Για το συλλογικό βιβλίο «Φιλοσοφία της Τεχνολογίας – Μια κριτική επισκόπηση», επιμέλεια Χαράλαμπος Κόκκινος, Μανώλης Πατηνιώτης (μτφρ. Χαράλαμπος Κόκκινος, εκδ. Ροπή).
Γράφει η Λήδα Αρνέλλου
Τα ερωτήματα είναι πυρηνικά, θα έλεγε κανείς, στη Φιλοσοφία. Η διατύπωση των σωστών ερωτημάτων είναι αυτή που οδηγεί, μέσα από σύνθετες διαδικασίες συγκρότησης επιχειρημάτων, σε απαντήσεις. Η σύνθετη και κοπιώδης αυτή διαδικασία φαίνεται, ίσως, στη σημερινή εποχή των βέβαιων και γρήγορων απαντήσεων που παράγουν οι μηχανές μέσα σε δευτερόλεπτα, παρωχημένη.
Ας πάρουμε ως παράδειγμα, λοιπόν, κάποια δημοφιλή ερωτήματα που αφορούν την εποχή μας και σχετίζονται με την τεχνολογία: Είναι η τεχνολογία εκτός ελέγχου; Αλλάζει η τεχνολογία βίαια την κοινωνία; Μπορεί η τεχνολογία να δώσει λύσεις στις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα; Χρειαζόμαστε τη συνδρομή της φιλοσοφίας για να απαντήσουμε αυτά τα ερωτήματα ή μπορούμε απλά να τα αναθέσουμε στους «ειδικούς»;
Αν θέλουμε να κατανοήσουμε τον τεχνοεπιστημονικό πολιτισμό μας, πέρα από επιφανειακά αφηγήματα δαιμονοποίησης της τεχνολογίας, η Φιλοσοφία της Τεχνολογίας φαίνεται σήμερα πιο επίκαιρη από ποτέ...
Αν θέλουμε να κατανοήσουμε τον τεχνοεπιστημονικό πολιτισμό μας, πέρα από επιφανειακά αφηγήματα δαιμονοποίησης της τεχνολογίας, η Φιλοσοφία της Τεχνολογίας φαίνεται σήμερα πιο επίκαιρη από ποτέ, αρκεί να είμαστε διατεθειμένες και διατεθειμένοι να διατυπώσουμε ερωτήματα και να συζητήσουμε.
Η έκδοση Φιλοσοφία της Τεχνολογίας (εκδ. Ροπή) - Μία κριτική επισκόπηση (εκδ. Ροπή), σε επιμέλεια του Χαράλαμπου Κόκκινου και του Μανώλη Πατηνιώτη, περιλαμβάνει κείμενα οκτώ διανοητών, που καλύπτουν μια μεγάλη χρονική περίοδο. Από τα δώδεκα κείμενα που περιέχονται στο βιβλίο το πρώτο δημοσιεύτηκε το 1980 και το τελευταίο χρονικά το 2017.
Ιστορική αναδρομή
Για να παρουσιαστεί το βιβλίο θα πρέπει να γίνει μία μικρή ιστορική αναδρομή στην πορεία του ακαδημαϊκού πεδίου της Φιλοσοφίας της Τεχνολογίας και στους τρόπους με τους οποίους διατύπωσε τα ερωτήματά του. Ο κλάδος της Ιστορίας της Επιστήμης στην Ελλάδα επιδίωξε από την αρχή τη συνεργασία με την Φιλοσοφία της Επιστήμης μέσω της κοινής διατύπωσης ερευνητικών ερωτημάτων.
Ωστόσο, δεν συνέβη το ίδιο με την Φιλοσοφία της Τεχνολογίας, καθώς το αναμενόμενο ακαδημαϊκό της ταίρι, η Ιστορία της Τεχνολογίας, στράφηκε προς το διεπιστημονικό πεδίο Επιστήμη, Τεχνολογία, Κοινωνία (Science, Technology and Society - STS) που προσέφερε μεγάλο εύρος και ποικιλία περιπτώσεων προς ανάλυση. Η έμφαση δόθηκε περισσότερο στην ανάδειξη των κοινωνικών παραγόντων που καθοδήγησαν τις τεχνικές επιλογές των πρωταγωνιστών και στη μελέτη των συσχετισμών εξουσίας που καθόρισαν τεχνήματα και υποδομές.
