alt

Για τη συλλογή δοκιμίων του Immanuel Wallerstein «Σύγκρουση πολιτισμών; – Η μεγάλη εικόνα και το μελλοντικό σύστημα» (μτφρ. Σπύρος Μαρκέτος, Ελίνα Φωτεινού, εκδ. Θύραθεν).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

«Αντισυστημικότητα»

Διάφορα κινήματα, τόσο στα άκρα της Δεξιάς όσο και στα άκρα της Αριστεράς, κολακεύονται ν’ αυτοπαρουσιάζονται ως εχθρικά απέναντι στο σύστημα, επομένως και επαναστατικά. 

Πολύς λόγος γίνεται στις μέρες μας για «αντισυστημικότητα». Διάφορα κινήματα, τόσο στα άκρα της Δεξιάς όσο και στα άκρα της Αριστεράς, κολακεύονται ν’ αυτοπαρουσιάζονται ως εχθρικά απέναντι στο σύστημα, επομένως και επαναστατικά. Με λίγα λόγια, κάθε τάση τείνει να βλέπει στο «σύστημα» έναν συγκεκριμένο αντίπαλο, απέναντι στον οποίο μάχεται. Τι είναι όμως πραγματικά το «σύστημα»; Πριν από μερικές εβδομάδες έφυγε από τη ζωή ο Αμερικανός κοινωνιολόγος και ακαδημαϊκός Immanuel Wallerstein, από τους σημαντικότερους μαρξιστές διανοητές των ημερών μας και πιθανότατα ο θεμελιωτής του όρου «αντισυστημικότητα». Υπήρξε ένας από τους πιο έγκριτους γεωπολιτικούς αναλυτές, καθώς στη δεκαετία του ’70 εισηγήθηκε αυτό που σήμερα είναι γνωστό ως «ανάλυση κοσμοσυστημάτων». Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, ο κόσμος μας χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία ενός κοινωνικού συστήματος, με τις χώρες να διαιρούνται σε περιοχές του πυρήνα, περιφερειακές και ημιπεριφερειακές, ανάλογα φυσικά με την (περισσότερο ή λιγότερο) ευνοϊκή θέση που έχουν μέσα σε αυτό. Σήμερα ζούμε στο καπιταλιστικό κοσμοσύστημα. Τέλος, υπήρξε ένας «προφήτης» για το κοντινό μέλλον.

Σε αυτή τη συλλογή δοκιμίων, ο Wallerstein συζητά σχετικά με το τέλος της Ιστορίας, όπως το πρωτοδιατύπωσε ο Francis Fukuyama, και της σύγκρουσης των πολιτισμών του Samuel Huntington. Συγκεκριμένα, ο Wallerstein απορρίπτει τόσο την ιδέα του Fukuyama όσο και την αντίθεση του Huntington και επιχειρεί να επαναφέρει στη συζήτηση το παραδοσιακό ερώτημα που έθεσε κάποτε ο Marx: έχει άραγε μέλλον ο καπιταλισμός;

alt

Καπιταλισμός vs αστών

Εδώ όμως, σημειώνει ο Wallerstein, υπάρχει μια σοβαρή παρανόηση: αντίθετα με ότι συνήθως νομίζουμε, ο καπιταλιστής επιχειρηματίας δεν επιδιώκει στην πραγματικότητα την απόλυτη ελευθερία της αγοράς, αλλά την εκμετάλλευση του κράτους και της πολιτικής προς όφελός του.

