peri eleutherias kentriki

Για το δοκίμιο του John Stuart Mill «Περί ελευθερίας» (μτφρ. Θεοφάνης Τάσης, εκδ. Μίνωας), ένα sine qua non κάθε συζήτησης περί φιλελευθερισμού και δικαιωμάτων.

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Πρόκειται για ένα βιβλίο που επηρέασε αμέτρητους φιλοσόφους, από τον Καρλ Πόπερ ως τον Πολ Φεγεράμπεντ –ο οποίος και το χαρακτήρισε «αθάνατο»–, εισήγαγε την έννοια «τυραννία της πλειοψηφίας» στο λεξιλόγιό μας, ενώ μέχρι σήμερα θεωρείται ένα sine qua non κάθε συζήτησης περί φιλελευθερισμού και δικαιωμάτων. Θέμα του δοκιμίου Περί ελευθερίας του Τζον Στιούαρτ Μιλ αποτελεί το ποια είναι τα όρια της εξουσίας που μπορεί να ασκεί στο άτομο η πολιτεία. Το βιβλίο διαρθρώνεται σε τέσσερα ευσύνοπτα κεφάλαια και αναπτύσσει τη διαυγή επιχειρηματολογία του υπέρ ενός φιλελευθερισμού που δεν περιορίζεται σε ορισμένες ομάδες ή κάστες, αλλά επεκτείνεται σε όλους τους πολίτες του κράτους. Ο Άγγλος φιλόσοφος θεωρεί ότι οι λαοπρόβλητες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις των περασμένων αιώνων στην Ευρώπη απέτυχαν να εκφράσουν το σύνολο του λαού, αλλά αρκέστηκαν στην εκπροσώπηση μιας ισχυρής πλειοψηφίας. Εξαιτίας της δύναμης εκείνης της πλειοψηφίας, αναπτύχθηκε η μισαλλοδοξία και η έλλειψη ανεκτικότητας προς οτιδήποτε δεν συμμορφωνόταν με τις προσταγές της. Λαμβάνοντας σαφή θέση υπέρ του ατόμου στη διαμάχη του με την κοινωνία, ο Μιλ ισχυρίζεται ότι το κοινωνικό σύνολο δεν έχει κανένα ηθικό δικαίωμα να επεμβαίνει στις ατομικές υποθέσεις. Αν μια πράξη δεν βλάπτει άμεσα κανέναν άνθρωπο εκτός από αυτόν που τη διαπράττει, η κοινωνία δεν έχει λόγο να επέμβει. Για να επέμβει η εξουσία στις πράξεις ενός ατόμου, θα πρέπει ένα άλλο άτομο να υφίσταται βλάβη.

Ένα κράτος που επιχειρεί να σμικρύνει τους ανθρώπους του, για να είναι πιο πειθήνια όργανα στα χέρια του ή ακόμα και γι’ αγαθούς σκοπούς, θα διαπιστώσει ότι με μικρούς ανθρώπους δεν μπορεί να γίνει τίποτε μεγάλο.

Ο Μιλ υποστηρίζει επίμονα ότι για να εδραιωθεί η ελευθερία σε μια κοινωνία, πρέπει αρχικά να υφίσταται επί ίσοις όροις συζήτηση και αντιπαράθεση απόψεων από όλες τις πλευρές και για κάθε θέμα. Καμία άποψη δεν μπορεί να βρίσκεται στο απυρόβλητο μέσα σε μια πραγματικά φιλελεύθερη κοινωνία. Κάθε ιδέα πρέπει να τυγχάνει δεκτικότητας αλλά και αμφισβήτησης από τους πολίτες του κράτους. Η ελευθερία συζήτησης και αντίκρουσης κάθε άποψης, δημοφιλούς ή μη, είναι που στην πορεία του χρόνου θα καταδείξει την ορθότητα ή τη σφαλερότητά της αντίστοιχα. Η ελευθερία είναι βασική προϋπόθεση τόσο για την ατομική όσο και για τη συλλογική ευημερία. Ο Μιλ μάλιστα προχωράει περισσότερο και ισχυρίζεται πως μόνο όταν μια άποψη συζητιέται άφοβα εξακολουθεί να επιβιώνει στον κόσμο ως ζωντανή αλήθεια. Διαφορετικά, ο χρόνος θα τη μετατρέψει σε νεκρό δόγμα που κανείς δεν λαμβάνει σοβαρά υπόψη του.

