peri eleutherias kentriki

Για το δοκίμιο του John Stuart Mill «Περί ελευθερίας» (μτφρ. Θεοφάνης Τάσης, εκδ. Μίνωας), ένα sine qua non κάθε συζήτησης περί φιλελευθερισμού και δικαιωμάτων.

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Πρόκειται για ένα βιβλίο που επηρέασε αμέτρητους φιλοσόφους, από τον Καρλ Πόπερ ως τον Πολ Φεγεράμπεντ –ο οποίος και το χαρακτήρισε «αθάνατο»–, εισήγαγε την έννοια «τυραννία της πλειοψηφίας» στο λεξιλόγιό μας, ενώ μέχρι σήμερα θεωρείται ένα sine qua non κάθε συζήτησης περί φιλελευθερισμού και δικαιωμάτων. Θέμα του δοκιμίου Περί ελευθερίας του Τζον Στιούαρτ Μιλ αποτελεί το ποια είναι τα όρια της εξουσίας που μπορεί να ασκεί στο άτομο η πολιτεία. Το βιβλίο διαρθρώνεται σε τέσσερα ευσύνοπτα κεφάλαια και αναπτύσσει τη διαυγή επιχειρηματολογία του υπέρ ενός φιλελευθερισμού που δεν περιορίζεται σε ορισμένες ομάδες ή κάστες, αλλά επεκτείνεται σε όλους τους πολίτες του κράτους. Ο Άγγλος φιλόσοφος θεωρεί ότι οι λαοπρόβλητες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις των περασμένων αιώνων στην Ευρώπη απέτυχαν να εκφράσουν το σύνολο του λαού, αλλά αρκέστηκαν στην εκπροσώπηση μιας ισχυρής πλειοψηφίας. Εξαιτίας της δύναμης εκείνης της πλειοψηφίας, αναπτύχθηκε η μισαλλοδοξία και η έλλειψη ανεκτικότητας προς οτιδήποτε δεν συμμορφωνόταν με τις προσταγές της. Λαμβάνοντας σαφή θέση υπέρ του ατόμου στη διαμάχη του με την κοινωνία, ο Μιλ ισχυρίζεται ότι το κοινωνικό σύνολο δεν έχει κανένα ηθικό δικαίωμα να επεμβαίνει στις ατομικές υποθέσεις. Αν μια πράξη δεν βλάπτει άμεσα κανέναν άνθρωπο εκτός από αυτόν που τη διαπράττει, η κοινωνία δεν έχει λόγο να επέμβει. Για να επέμβει η εξουσία στις πράξεις ενός ατόμου, θα πρέπει ένα άλλο άτομο να υφίσταται βλάβη.

Ένα κράτος που επιχειρεί να σμικρύνει τους ανθρώπους του, για να είναι πιο πειθήνια όργανα στα χέρια του ή ακόμα και γι’ αγαθούς σκοπούς, θα διαπιστώσει ότι με μικρούς ανθρώπους δεν μπορεί να γίνει τίποτε μεγάλο.

Ο Μιλ υποστηρίζει επίμονα ότι για να εδραιωθεί η ελευθερία σε μια κοινωνία, πρέπει αρχικά να υφίσταται επί ίσοις όροις συζήτηση και αντιπαράθεση απόψεων από όλες τις πλευρές και για κάθε θέμα. Καμία άποψη δεν μπορεί να βρίσκεται στο απυρόβλητο μέσα σε μια πραγματικά φιλελεύθερη κοινωνία. Κάθε ιδέα πρέπει να τυγχάνει δεκτικότητας αλλά και αμφισβήτησης από τους πολίτες του κράτους. Η ελευθερία συζήτησης και αντίκρουσης κάθε άποψης, δημοφιλούς ή μη, είναι που στην πορεία του χρόνου θα καταδείξει την ορθότητα ή τη σφαλερότητά της αντίστοιχα. Η ελευθερία είναι βασική προϋπόθεση τόσο για την ατομική όσο και για τη συλλογική ευημερία. Ο Μιλ μάλιστα προχωράει περισσότερο και ισχυρίζεται πως μόνο όταν μια άποψη συζητιέται άφοβα εξακολουθεί να επιβιώνει στον κόσμο ως ζωντανή αλήθεια. Διαφορετικά, ο χρόνος θα τη μετατρέψει σε νεκρό δόγμα που κανείς δεν λαμβάνει σοβαρά υπόψη του.