Για να απαντήσει σε αυτό το ερώτημα ο Wallerstein καταπιάνεται αρχικά με τη σημαντική έννοια του «αστού», τονίζοντας ότι αυτός υπήρξε η κυρίαρχη μορφή του νεωτερικού κοσμοσυστήματος (καπιταλισμός) και ότι ο ρόλος του σπάνια κατανοείται ορθά. Στη συνέχεια, ο Wallerstein παρουσιάζει μια ψυχολογική ερμηνεία αυτού του ρόλου. Συγκεκριμένα, εξηγεί ότι το καπιταλιστικό σύστημα έχει μια σημαντική ιδιαιτερότητα: συλλαμβάνει το χρήμα ως κεφάλαιο που δεν ξοδεύεται αλλά συσσωρεύεται και πολλαπλασιάζεται. Αυτή η ιδιαιτερότητα δημιούργησε στους ανθρώπους που εκπροσωπούσαν την αστική τάξη μια ψυχολογική σύγκρουση: καθώς όφειλαν ν’ αυξάνουν το χρήμα αντί να το ξοδεύουν, έπρεπε να βρουν έναν τρόπο να επωφελούνται από τη χρήση του. Γι’ αυτό και επινόησαν την πρόσοδο. Συγκεκριμένα, κάθε αστός που έχει εδραιώσει τη θέση του στην οικονομία, προκειμένου ν’ απολαύσει τα αποκτήματά του, τείνει στην υιοθέτηση αριστοκρατικών ηθών και συμπεριφοράς (αυτό συνέβη π.χ. στην Ολλανδία του 17ου αιώνα ή στην Αίγυπτο του 20ού). Ο αστός τείνει δηλαδή να εξισορροπεί την ανάγκη του για ξόδεμα, που δεν καλύπτει ο καπιταλισμός, μέσα από ένα εισόδημα που προέρχεται από την εργασία άλλων, όπως ακριβώς έκανε κάποτε η φεουδαρχική αριστοκρατία. Αυτό όμως επιτυγχάνεται με το μονοπώλιο. Διόλου παράξενο λοιπόν που ανέκαθεν η αστική τάξη έτεινε στον σχηματισμό μονοπωλίων. Εδώ όμως, σημειώνει ο Wallerstein, υπάρχει μια σοβαρή παρανόηση: αντίθετα με ό,τι συνήθως νομίζουμε, ο καπιταλιστής επιχειρηματίας δεν επιδιώκει στην πραγματικότητα την απόλυτη ελευθερία της αγοράς, αλλά την εκμετάλλευση του κράτους και της πολιτικής προς όφελός του. Ύστερα λοιπόν από τη μακροχρόνια ανάπτυξη του καπιταλισμού (δηλαδή των μονοπωλίων) προέκυψε σταδιακά η μεγάλη και απρόσωπη επιχείρηση με τους μετόχους της, οπότε η ιδιοκτησία διαχωρίστηκε από τον έλεγχο. Τότε αναδύθηκαν νέες μορφές μεσαίας τάξης, από τις οποίες μάλιστα ο ιδιοκτήτης άρχισε να παραγκωνίζεται όλο και περισσότερο. Ο Wallerstein υποστηρίζει πως αυτές οι «νέες μεσαίες τάξεις» είναι βέβαια αστικές (καρπώνονται υπεραξία), δεν είναι όμως σαν τους (παραδοσιακούς) αστούς, καθώς αφενός δε διαθέτουν τόσο μεγάλη ιδιοκτησία, αφετέρου στερούνται τη δυνατότητα να μεταβιβάσουν το κέρδος τους σε πρόσοδο. Τα παιδιά αυτών των ανθρώπων θα πρέπει να ξεκινήσουν πάλι από την αρχή, όπως οι ίδιοι. Επομένως, σε αυτές τις νέες τάξεις υφίστανται κατά κάποιον τρόπο η «θέση» και η «αντίθεση», η «σύνθεση» είναι αδύνατη. Με λίγα λόγια, δεν υπάρχει η προοπτική αριστοκρατικοποίησης στην οποία μπορούσαν να αποβλέπουν μελλοντικά οι (παραδοσιακοί) αστοί. Το νέο σύστημα είναι πιο εύθραυστο διότι δεν υφίσταται η δυνατότητα ωραιοποίησης της εκμετάλλευσης. Το μόνο που διαχωρίζει τους επιτυχημένους από τους αποτυχημένους είναι ουσιαστικά η ευφυΐα. Για πόσο λοιπόν αυτή η νέα μεσαία τάξη σκοπεύει ν’ ανέχεται ένα τέτοιο σύστημα; Ο Wallerstein ισχυρίζεται ότι ο 21ος αιώνας θα γίνει μάρτυρας της μετάβασης από την καπιταλιστική κοσμοκρατορία στη σοσιαλιστική. Συγκεκριμένα, το παγκόσμιο σύστημα του καπιταλισμού βιώνει μια κρίση, η οποία διακρίνεται από αβεβαιότητα και πρόκειται να διαρκέσει από είκοσι έως σαράντα χρόνια.

alt
Το 1974 ο συγγραφέας εκδίδει τον πρώτο τόμο
του έργου του "The Modern World System",
το οποίο και τον κατέστησε κύριο ανανεωτή
της νεομαρξιστικής σκέψης. Οι υπόλοιποι
τρεις τόμοι θα κυκλοφορήσουν το 1980,
το 1989 και το 2011. Ο Ιμάνιουελ Γουόλερστιν
απεβίωσε μόλις ένα μήνα πριν, στις 31 Αυγούστου
2019, σε ηλικία 89 ετών. 