Για να τεκμηριώσει τη θέση του, χρησιμοποιεί το παράδειγμα του χριστιανισμού: την εποχή των πρώτων χριστιανών που η πίστη αμφισβητούταν και εκφράζονταν ανοικτά αντίθετες θέσεις, όσοι πίστευαν μπορούσαν να το δικαιολογήσουν και θυσιάζονταν γι' αυτή την πίστη τους. Αντίθετα, σήμερα που ο χριστιανισμός θεωρείται δεδομένος (19ος αιώνας είναι η εποχή που γράφει ο Μιλ), οι περισσότεροι άνθρωποι στις μοντέρνες κοινωνίες μας δεν μπαίνουν καν στη διαδικασία να τον λάβουν στα σοβαρά υπόψη τους. Εκτός όμως από τις διάφορες ιδέες, ένα γνήσια φιλελεύθερο κράτος δεν μπορεί παρά να ενθαρρύνει την ατομικότητα, ως δικαίωμα σε νέα και διαφορετικά πειράματα ζωής. Πραγματικά, αν θέλουμε να διαφυλάξουμε ότι θα εμφανίζονται μεγαλοφυΐες, οφείλουμε να δημιουργήσουμε συνθήκες που ευνοούν την ύπαρξή τους. Έτσι μονάχα θα εξακολουθήσουν να εμφανίζονται καινοτομίες στον κόσμο μας. Προς το παρόν, ο κύριος τρόπος ζωής είναι η υπακοή στην τυραννία του εθίμου και την ισοπεδωτική ομοιομορφία.

mill
Ο Τζον Στιούαρτ Μιλ γεννήθηκε στο Πέντονβιλ (Pentonville) του Λονδίνου, μεγαλύτερος γιος του Σκώτου φιλοσόφου Τζέιμς Μιλ (1773-1836). Τα κατορθώματά του ως παιδί ήταν εξαιρετικά. Στην ηλικία των τριών διδάχτηκε το ελληνικό αλφάβητο και μεγάλες λίστες ελληνικών λέξεων με τις αγγλικές αντίστοιχές τους. Μέχρι την ηλικία των οκτώ είχε διαβάσει τους Μύθους του Αισώπου, την Ανάβαση του Ξενοφώντα, και ολόκληρο τον Ηρόδοτο, και ήταν εξοικειωμένος με τον Λουκιανό, τον Διογένη Λαέρτιο, τον Ισοκράτη και έξι διαλόγους του Πλάτωνα. Είχε επίσης διαβάσει πολύ ιστορία στα αγγλικά και είχε διδαχθεί αριθμητική. Στα οκτώ του άρχισε να μαθαίνει Λατινικά, τον Ευκλείδη και άλγεβρα και του ανατέθηκε η διδασκαλία στα νεώτερα παιδιά της οικογένειας. Η βασική του μελέτη παρέμεινε η ιστορία, αλλά μελέτησε και όλους τους Λατίνους και Έλληνες συγγραφείς που διδάσκονταν την εποχή εκείνη στα σχολεία και τα πανεπιστήμια. Μέχρι την ηλικία των δέκα μπορούσε να διαβάσει Πλάτωνα και Δημοσθένη με ευκολία. Αμέσως μετά, περίπου στην ηλικία των δώδεκα, ο Τζον άρχισε να μελετά εξονυχιστικά την σχολαστική λογική, διαβάζοντας ταυτόχρονα τις λογικές πραγματείες του Αριστοτέλη στην πρωτότυπη γλώσσα. Τον επόμενο χρόνο ήρθε σε επαφή με την πολιτική οικονομία και μελέτησε τους Άνταμ Σμιθ και Ντέιβιντ Ρικάρντο με τον πατέρα του. Το 1823 ίδρυσε με τον Τζέρεμυ Μπένταμ την Westminster Review ως εφημερίδα για τους φιλοσοφικούς ριζοσπάστες. Η εντατική όμως αυτή μελέτη είχε τραυματικά αποτελέσματα στην νοητική υγεία του Μιλ. Στην ηλικία των 21 υπέστη νευρικό κλονισμό.   

