«Ένας απέραντος κόσμος» του βραβευμένου με Πούλιτζερ Εντ Γιόνγκ (κριτική) – «Αυτός ο κόσμος, ο μικρός, ο μέγας»

Αυτός ο κόσμος, ο μικρός, ο μέγας δεν φτιάχτηκε μόνο για εμάς τους ανθρώπους, όπως συχνά θεωρούμε, εμποτισμένοι έως το κόκαλο από την εγωιστική μανία του είδους μας. Μπορεί να είμαστε, όντως, οι επικυρίαρχοι του πλανήτη, μπορεί να έχουμε καταφέρει να τον δαμάσουμε, να έχουμε κατακτήσει κάθε ίντσα του και να πιστεύουμε πως κατέχουμε, σε μορφή εδραίας γνώσης, καθετί που τον αφορά, εντούτοις κάτι τέτοιο δεν ισχύει πραγματικά.

Ως γνωστόν: της φύσης της αρέσει να κρύβεται και, ευτυχώς, για εκείνη και για εμάς συνεχίζει να το κάνει. Σε αντίθετη περίπτωση, ο άνθρωπος με τη βουλιμική του τάση να καταπατά τα πάντα, θα είχε μετατρέψει ακόμη και την ύστατη πτυχή του περιβάλλοντος που τον περιέχει σε αγρό εκμετάλλευσης.

Μήπως να αρχίσουμε να αντιλαμβανόμαστε πως ακόμη και ένας μικροοργανισμός που δεν τον πιάνει το μάτι μας έχει μεγάλη σημασία για την ισορροπία του συστήματος; Μήπως να αφήσουμε κατά μέρος την άμετρη μεγαλαυχία μας και να αποδεχθούμε πως υπάρχουν πάμπολλα είδη στο ζωικό και φυτικό βασίλειο που έχουν δεξιότητες που εμείς δεν θα αποκτήσουμε ποτέ;

Το αισθητηριακό σύμπαν

Η ανάγνωση του εξαιρετικού βιβλίου του Εντ Γιονγκ είναι ένα μεγάλο δώρο που μπορούμε να κάνουμε στον εαυτό μας, στην προσπάθεια να αξιολογήσουμε ορθότερα την παρουσία μας σε τούτο τον πλανήτη και, επιτέλους, να βγούμε εκτός του πλαισίου που ορίζει για εμάς το αισθητητιακό σύμπαν μας, που έχουμε μάθει να το θεωρούμε ως τη μόνη απόδειξη για το τι υπάρχει στη Γη.

Ο Γιονγκ μάς αποκαλύπτει έναν κόσμο γεμάτο από ξεχωριστές οντότητες που διαθέτουν «προσόντα» άπιαστα για τον άνθρωπο. Ζώα και έντομα που δεν τους δίνουμε μεγάλη αξία, εντούτοις αυτά διαθέτουν μια γκάμα ικανοτήτων που ξεπερνούν τα ανθρώπινα όρια. Ποιος γνωρίζει ότι υπάρχουν σκαθάρια που έλκονται από πελώριες φωτιές, χελώνες που ανιχνεύουν τα μαγνητικά πεδία της Γης, ψάρια που έχουν τη δυνατότητα να γεμίζουν τους ποταμούς με άγνωστα ηλεκτρικά μηνύματα;

Τα παράξενα μάτια των γιγάντιων καλαμαριών έχουν εξελιχθεί έτσι ώστε να μπορούν να διακρίνουν τις τεράστιες φάλαινες ανάμεσα στα αφρισμένα νερά...

Μπορούμε να κατανοήσουμε ότι το φολιδωτό πρόσωπο ενός κροκόδειλου είναι τόσο ευαίσθητο όσο τα ακροδάχτυλα ενός χαρισματικού εραστή, ότι τα παράξενα μάτια των γιγάντιων καλαμαριών έχουν εξελιχθεί έτσι ώστε να μπορούν να διακρίνουν τις τεράστιες φάλαινες ανάμεσα στα αφρισμένα νερά;

Μας περνάει από το μυαλό ότι τα φυτά λικνίζονται στις σιωπηρές μελωδίες των ζωυφίων που ερωτοτροπούν μαζί τους, όπως και ότι τα καλά κρυμμένα μέσα στην οστρακοειδή πανοπλία τους χτένια έχουν εξαιρετικά περίπλοκη όραση;

Παραδείγματα

Τα παραδείγματα που προσφέρει αυτό το θαυμαστό βιβλίο είναι ανεξάντλητα. Αίφνης, μαθαίνουμε τι βλέπουν οι μέλισσες μέσα στα λουλούδια, τι ακούν τα ωδικά πουλιά από τις μελωδίες τους και τι ακριβώς μπορούν να μυρίσουν οι σκύλοι στους δρόμους.

Ο Γιόνγκ, ένας δημοσιογράφος με ειδίκευση σε επιστημονικά θέματα και κάτοχος του Βραβείου Πούλιτζερ, γράφει ένα άκρως εύληπτο βιβλίο που το κάνει ακόμη πιο ζωηρό χάρη στην ικανότητά του να δημιουργεί εικόνες στον αναγνώστη με τη χρήση πρωτότυπων παρομοιώσεων.

