ερωταποκρίσεις από παλαιότερες συνομιλίες και συνεντεύξεις με ποιητές και μεταφραστές.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Πώς επιλέγουμε τα κείμενα που μεταφράζουμε;

Με ποικίλους τρόπους και για όλους τους δυνατ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