Ως πρακτικές εφαρμογές του φιλελευθερισμού του ο Μιλ προκρίνει τη μη παρέμβαση του κράτους στην ιδιωτική ζωή, εκτός και αν υφίσταται βλάβη το κοινό όφελος. Η μοναδική περίπτωση που θα επιτρέπεται να περιοριστεί η ελευθερία κάποιου πολίτη, είναι για την προστασία των άλλων. Βέβαια, υπάρχουν στο βιβλίο αναφορές σχετικά με τα μέτρα που μπορεί μια κοινωνία να πάρει για να προστατευτεί από έναν κίνδυνο που ακόμη δεν είναι άμεσος. Πρόκειται για αυτό που ο ίδιος ονομάζει «τεκμαιρόμενη ζημία» και είναι η περίπτωση που οι πράξεις ενός ή περισσότερων ατόμων καθίστανται ύποπτες ότι βλάπτουν ή θα βλάψουν το κοινωνικό σύνολο, χωρίς όμως να υπάρχει κάποια απόδειξη ότι είναι κιόλας. Οι υψηλοί φόροι, για παράδειγμα, δεν πρέπει να επιβάλλονται στα απαραίτητα και μη επιβλαβή προϊόντα. Επιπλέον, μαζί με τη μειωμένη κρατική παρέμβαση, πρέπει να ευνοείται η ιδιωτική πρωτοβουλία σε κάθε τομέα. Ωστόσο, ο Μιλ πόρρω απέχει από το να αντιτίθεται σε κάθε μορφή κρατικής πρόνοιας, αφού υποστηρίζει πως πρέπει να παρέχεται σε όλους τους πολίτες υποχρεωτική δωρεάν εκπαίδευση και ότι είναι απαραίτητο για την ομαλή λειτουργία μιας κοινωνίας όλοι οι τόποι δημόσιας συγκέντρωσης να επιτηρούνται από την αστυνομία.

Σε αυτό το δοκίμιο, που θεωρείται μέχρι σήμερα από τα σημαντικότερα μανιφέστα του πολιτικού φιλελευθερισμού, ο Μιλ υποστηρίζει μια γνήσια φιλελεύθερη και δημοκρατική κοινωνία ανοικτή σε καθετί καινούργιο, η οποία θα βελτιώνεται συνεχώς μέσα από την ελεύθερη ανάπτυξη των πολιτών της. Όπως λέει και ο ίδιος ο Μιλ, ένα κράτος που επιχειρεί να σμικρύνει τους ανθρώπους του, για να είναι πιο πειθήνια όργανα στα χέρια του ή ακόμα και γι’ αγαθούς σκοπούς, θα διαπιστώσει ότι με μικρούς ανθρώπους δεν μπορεί να γίνει τίποτε μεγάλο.

* Ο ΜΥΡΩΝ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ είναι μεταπτυχιακός φοιτητής Φιλοσοφίας.


millΠερί ελευθερίας
Τζον Στιούαρτ Μιλ
Μτφρ. Θεοφάνης Τάσης
Μίνωας 2020
Σελ. 248, τιμή εκδότη €13,50 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ JOHN STUART MILL


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Διαφωτισμός ΤΩΡΑ», του Στίβεν Πίνκερ – Τα ιδανικά των Φώτων με τη γλώσσα και τις αντιλήψεις του 21ου αιώνα

«Διαφωτισμός ΤΩΡΑ», του Στίβεν Πίνκερ – Τα ιδανικά των Φώτων με τη γλώσσα και τις αντιλήψεις του 21ου αιώνα

Σκέψεις με αφορμή το βιβλίο «Διαφωτισμός τώρα: Λογική, επιστήμη και ουμανισμός για μια καλύτερη ζωή» (μτφρ. Παναγιώτης Δρεπανιώτης), του Στίβεν Πίνκερ, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Το βιβλίο ...