 

Σύμφωνα με τον ίδιο, δεν υπάρχει πιο παραπλανητική ιδέα από την ιδέα του τέλους της Ιστορίας μετά την πτώση των κομουνιστικών καθεστώτων και τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου. Συγκεκριμένα, πάλι αντίθετα με την τρέχουσα ερμηνεία, ο φιλελευθερισμός εδραιώθηκε κατά το διάστημα 1945-1989, όταν η αμερικάνικη δύναμη ήλεγχε τα 2/3 του κόσμου και η Ε.Σ.Σ.Δ. βρισκόταν σε διαρκή παρακμή, όντας ένας απλός θεατής και τίποτα παραπάνω. Η πτώση της Ε.Σ.Σ.Δ. σηματοδοτεί όχι την απουσία εναλλακτικών στον καπιταλισμό (“There is no alternative”), όπως μέχρι σήμερα διατυμπανίζεται, αλλά την παρακμή της αμερικανικής ηγεμονίας και την απουσία δικαιολόγησης του καπιταλιστικού συστήματος. Πλέον δεν υπάρχει ένας παγκόσμιος κίνδυνος ολοκληρωτισμού (κομουνισμός) από τον οποίο να απειλούμαστε. Η παραμονή του καπιταλισμού ως μοναδικής πραγματικότητας σηματοδοτεί και την έλλειψη δικαιολόγησής του. Το καπιταλιστικό σύστημα καταρρέει μπροστά στα μάτια μας και είναι ζήτημα χρόνου ν’ αντικατασταθεί από το σοσιαλιστικό.  

Μάλιστα, σε αντίθεση με τον Marx και με πλήθος άλλους μαρξιστές, ο Αμερικανός κοινωνιολόγος δε διστάζει να δώσει έναν ιδιαίτερα σαφή χαρακτήρα στις προβλέψεις του. Συγκεκριμένα, προβλέπει την κατάρρευση του καπιταλιστικού συστήματος μέχρι το έτος 2050. 

Το καπιταλιστικό σύστημα καταρρέει μπροστά στα μάτια μας και είναι ζήτημα χρόνου ν’ αντικατασταθεί από το σοσιαλιστικό. 

Φυσικά, μια τέτοια πρόβλεψη ενδέχεται να γεμίσει αισιοδοξία πλήθος ανθρώπων. Ωστόσο, σπεύδει να προειδοποιήσει ο Wallerstein, δεν είναι ακόμη γνωστό ποια θα είναι τα χαρακτηριστικά αυτού του νέου παγκόσμιου συστήματος. Σε συνέντευξή του στην Ελλάδα, ο ίδιος είπε ότι υπάρχουν δύο αντιτιθέμενες τάσεις όσον αφορά το μελλοντικό κοσμοσύστημα: «το πνεύμα του Νταβός» και το πνεύμα του «Πόρτο Αλέγκρε». Με λίγα λόγια, οδεύουμε είτε προς ένα σύστημα που θα διατηρεί τα βασικά χαρακτηριστικά του καπιταλισμού (ιεραρχία, πόλωση και εκμετάλλευση), είτε σε ένα σύστημα δημοκρατικό και εξισωτικό, κάτι εντελώς καινούργιο και πρωτοφανές στην ιστορία, αλλά δυνατό να γίνει πράξη. Η μελλοντική «σοσιαλιστική» κοσμοκρατορία μπορεί να είναι πολύ καλύτερη ή πολύ χειρότερη από την καπιταλιστική. Εξαρτάται από εμάς, τα ανθρώπινα υποκείμενα, να χτίσουμε έναν νέο και καλύτερο κόσμο ή να φτάσουμε σε τέτοια εξαθλίωση που να αναπολούμε τον καπιταλισμό με νοσταλγία. Σε κάθε περίπτωση, το μέλλον δεν είναι προκαθορισμένο αλλά εμείς οι ίδιοι το δημιουργούμε καθημερινά. Όσο για το αν η πρόβλεψη του Wallerstein θα αποδειχτεί σωστή, ας κάνουμε υπομονή λίγες δεκαετίες.