Ένα μικρό παράδειγμα είναι ικανό να μας πείσει: λέει, ας πούμε, για τον εγκέφαλο που διαθέτουν τα χτένια ότι μοιάζει σαν έναν φύλακα που παρακολουθεί μια τράπεζα από εκατό διαφορετικές οθόνες, καθεμία συνδεδεμένη με μια κάμερα ανίχνευσης κίνησης. Και μάλιστα όλα αυτά χωρίς να βλέπει αυτό που προβάλλουν οι «οθόνες». Στην ουσία, τα χτένια βιώνουν μια ταινία στο κεφάλι τους με τον ίδιο τρόπο που το κάνουμε κι εμείς, με τη μόνη διαφορά ότι βλέπει χωρίς την επίρρωση κάποιων «σκηνών».

Η ανθρώπινη άγνοια

Σίγουρα, αυτό το βιβλίο θα μάς βοηθήσει να κατανοήσουμε ότι μπορεί να είμαστε το πιο εξελιγμένο είδους του πλανήτη, ωστόσο όχι και το πιο τέλειο. Η όρασή μας είναι αρκετά καλή, αλλά δεν αλλά δεν είναι τόσο πανοραμική όσο αυτή μιας αγριόπαπιας, η οποία «βλέπει τον κόσμο να κινείται ταυτόχρονα προς αυτήν και μακριά από αυτήν» όταν πετάει. Ούτε μπορούμε να αντιληφθούμε τα υπεριώδη χρώματα, όπως τα περισσότερα ζώα, ή να μυρίσουμε την τοπογραφία των βουνών και κοιλάδων, όπως φαίνονται ικανά να κάνουν μερικά θαλασσοπούλια.

Ο πανταχού παρόν θόρυβος και η φωτορύπανση ενός ανθρωπογενούς πλανήτη προκαλεί αυξανόμενο τίμημα στους πληθυσμούς των ζώων.

Η ανθρώπινη άγνοια ή αδιαφορία για το τι υπάρχει γύρω του, τις περισσότερες φορές είναι άκρως επιζήμια για τα άλλα είδη. Κάπως έτσι, το βιβλίο του Γιόνγκ μεταφέρει ένα σημαντικό μήνυμα για το πώς η έλλειψη κατανόησης των αισθητηριακών κόσμων των άλλων ζώων είναι εξαιρετικά καταστροφική. Ο πανταχού παρόν θόρυβος και η φωτορύπανση ενός ανθρωπογενούς πλανήτη προκαλεί αυξανόμενο τίμημα στους πληθυσμούς των ζώων. Μελέτες έχουν δείξει ότι τα φώτα LED είναι ιδιαίτερα επιβλαβή για τις νυχτερίδες και τα έντομα, ενώ τα λουλούδια που φωτίζονται από έντονα φώτα δέχονται 62% λιγότερες επισκέψεις από έντομα επικονίασης.

Εν τω μεταξύ, ο θόρυβος χαμηλής συχνότητας στους ωκεανούς έχει αυξηθεί 32 φορές από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο λόγω της παγκόσμιας ναυτιλίας – βλάπτοντας την ικανότητα των φαλαινών να επικοινωνούν. Επιπλέον, οι επιστήμονες έχουν αποδείξει την αρνητική επίδραση του θορύβου από την κυκλοφορία στις νυχτερίδες και τα πουλιά.

Ο βραβευμένος με Πούλιτζερ αμερικανοβρετανός συγγραφέας και δημοσιογράφος με εξειδίκευση σε επιστημονικά θέματα Ed Yong μας παρασύρει πέρα από τα όρια των δικών μας αισθήσεων, μαθαίνοντάς μας πώς να αντιλαμβανόμαστε την πολυπλοκότητα των φυσικών αρωμάτων, τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα και τους παλμούς των πιέσεων που μας περιβάλλουν...

Ενσυναίσθηση

Τι μάς λένε όλα αυτά; Κάτι που οι περισσότεροι αντιλαμβανόμαστε, αλλά δεν κάνουμε και τίποτα να το αλλάξουμε: ο άνθρωπος δεν έχει αναπτύξει την ενσυναίσθησή του απέναντι στους άλλους οργανισμούς, στο βαθμό που θα έπρεπε.

«Η κατανόηση της αισθητηριακής ζωής άλλων πλασμάτων μάς δίνει επιλογές για την καλύτερη διατήρηση της φύσης που έχουμε», λέει ο Γιονγκ και, προφανώς, έχει δίκιο.

Φευ, η πολιτική ατζέντα των μεγάλων χωρών ελάχιστα από όλα αυτά περιλαμβάνει ως κρίσιμα ζητήματα. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως οι φωνές που ακούγονται παγκοσμίως για το πώς θα αντιμετωπιστεί η κλιματική κρίση είναι πολλές, διαφορετικές και συχνά αντικρουόμενες.

Πέρα από εμάς, αυτό το βιβλίο θα άξιζε να το διαβάσουν και να το κατανοήσουν στο πλήρες βάθος του οι ηγέτες των μεγάλων κρατών που επηρεάζουν τον πλανήτη με τις αποφάσεις ή τις αβελτηρίες τους, έτσι ώστε να κατανοήσουν το πεπερασμένο των ανθρώπινων δυνατοτήτων και την αξία της συνύπαρξης με τα άλλα είδη σε αγαστή σύμπνοια. Τρέφουμε, άραγε, φρούδες ελπίδες;

Δεν γίνεται να μην χαιρετήσουμε την έξοχη ελληνική έκδοση (πρόκειται για σκληρόδετη έκδοση μεγάλου σχήματος) από τις εκδόσεις Πεδίο, καθώς και τo μεταφραστικό αποτέλεσμα από τον Αλέξη Καλοφωλιά.