Η περί Θεού διαμάχη: αντικείμενο προβληματισμών και διαλόγου με αφορμή δύο βιβλία

Η περί Θεού διαμάχη: αντικείμενο προβληματισμών και διαλόγου με αφορμή δύο βιβλία

Για το βιβλίο του Richard Dawkins «Ξεπερνώντας τον Θεό – Οδηγός για αρχάριους» (μτφρ. Νίκος Αποστολόπουλος, εκδ. Τραυλός) και το βιβλίο του Peter Boghossian «Εγχειρίδιο αθεΐας» (μτφρ. Μαριάννα Τζιαντζή, εκδ. Μεταίχμιο).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

...
«Θεμελίωση της μεταφυσικής των ηθών», του Ιμάνουελ Καντ – Η ηθική των απόλυτων σκοπών

«Θεμελίωση της μεταφυσικής των ηθών», του Ιμάνουελ Καντ – Η ηθική των απόλυτων σκοπών

Για τη «Θεμελίωση της μεταφυσικής των ηθών» (μτφρ. Κώστας Ανδρουλιδάκης) του Ιμμάνουελ Καντ που κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Κεντρική εικόνα: Πορτρέτο του Καντ, του Adolf von Heydeck © Stadtmuseum Königsberg

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

H λίστα του Guardian με τα καλύτερα βιβλία του 2021 περιλαμβάνει πολλά γνώριμα και αγαπητά ονόματα, όπως η Όλγκα Τοκάρτσουκ, ο Καζούο Ισιγκούρο, ο Τζόναθαν Φράνζεν και η Σάλι Ρούνεϊ, μεταξύ άλλων. Με ικανοποίηση διαπιστώσαμε ότι πολλοί από τους συγγραφείς που ξεχώρισαν έχουν ήδη ένα ή περισσότερα βιβλία τους μεταφρα...

Η Ελλάδα τιμώμενη χώρα της 53ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Καΐρου

Η Ελλάδα τιμώμενη χώρα της 53ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Καΐρου

Η Ελλάδα θα είναι η τιμώμενη χώρα της 53ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Καΐρου, που θα πραγματοποιηθεί από τις 26 Ιανουαρίου μέχρι τις 7 Φεβρουαρίου και η οποία αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα πολιτιστικά γεγονότα στον αραβικό κόσμο και σε όλη την Μέση Ανατολή. Στην φωτογραφία, ο Έλληνας πρέσβης στην Αίγυπτο, Νίκος ...

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

H λίστα του Guardian με τα καλύτερα βιβλία του 2021 περιλαμβάνει πολλά γνώριμα και αγαπητά ονόματα, όπως η Όλγκα Τοκάρτσουκ, ο Καζούο Ισιγκούρο, ο Τζόναθαν Φράνζεν και η Σάλι Ρούνεϊ, μεταξύ άλλων. Με ικανοποίηση διαπιστώσαμε ότι πολλοί από τους συγγραφείς που ξεχώρισαν έχουν ήδη ένα ή περισσότερα βιβλία τους μεταφρα...

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτές, εντονότερα από άλλες χρονιές, έφταναν βιβλία στο γραφείο μας ακόμη και παραμονές Πρωτοχρονιάς. Ακόμη και σημαντικά μυθιστορήματα διεθνώς αναγνωρισ...

100 βιβλία ποίησης του 2021 που αξίζει να προσέξετε

100 βιβλία ποίησης του 2021 που αξίζει να προσέξετε

Η εκδοτική κίνηση περί την ποίηση και φέτος στη χώρα μας εντονότατη, και σε ένα μεγάλο της κομμάτι πολύ ενδιαφέρουσα και ποιοτική. Οι μεταφράσεις σπουδαίων ξένων ποιητών και ποιητριών, όπως για παράδειγμα έγινε φέτος με τις νομπελίστριες Λουίζ Γκλικ και Βισουάβα Σιμπόρσκα, είναι σημαντικές εκδοτικές χειρονομίες. Πολ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