* Ο ΜΥΡΩΝ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ είναι μεταπτυχιακός φοιτητής Φιλοσοφίας.


altΣύγκρουση πολιτισμών;
Η μεγάλη εικόνα και το μελλοντικό σύστημα
Immanuel Wallerstein
Μτφρ. Σπύρος Μαρκέτος, Ελίνα Φωτεινού
Θύραθεν 2011
Σελ. 192, τιμή εκδότη €13,80

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ IMMANUEL WALLERSTEIN

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Συμβολές στη θεωρία για το κράτος και την πολιτική αυτονομία» του Έρνστ–Βόλφγκανγκ Μπόκενφορντε: Φιλελευθερισμός εναντίον δημοκρατίας

«Συμβολές στη θεωρία για το κράτος και την πολιτική αυτονομία» του Έρνστ–Βόλφγκανγκ Μπόκενφορντε: Φιλελευθερισμός εναντίον δημοκρατίας

Για το βιβλίο του Έρνστ-Βόλφγκανγκ Μπόκενφορντε [Ernst-Wolfgang Böckenförde] «Συμβολές στη θεωρία για το κράτος και την πολιτική αυτονομία» (μτφρ. Βασιλική Ε. Χρήστου, εκδ. Παπαζήση). Κεντρική εικόνα: © Global Focus. 

Γράφει ο Μύρων Ζαχαράκης

...
«Το πρόβλημα της θεμελίωσης των αξιών» του Γιάννη Κτενά (κριτική) – Το «παράθυρο» στο χάος και η «πολυθεΐα» των αξιών

«Το πρόβλημα της θεμελίωσης των αξιών» του Γιάννη Κτενά (κριτική) – Το «παράθυρο» στο χάος και η «πολυθεΐα» των αξιών

Για το βιβλίο του Γιάννη Κτενά «Το πρόβλημα της θεμελίωσης των αξιών» (εκδ. Πόλις). Κεντρική εικόνα: Ο Κορνήλιος Καστοριάδης. 

Γράφει ο Μύρων Ζαχαράκης 

Η παρούσα πραγματεία του συγγραφέα Γιάννη Κτενά, όπως άλλωστ...

Ορθοδοξία και Κράτος: Τρία βιβλία για μια διαχρονική σχέση με πολλές διακυμάνσεις και ποικίλα ρεύματα σκέψης

Ορθοδοξία και Κράτος: Τρία βιβλία για μια διαχρονική σχέση με πολλές διακυμάνσεις και ποικίλα ρεύματα σκέψης

Για τα βιβλία των Ευστάθιου Κασσαρέα «Εκκλησία, ιδεολογία και πολιτική στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης» (εκδ. Παπαζήση), Πασχάλη Μ. Κιτρομηλίδη «Θρησκεία και πολιτική στον ορθόδοξο κόσμο» (εκδ. Επίκεντρο) και π. Εμμανουήλ Κλάψη «Ορθόδοξες εκκλησίες σε έναν πλουραλιστικό κόσμο» (εκδ. Καστανιώτη). Στην κεντρική εικόνα,...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

Για τη συλλογή διηγημάτων της Πόπης Φιρτινίδου «Τηρούμενες αναλογίες» (Εκδόσεις των Συναδέλφων). Κεντρική εικόνα: Πίνακας από τον Αργυρό Ουμβέρτο (1884 - 1963) με τίτλο «Ο παππούς» (1912) / Εθνική Πινακοθήκη.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η ψυχολογί...

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

Για την multi παράσταση «Respublika» του Λούκας Τβαρκόβσκι [Lukasz Twarkowski], σε παραγωγή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, η οποία παρουσιάστηκε στο Terra Vibe Park στη Μαλακάσα. Φωτογραφίες: Ανδρέας Σιμόπουλος

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Ο Πολωνός σκηνοθέτ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