Για να τεκμηριώσει τη θέση του, χρησιμοποιεί το παράδειγμα του χριστιανισμού: την εποχή των πρώτων χριστιανών που η πίστη αμφισβητούταν και εκφράζονταν ανοικτά αντίθετες θέσεις, όσοι πίστευαν μπορούσαν να το δικαιολογήσουν και θυσιάζονταν γι' αυτή την πίστη τους. Αντίθετα, σήμερα που ο χριστιανισμός θεωρείται δεδομένος (19ος αιώνας είναι η εποχή που γράφει ο Μιλ), οι περισσότεροι άνθρωποι στις μοντέρνες κοινωνίες μας δεν μπαίνουν καν στη διαδικασία να τον λάβουν στα σοβαρά υπόψη τους. Εκτός όμως από τις διάφορες ιδέες, ένα γνήσια φιλελεύθερο κράτος δεν μπορεί παρά να ενθαρρύνει την ατομικότητα, ως δικαίωμα σε νέα και διαφορετικά πειράματα ζωής. Πραγματικά, αν θέλουμε να διαφυλάξουμε ότι θα εμφανίζονται μεγαλοφυΐες, οφείλουμε να δημιουργήσουμε συνθήκες που ευνοούν την ύπαρξή τους. Έτσι μονάχα θα εξακολουθήσουν να εμφανίζονται καινοτομίες στον κόσμο μας. Προς το παρόν, ο κύριος τρόπος ζωής είναι η υπακοή στην τυραννία του εθίμου και την ισοπεδωτική ομοιομορφία.

mill
Ο Τζον Στιούαρτ Μιλ γεννήθηκε στο Πέντονβιλ (Pentonville) του Λονδίνου, μεγαλύτερος γιος του Σκώτου φιλοσόφου Τζέιμς Μιλ (1773-1836). Τα κατορθώματά του ως παιδί ήταν εξαιρετικά. Στην ηλικία των τριών διδάχτηκε το ελληνικό αλφάβητο και μεγάλες λίστες ελληνικών λέξεων με τις αγγλικές αντίστοιχές τους. Μέχρι την ηλικία των οκτώ είχε διαβάσει τους Μύθους του Αισώπου, την Ανάβαση του Ξενοφώντα, και ολόκληρο τον Ηρόδοτο, και ήταν εξοικειωμένος με τον Λουκιανό, τον Διογένη Λαέρτιο, τον Ισοκράτη και έξι διαλόγους του Πλάτωνα. Είχε επίσης διαβάσει πολύ ιστορία στα αγγλικά και είχε διδαχθεί αριθμητική. Στα οκτώ του άρχισε να μαθαίνει Λατινικά, τον Ευκλείδη και άλγεβρα και του ανατέθηκε η διδασκαλία στα νεώτερα παιδιά της οικογένειας. Η βασική του μελέτη παρέμεινε η ιστορία, αλλά μελέτησε και όλους τους Λατίνους και Έλληνες συγγραφείς που διδάσκονταν την εποχή εκείνη στα σχολεία και τα πανεπιστήμια. Μέχρι την ηλικία των δέκα μπορούσε να διαβάσει Πλάτωνα και Δημοσθένη με ευκολία. Αμέσως μετά, περίπου στην ηλικία των δώδεκα, ο Τζον άρχισε να μελετά εξονυχιστικά την σχολαστική λογική, διαβάζοντας ταυτόχρονα τις λογικές πραγματείες του Αριστοτέλη στην πρωτότυπη γλώσσα. Τον επόμενο χρόνο ήρθε σε επαφή με την πολιτική οικονομία και μελέτησε τους Άνταμ Σμιθ και Ντέιβιντ Ρικάρντο με τον πατέρα του. Το 1823 ίδρυσε με τον Τζέρεμυ Μπένταμ την Westminster Review ως εφημερίδα για τους φιλοσοφικούς ριζοσπάστες. Η εντατική όμως αυτή μελέτη είχε τραυματικά αποτελέσματα στην νοητική υγεία του Μιλ. Στην ηλικία των 21 υπέστη νευρικό κλονισμό.   

Ως πρακτικές εφαρμογές του φιλελευθερισμού του ο Μιλ προκρίνει τη μη παρέμβαση του κράτους στην ιδιωτική ζωή, εκτός και αν υφίσταται βλάβη το κοινό όφελος. Η μοναδική περίπτωση που θα επιτρέπεται να περιοριστεί η ελευθερία κάποιου πολίτη, είναι για την προστασία των άλλων. Βέβαια, υπάρχουν στο βιβλίο αναφορές σχετικά με τα μέτρα που μπορεί μια κοινωνία να πάρει για να προστατευτεί από έναν κίνδυνο που ακόμη δεν είναι άμεσος. Πρόκειται για αυτό που ο ίδιος ονομάζει «τεκμαιρόμενη ζημία» και είναι η περίπτωση που οι πράξεις ενός ή περισσότερων ατόμων καθίστανται ύποπτες ότι βλάπτουν ή θα βλάψουν το κοινωνικό σύνολο, χωρίς όμως να υπάρχει κάποια απόδειξη ότι είναι κιόλας. Οι υψηλοί φόροι, για παράδειγμα, δεν πρέπει να επιβάλλονται στα απαραίτητα και μη επιβλαβή προϊόντα. Επιπλέον, μαζί με τη μειωμένη κρατική παρέμβαση, πρέπει να ευνοείται η ιδιωτική πρωτοβουλία σε κάθε τομέα. Ωστόσο, ο Μιλ πόρρω απέχει από το να αντιτίθεται σε κάθε μορφή κρατικής πρόνοιας, αφού υποστηρίζει πως πρέπει να παρέχεται σε όλους τους πολίτες υποχρεωτική δωρεάν εκπαίδευση και ότι είναι απαραίτητο για την ομαλή λειτουργία μιας κοινωνίας όλοι οι τόποι δημόσιας συγκέντρωσης να επιτηρούνται από την αστυνομία.

Σε αυτό το δοκίμιο, που θεωρείται μέχρι σήμερα από τα σημαντικότερα μανιφέστα του πολιτικού φιλελευθερισμού, ο Μιλ υποστηρίζει μια γνήσια φιλελεύθερη και δημοκρατική κοινωνία ανοικτή σε καθετί καινούργιο, η οποία θα βελτιώνεται συνεχώς μέσα από την ελεύθερη ανάπτυξη των πολιτών της. Όπως λέει και ο ίδιος ο Μιλ, ένα κράτος που επιχειρεί να σμικρύνει τους ανθρώπους του, για να είναι πιο πειθήνια όργανα στα χέρια του ή ακόμα και γι’ αγαθούς σκοπούς, θα διαπιστώσει ότι με μικρούς ανθρώπους δεν μπορεί να γίνει τίποτε μεγάλο.

* Ο ΜΥΡΩΝ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ είναι μεταπτυχιακός φοιτητής Φιλοσοφίας.


millΠερί ελευθερίας
Τζον Στιούαρτ Μιλ
Μτφρ. Θεοφάνης Τάσης
Μίνωας 2020
Σελ. 248, τιμή εκδότη €13,50 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ JOHN STUART MILL


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Λαϊκισμός – Μύθοι, στερεότυπα & αναπροσανατολισμοί, του Γιάννη Σταυρακάκη

Λαϊκισμός – Μύθοι, στερεότυπα & αναπροσανατολισμοί, του Γιάννη Σταυρακάκη

Για το βιβλίο «Λαϊκισμός – Μύθοι, στερεότυπα & αναπροσανατολισμοί», του Γιάννη Σταυρακάκη (εκδ. ΕΑΠ). Στην κεντρική εικόνα, μια γυναίκα περιμένει στη στάση δίπλα σε αφίσα του Ούγγρου πρωθυπουργού Βίκτορ Όρμπαν ενάντια στους μετανάστες, κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του 2018.

Του Γ...

Το τέλος του τέλους της γης, του Τζόναθαν Φράνζεν

Το τέλος του τέλους της γης, του Τζόναθαν Φράνζεν

Για το βιβλίο του Jonathan Franzen «Το τέλος του τέλους της γης» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, εκδ. Ψυχογιός). «Πώς μπορούμε να βρούμε νόημα στις πράξεις μας, όταν ο κόσμος μοιάζει να οδηγείται στο τέλος του;»

Της Άννας Λυδάκη

...
Φιλοσοφία των κοινωνικών επιστημών, του Αλεξάντερ Ρόζενμπεργκ

Φιλοσοφία των κοινωνικών επιστημών, του Αλεξάντερ Ρόζενμπεργκ

Για τη μελέτη του Alexander Rosenberg «Φιλοσοφία των κοινωνικών επιστημών» (μτφρ. Γιώργος Μαραγκός, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης). Η φιλοσοφία και οι επιστήμες του ανθρώπου σήμερα: ένας επίκαιρος διάλογος

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Χένρι Ντέιβιντ Θορώ: «Η ανυπακοή είναι το πραγματικό θεμέλιο της ελευθερίας»

Χένρι Ντέιβιντ Θορώ: «Η ανυπακοή είναι το πραγματικό θεμέλιο της ελευθερίας»

Μια μέρα σαν σήμερα, 6 Μαΐου 1862, πέθανε σε ηλικία 44 ετών από φυματίωση στο Κόνκορντ της Μασαχουσέτης ο Αμερικανός φιλόσοφος, φυσιοδίφης και συγγραφέας Χένρι Ντέιβιντ Θορώ. 

Του Λεωνίδα Καλούση

Είχε γεννηθεί στις 12 Ιουλίου 1817, το τρίτο παιδί ...

Δύο ποιήματα του Γιώργου Κοζία

Δύο ποιήματα του Γιώργου Κοζία

Σε αυτή τη στήλη αναρτώνται αδημοσίευτα ποιήματα σύγχρονων Ελλήνων ποιητών. Σήμερα, ο Γιώργος Κοζίας.

Επιμέλεια στήλης: Γιώργος Αλισάνογλου

HOTEL DE LA GLORIA

Ελάτε… Δεν είναι μακριά!
Ελάτε πιο γυμνοί στο Τίποτε
με την ομορφιά
ελάτε νύμφες...


5 λεπτά με τον Γιώργο Μητά

5 λεπτά με τον Γιώργο Μητά

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Γιώργος Μητάς με αφορμή τη νουβέλα του «Τα δύο δώρα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Στερέωμα.

Επιμέλεια: Book Press

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε τη νουβέλα σας; Θυμάστε το αρχικό ερέθισμα; ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Περιπέτειες της μεσαίας τάξης, του Παναγή Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Περιπέτειες της μεσαίας τάξης, του Παναγή Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Παναγή Παναγιωτόπουλου «Περιπέτειες της μεσαίας τάξης – Κοινωνιολογικές καταγραφές στην Ελλάδα της ύστερης μεταπολίτευσης», το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Άρης, του Μιχάλη Μακρόπουλου & της Ελένης Κοφτερού (προδημοσιεύση)

Άρης, του Μιχάλη Μακρόπουλου & της Ελένης Κοφτερού (προδημοσιεύση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την επιστολική νουβέλα του Μιχάλη Μακρόπουλου & της Ελένης Κοφτερού «Άρης», η οποία θα κυκλοφορήσει την επόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

[Ένας ερευνητή...

Καλό σημάδι, της Ελευθερίας Κυρίμη (προδημοσίευση)

Καλό σημάδι, της Ελευθερίας Κυρίμη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ελευθερίας Κυρίμη «Καλό σημάδι», το οποίο κυκλοφορεί στις 22 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σήμερα δεν θα συναντιόταν με τον Πότη. Είχε κανονίσει ο δάσκαλος να βρεθεί μ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Οκτώ καλά αστυνομικά μυθιστορήματα

Οκτώ καλά αστυνομικά μυθιστορήματα

Επιλογή οκτώ μεταφρασμένων αστυνομικών μυθιστορημάτων από τις πρόσφατες κυκλοφορίες.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

...

Τσερνομπίλ: 35 χρόνια μετά, οκτώ βιβλία

Τσερνομπίλ: 35 χρόνια μετά, οκτώ βιβλία

Ήταν Σάββατο του Λαζάρου 26 Απριλίου 1986 όταν σημειώθηκε το μεγαλύτερο, μέχρι τότε, πυρηνικό δυστύχημα στην ιστορία. Μια σειρά εκρήξεων προκάλεσε την καταστροφή του αντιδραστήρα 4 του Πυρηνικού Σταθμού Παραγωγής Ενέργειας στο Τσερνομπίλ της τότε Σοβιετικής Ένωσης και σημερινής Ουκρανίας. Τριάντε πέντε χρόνια μετά, ...

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

22 Απριλίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Αυτά είναι τα έξι βιβλία που διεκδικούν το International Booker Prize 2021

Ανακοινώθηκαν τα έξι βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας στα αγγλικά, τα οποία διεκδικούν το International Booker Prize 2021. Δείτε ποια βιβλία έχουν μεταφραστεί στα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