Σήμερα, η Ιστορία της Τεχνολογίας αποτελεί τμήμα του πεδίου STS στοχεύοντας να συμβάλλει στην ιστορική κατανόηση της ελληνικής κοινωνίας, υπό το πρίσμα του τεχνολογικού φαινομένου.
Σήμερα, η Ιστορία της Τεχνολογίας αποτελεί τμήμα του πεδίου STS στοχεύοντας να συμβάλλει στην ιστορική κατανόηση της ελληνικής κοινωνίας, υπό το πρίσμα του τεχνολογικού φαινομένου. Η επιλογή αυτή σχετίζεται στενά και με την απαίτηση για επαγγελματική αποκατάσταση των αποφοίτων του πεδίου σε φορείς επεξεργασίας πολιτικών. Ως συνέπεια, η Ιστορία της Τεχνολογίας δεν συμμετείχε στη συζήτηση για τα οντολογικά και ανθρωπολογικά ζητήματα που συνδέονται με τα αντικείμενα της μελέτης της με αποτέλεσμα να αντιμετωπίζει με αμηχανία τις σύγχρονες τεχνοεπιστημονικές εξελίξεις, ιδιαίτερα τα ζητήματα ψηφιακού πολιτισμού.
Επίσης, ως συνέπεια της μη συμπόρευσης Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Τεχνολογίας, η Φιλοσοφία της Τεχνολογίας περιορίστηκε σε τμήματα Φιλοσοφίας, χωρίς όμως κι εκεί να είναι εδραιωμένη η θέση της, κάτι που παρατηρείται και διεθνώς. Όπως σημειώνει και ο Don Ihde στο κείμενό του, η Φιλοσοφία της Τεχνολογίας μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά τόσο στην Ιστορία της Τεχνολογίας, όσο και στην Ιστορία της Επιστήμης, ανοίγοντας την φιλοσοφική συζήτηση γύρω από τα σύγχρονα τεχνοεπιστημονικά προβλήματα σε περισσότερες κατευθύνσεις από αυτές που καλύπτει η σχεδόν αποκλειστική επικέντρωση σε ζητήματα ηθικής.
Το εν λόγω βιβλίο φιλοδοξεί να καλύψει αυτό ακριβώς το κενό που προκύπτει από την απουσία της Φιλοσοφίας της Τεχνολογίας από τον χώρο των Σπουδών Επιστήμης και Τεχνολογίας. Τα κείμενα που περιέχει αφορούν τη σύγχρονη Φιλοσοφία της Τεχνολογίας, ιδίως την τάση που έχει χαρακτηριστεί ως εμπειρική στροφή. Όπως αναφέρεται στην εισαγωγή: «Η τάση αυτή περνά από την Τεχνολογία ως τρόπο ζωής και θέασης του κόσμου, στις τεχνολογίες ως τεχνικές διευθετήσεις που καθορίζουν και καθορίζονται από τις κοινωνικές διεργασίες».
Υπέρβαση της τεχνοφοβίας
Παράλληλα, αποσκοπεί στην υπέρβαση της τεχνοφοβίας που είναι σύμφυτη με την παραδοσιακή θεώρηση. Παύει να βλέπει την τεχνολογία ως κάτι εξωτερικό προς το υποκείμενο και την κοινωνία και ασκεί κριτική «στην αφομοίωση της τεχνολογίας από ένα σύστημα εξουσίας που αποβλέπει στην αναπαραγωγή του κεφαλαιοκρατικού τρόπου οργάνωσης της κοινωνίας». Στόχος της θεώρησης αυτής είναι η αναζήτηση τρόπων με τους οποίους η τεχνολογία μπορεί να εξυπηρετήσει εναλλακτικά κοινωνικά και πολιτικά προστάγματα.
Ο τόμος αρχίζει και τελειώνει με τα κείμενα του Langdon Winner ο οποίος θεωρεί ότι η Φιλοσοφία της Τεχνολογίας συνδέεται άμεσα με την πολιτική.
Ο τόμος αρχίζει και τελειώνει με τα κείμενα του Langdon Winner ο οποίος θεωρεί ότι η Φιλοσοφία της Τεχνολογίας συνδέεται άμεσα με την πολιτική. Υπό αυτό το πρίσμα, τα τεχνήματα αποτυπώνουν συσχετισμούς εξουσίας. Τα δύο κείμενά του απέχουν χρονικά 35 χρόνια, μέσα στα οποία η σχέση της Φιλοσοφίας της Τεχνολογίας με την πολιτική έγινε ακόμα πιο εμφανής. Ο Carl Mitcham στο κείμενό του «Η Σημασία της Φιλοσοφίας για τη Μηχανοτεχνία» προτρέπει να δούμε την τεχνολογία, και συγκεκριμένα την μηχανοτεχνία, ως φιλοσοφία.
Υπό αυτό το πρίσμα η Φιλοσοφία της Τεχνολογίας αποτελεί έκφραση της ίδιας της τεχνολογικής σκέψης. Ο Sven Hansson υπογραμμίζει ότι η τεχνολογία είναι πηγή ιδεών σχετικά με τον τρόπο που λειτουργεί ο κόσμος και συχνά τροφοδοτεί τη φιλοσοφία, με όρους και μεταφορές, αλλά και με τα απαραίτητα διανοητικά εργαλεία. Ο Andrew Feenberg εστιάζει στην κριτική διάσταση της Φιλοσοφίας της Τεχνολογίας και στις δυνατότητες που αυτή παρέχει για την αναβάθμιση του δημοκρατικού ελέγχου της τεχνολογίας.
Ηθικά και κανονιστικά πλαίσια
Στην εποχή μας η φιλοσοφική συζήτηση για την τεχνολογία περιορίζεται συχνά στην αναζήτηση ηθικών και κανονιστικών πλαισίων. Είναι ανάγκη, όμως, η συζήτηση αυτή να αρχίσει να πραγματοποιείται σε ένα πιο διευρυμένο πλαίσιο επιτρέποντας τη συνομιλία πολλών πεδίων που θα φέρουν τη δική τους οπτική στα ερωτήματα. Για παράδειγμα, το πεδίο της Επικοινωνίας της Επιστήμης, το οποίο μελετά την αμφίδρομη σχέση της ερευνητικής κοινότητας με την κοινωνία, αλλά και την επικοινωνία μεταξύ διαφορετικών τεχνοεπιστημονικών πεδίων, μπορεί να διερευνήσει τον ρόλο των πολιτών στον σχεδιασμό των τεχνολογιών, όπως προτείνει και η Κριτική Θεωρία της Τεχνολογίας.
Η Φιλοσοφία της Τεχνολογίας μπορεί να επιτρέψει στην Επικοινωνία της Επιστήμης να κατανοήσει τον ρόλο των αξιών στη συγκρότηση τεχνοεπιστημονικού λόγου και να ενεργοποιήσει τον κριτικό αναστοχασμό για τις αξίες που εμπεριέχονται στον σχεδιασμό τεχνολογιών οι οποίες θα επηρεάσουν το μέλλον της κοινωνίας. Όπως αναφέρουν οι επιμελητές του τόμου, είναι ανάγκη να εξετάσουμε με νηφαλιότητα την κοινωνική προοπτική που κρύβεται στην κριτική θεώρηση της τεχνολογίας. Η περίοδος είναι κομβική και κανένας και καμία δεν μπορεί να αποφύγει τη διατύπωση των σχετικών ερωτημάτων.
＊Η ΛΗΔΑ ΑΡΝΕΛΛΟΥ είναι Μεταδιδακτορική ερευνήτρια Ινστιτούτου Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών ΕΚΕΦΕ Δημόκριτος
Παρουσίαση του βιβλίου στο Ιστορικό Αρχείο του ΕΚΠΑ
Οι Εκδόσεις ΡΟΠΗ παρουσιάζουν το βιβλίο Φιλοσοφία της Τεχνολογίας: Μια κριτική επισκόπησητην Πέμπτη 28/03 στις 18:00 στο Ιστορικό Αρχείο του ΕΚΠΑ (Σκουφά 45, Αθήνα).
Για το βιβλίο θα μιλήσουν οι: Γκόλφω Μαγγίνη (Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων), Μαρίτα Τάταρη (Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Πατρών), Λέανδρος Κυριακόπουλος (Επ. Καθηγητής ΕΚΠΑ), Νίκος Νικολέτος (υπ. διδακτορας Παν. Ιωαννίνων) και οι επιμελητές του τόμου Χαράλαμπος Κόκκινος και Μανώλης Πατηνιώτης. Την εκδήλωση θα συντονίσει ο δημοσιογράφος Δημήτρης Τρίκας.
