alt

Για τη συλλογή δοκιμίων του Immanuel Wallerstein «Σύγκρουση πολιτισμών; – Η μεγάλη εικόνα και το μελλοντικό σύστημα» (μτφρ. Σπύρος Μαρκέτος, Ελίνα Φωτεινού, εκδ. Θύραθεν).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

«Αντισυστημικότητα»

Διάφορα κινήματα, τόσο στα άκρα της Δεξιάς όσο και στα άκρα της Αριστεράς, κολακεύονται ν’ αυτοπαρουσιάζονται ως εχθρικά απέναντι στο σύστημα, επομένως και επαναστατικά. 

Πολύς λόγος γίνεται στις μέρες μας για «αντισυστημικότητα». Διάφορα κινήματα, τόσο στα άκρα της Δεξιάς όσο και στα άκρα της Αριστεράς, κολακεύονται ν’ αυτοπαρουσιάζονται ως εχθρικά απέναντι στο σύστημα, επομένως και επαναστατικά. Με λίγα λόγια, κάθε τάση τείνει να βλέπει στο «σύστημα» έναν συγκεκριμένο αντίπαλο, απέναντι στον οποίο μάχεται. Τι είναι όμως πραγματικά το «σύστημα»; Πριν από μερικές εβδομάδες έφυγε από τη ζωή ο Αμερικανός κοινωνιολόγος και ακαδημαϊκός Immanuel Wallerstein, από τους σημαντικότερους μαρξιστές διανοητές των ημερών μας και πιθανότατα ο θεμελιωτής του όρου «αντισυστημικότητα». Υπήρξε ένας από τους πιο έγκριτους γεωπολιτικούς αναλυτές, καθώς στη δεκαετία του ’70 εισηγήθηκε αυτό που σήμερα είναι γνωστό ως «ανάλυση κοσμοσυστημάτων». Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, ο κόσμος μας χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία ενός κοινωνικού συστήματος, με τις χώρες να διαιρούνται σε περιοχές του πυρήνα, περιφερειακές και ημιπεριφερειακές, ανάλογα φυσικά με την (περισσότερο ή λιγότερο) ευνοϊκή θέση που έχουν μέσα σε αυτό. Σήμερα ζούμε στο καπιταλιστικό κοσμοσύστημα. Τέλος, υπήρξε ένας «προφήτης» για το κοντινό μέλλον.

Σε αυτή τη συλλογή δοκιμίων, ο Wallerstein συζητά σχετικά με το τέλος της Ιστορίας, όπως το πρωτοδιατύπωσε ο Francis Fukuyama, και της σύγκρουσης των πολιτισμών του Samuel Huntington. Συγκεκριμένα, ο Wallerstein απορρίπτει τόσο την ιδέα του Fukuyama όσο και την αντίθεση του Huntington και επιχειρεί να επαναφέρει στη συζήτηση το παραδοσιακό ερώτημα που έθεσε κάποτε ο Marx: έχει άραγε μέλλον ο καπιταλισμός;

alt

Καπιταλισμός vs αστών

Εδώ όμως, σημειώνει ο Wallerstein, υπάρχει μια σοβαρή παρανόηση: αντίθετα με ότι συνήθως νομίζουμε, ο καπιταλιστής επιχειρηματίας δεν επιδιώκει στην πραγματικότητα την απόλυτη ελευθερία της αγοράς, αλλά την εκμετάλλευση του κράτους και της πολιτικής προς όφελός του.

Για να απαντήσει σε αυτό το ερώτημα ο Wallerstein καταπιάνεται αρχικά με τη σημαντική έννοια του «αστού», τονίζοντας ότι αυτός υπήρξε η κυρίαρχη μορφή του νεωτερικού κοσμοσυστήματος (καπιταλισμός) και ότι ο ρόλος του σπάνια κατανοείται ορθά. Στη συνέχεια, ο Wallerstein παρουσιάζει μια ψυχολογική ερμηνεία αυτού του ρόλου. Συγκεκριμένα, εξηγεί ότι το καπιταλιστικό σύστημα έχει μια σημαντική ιδιαιτερότητα: συλλαμβάνει το χρήμα ως κεφάλαιο που δεν ξοδεύεται αλλά συσσωρεύεται και πολλαπλασιάζεται. Αυτή η ιδιαιτερότητα δημιούργησε στους ανθρώπους που εκπροσωπούσαν την αστική τάξη μια ψυχολογική σύγκρουση: καθώς όφειλαν ν’ αυξάνουν το χρήμα αντί να το ξοδεύουν, έπρεπε να βρουν έναν τρόπο να επωφελούνται από τη χρήση του. Γι’ αυτό και επινόησαν την πρόσοδο. Συγκεκριμένα, κάθε αστός που έχει εδραιώσει τη θέση του στην οικονομία, προκειμένου ν’ απολαύσει τα αποκτήματά του, τείνει στην υιοθέτηση αριστοκρατικών ηθών και συμπεριφοράς (αυτό συνέβη π.χ. στην Ολλανδία του 17ου αιώνα ή στην Αίγυπτο του 20ού). Ο αστός τείνει δηλαδή να εξισορροπεί την ανάγκη του για ξόδεμα, που δεν καλύπτει ο καπιταλισμός, μέσα από ένα εισόδημα που προέρχεται από την εργασία άλλων, όπως ακριβώς έκανε κάποτε η φεουδαρχική αριστοκρατία. Αυτό όμως επιτυγχάνεται με το μονοπώλιο. Διόλου παράξενο λοιπόν που ανέκαθεν η αστική τάξη έτεινε στον σχηματισμό μονοπωλίων. Εδώ όμως, σημειώνει ο Wallerstein, υπάρχει μια σοβαρή παρανόηση: αντίθετα με ό,τι συνήθως νομίζουμε, ο καπιταλιστής επιχειρηματίας δεν επιδιώκει στην πραγματικότητα την απόλυτη ελευθερία της αγοράς, αλλά την εκμετάλλευση του κράτους και της πολιτικής προς όφελός του. Ύστερα λοιπόν από τη μακροχρόνια ανάπτυξη του καπιταλισμού (δηλαδή των μονοπωλίων) προέκυψε σταδιακά η μεγάλη και απρόσωπη επιχείρηση με τους μετόχους της, οπότε η ιδιοκτησία διαχωρίστηκε από τον έλεγχο. Τότε αναδύθηκαν νέες μορφές μεσαίας τάξης, από τις οποίες μάλιστα ο ιδιοκτήτης άρχισε να παραγκωνίζεται όλο και περισσότερο. Ο Wallerstein υποστηρίζει πως αυτές οι «νέες μεσαίες τάξεις» είναι βέβαια αστικές (καρπώνονται υπεραξία), δεν είναι όμως σαν τους (παραδοσιακούς) αστούς, καθώς αφενός δε διαθέτουν τόσο μεγάλη ιδιοκτησία, αφετέρου στερούνται τη δυνατότητα να μεταβιβάσουν το κέρδος τους σε πρόσοδο. Τα παιδιά αυτών των ανθρώπων θα πρέπει να ξεκινήσουν πάλι από την αρχή, όπως οι ίδιοι. Επομένως, σε αυτές τις νέες τάξεις υφίστανται κατά κάποιον τρόπο η «θέση» και η «αντίθεση», η «σύνθεση» είναι αδύνατη. Με λίγα λόγια, δεν υπάρχει η προοπτική αριστοκρατικοποίησης στην οποία μπορούσαν να αποβλέπουν μελλοντικά οι (παραδοσιακοί) αστοί. Το νέο σύστημα είναι πιο εύθραυστο διότι δεν υφίσταται η δυνατότητα ωραιοποίησης της εκμετάλλευσης. Το μόνο που διαχωρίζει τους επιτυχημένους από τους αποτυχημένους είναι ουσιαστικά η ευφυΐα. Για πόσο λοιπόν αυτή η νέα μεσαία τάξη σκοπεύει ν’ ανέχεται ένα τέτοιο σύστημα; Ο Wallerstein ισχυρίζεται ότι ο 21ος αιώνας θα γίνει μάρτυρας της μετάβασης από την καπιταλιστική κοσμοκρατορία στη σοσιαλιστική. Συγκεκριμένα, το παγκόσμιο σύστημα του καπιταλισμού βιώνει μια κρίση, η οποία διακρίνεται από αβεβαιότητα και πρόκειται να διαρκέσει από είκοσι έως σαράντα χρόνια.

alt
Το 1974 ο συγγραφέας εκδίδει τον πρώτο τόμο
του έργου του "The Modern World System",
το οποίο και τον κατέστησε κύριο ανανεωτή
της νεομαρξιστικής σκέψης. Οι υπόλοιποι
τρεις τόμοι θα κυκλοφορήσουν το 1980,
το 1989 και το 2011. Ο Ιμάνιουελ Γουόλερστιν
απεβίωσε μόλις ένα μήνα πριν, στις 31 Αυγούστου
2019, σε ηλικία 89 ετών. 

 

Σύμφωνα με τον ίδιο, δεν υπάρχει πιο παραπλανητική ιδέα από την ιδέα του τέλους της Ιστορίας μετά την πτώση των κομουνιστικών καθεστώτων και τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου. Συγκεκριμένα, πάλι αντίθετα με την τρέχουσα ερμηνεία, ο φιλελευθερισμός εδραιώθηκε κατά το διάστημα 1945-1989, όταν η αμερικάνικη δύναμη ήλεγχε τα 2/3 του κόσμου και η Ε.Σ.Σ.Δ. βρισκόταν σε διαρκή παρακμή, όντας ένας απλός θεατής και τίποτα παραπάνω. Η πτώση της Ε.Σ.Σ.Δ. σηματοδοτεί όχι την απουσία εναλλακτικών στον καπιταλισμό (“There is no alternative”), όπως μέχρι σήμερα διατυμπανίζεται, αλλά την παρακμή της αμερικανικής ηγεμονίας και την απουσία δικαιολόγησης του καπιταλιστικού συστήματος. Πλέον δεν υπάρχει ένας παγκόσμιος κίνδυνος ολοκληρωτισμού (κομουνισμός) από τον οποίο να απειλούμαστε. Η παραμονή του καπιταλισμού ως μοναδικής πραγματικότητας σηματοδοτεί και την έλλειψη δικαιολόγησής του. Το καπιταλιστικό σύστημα καταρρέει μπροστά στα μάτια μας και είναι ζήτημα χρόνου ν’ αντικατασταθεί από το σοσιαλιστικό.  

Μάλιστα, σε αντίθεση με τον Marx και με πλήθος άλλους μαρξιστές, ο Αμερικανός κοινωνιολόγος δε διστάζει να δώσει έναν ιδιαίτερα σαφή χαρακτήρα στις προβλέψεις του. Συγκεκριμένα, προβλέπει την κατάρρευση του καπιταλιστικού συστήματος μέχρι το έτος 2050. 

Το καπιταλιστικό σύστημα καταρρέει μπροστά στα μάτια μας και είναι ζήτημα χρόνου ν’ αντικατασταθεί από το σοσιαλιστικό. 

Φυσικά, μια τέτοια πρόβλεψη ενδέχεται να γεμίσει αισιοδοξία πλήθος ανθρώπων. Ωστόσο, σπεύδει να προειδοποιήσει ο Wallerstein, δεν είναι ακόμη γνωστό ποια θα είναι τα χαρακτηριστικά αυτού του νέου παγκόσμιου συστήματος. Σε συνέντευξή του στην Ελλάδα, ο ίδιος είπε ότι υπάρχουν δύο αντιτιθέμενες τάσεις όσον αφορά το μελλοντικό κοσμοσύστημα: «το πνεύμα του Νταβός» και το πνεύμα του «Πόρτο Αλέγκρε». Με λίγα λόγια, οδεύουμε είτε προς ένα σύστημα που θα διατηρεί τα βασικά χαρακτηριστικά του καπιταλισμού (ιεραρχία, πόλωση και εκμετάλλευση), είτε σε ένα σύστημα δημοκρατικό και εξισωτικό, κάτι εντελώς καινούργιο και πρωτοφανές στην ιστορία, αλλά δυνατό να γίνει πράξη. Η μελλοντική «σοσιαλιστική» κοσμοκρατορία μπορεί να είναι πολύ καλύτερη ή πολύ χειρότερη από την καπιταλιστική. Εξαρτάται από εμάς, τα ανθρώπινα υποκείμενα, να χτίσουμε έναν νέο και καλύτερο κόσμο ή να φτάσουμε σε τέτοια εξαθλίωση που να αναπολούμε τον καπιταλισμό με νοσταλγία. Σε κάθε περίπτωση, το μέλλον δεν είναι προκαθορισμένο αλλά εμείς οι ίδιοι το δημιουργούμε καθημερινά. Όσο για το αν η πρόβλεψη του Wallerstein θα αποδειχτεί σωστή, ας κάνουμε υπομονή λίγες δεκαετίες.

* Ο ΜΥΡΩΝ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ είναι μεταπτυχιακός φοιτητής Φιλοσοφίας.


altΣύγκρουση πολιτισμών;
Η μεγάλη εικόνα και το μελλοντικό σύστημα
Immanuel Wallerstein
Μτφρ. Σπύρος Μαρκέτος, Ελίνα Φωτεινού
Θύραθεν 2011
Σελ. 192, τιμή εκδότη €13,80

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ IMMANUEL WALLERSTEIN

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Επιτάχυνση και αλλοτρίωση» του Χάρτμουτ Ρόζα (κριτική)

«Επιτάχυνση και αλλοτρίωση» του Χάρτμουτ Ρόζα (κριτική)

Για το βιβλίο του Χάρτμουτ Ρόζα «Επιτάχυνση και αλλοτρίωση» [μτφρ. Μιχάλης Κούλουθρος], που κυκλοφορεί από τις εκδ. Πλήθος. Κεντρική εικόνα: «Η εμμονή της μνήμης», Σαλβαντόρ Νταλί, 1931

Γράφει ο Γιώργος Δρίτσας

Είναι γεγονό...

Για την ποίηση του Αντώνη Φωστιέρη

Για την ποίηση του Αντώνη Φωστιέρη

Για την ποίηση του Αντώνη Φωστιέρη, με αφορμή τόσο την έκδοση «Αντώνης Φωστιέρης, Άπαντα τα Ποιήματα 1970-2020» (εκδ. Καστανιώτης) όσο και την έκδοση της εκτενέστατης μελέτης του Θεοδόση Πυλαρινού «Ο ποιητής Αντώνης Φωστιέρης – Θεματικές και μορφολογικές προσεγγίσεις στο έργο του».

...
«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη – Ο μεταφραστικός λόγος και η κριτική του

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη – Ο μεταφραστικός λόγος και η κριτική του

Ο κύκλος δοκιμίων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος. Κεντρική εικόνα: Ο πίνακας του Johann Heinrich Wilhelm Tischbein με τίτλο “Goethe in der roemischen Campagna” (1786).

Γράφει ο Θεοδόσης Βολκώφ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Γιατί Ψυχανάλυση;» Συνομιλίες για τον ψυχικό μας βίο με τη Βίκυ Φλέσσα – Σήμερα: «Γονείς και παιδιά»

«Γιατί Ψυχανάλυση;» Συνομιλίες για τον ψυχικό μας βίο με τη Βίκυ Φλέσσα – Σήμερα: «Γονείς και παιδιά»

Στο πλαίσιο του κύκλου «Γιατί Ψυχανάλυση;» 12 συνομιλίες για τον ψυχικό μας βίο με την Βίκυ Φλέσσα που διοργανώνονται από τις εκδόσεις Αρμός, το Σάββατο 4 Φεβρουαρίου το θέμα είναι «Γονείς και παιδιά».

Επιμέλεια: Book Press

Ο κύκλος συνομιλιών «Γι...

Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης στήνουν νέο ΕΚΕΒΙ χωρίς διαβούλευση – Τι καταγγέλλουν οι εκδότες

Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης στήνουν νέο ΕΚΕΒΙ χωρίς διαβούλευση – Τι καταγγέλλουν οι εκδότες

Η ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού, Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης, στήνει νέο ΕΚΕΒΙ ερήμην εκδοτών και συγγραφέων. Τα σωματεία των εκδοτών καταγγέλλουν ότι δεν υπήρξε καμία ανταπόκριση στα αιτήματά τους για συνάντηση και ζητούν από το υπουργείο, την ύστατη ώρα, να κληθούν για να συνεργαστούν. Φωτογραφία: Το κτίριο που...

«Αστικά βήματα» του Γιώργου Ν. Θεοχάρη (κριτική)

«Αστικά βήματα» του Γιώργου Ν. Θεοχάρη (κριτική)

Για την ποιητική και φωτογραφική συλλογή του Γιώργου Ν. Θεοχάρη «Αστικά βήματα» (εκδ. ΑΩ). Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία του Thorsten Koch.

Γράφει η Διώνη Δημητριάδου

Αναπαράσταση συναισθημάτων με λόγο και ε...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