pek myron

Για το βιβλίο «Θεωρητικές και θετικές επιστήμες – Οι δυο κουλτούρες και οι διατομές τους» του Γιώργου Λ. Ευαγγελόπουλου που κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Γράφει ο Μύρων Ζαχαράκης

Το 1959, ο φυσικός επιστήμονας και λογοτέχνης C. P. Snow έδωσε μια μνημειώδη διάλεξη στο Cambridge, που αργότερα εκδόθηκε σε βιβλίο με τον αρκούντως χαρακτηριστικό τίτλο Οι δύο κουλτούρες. Θέμα του ήταν οι διαφορές ανάμεσα στον χώρο των επιστημών (sciences) και στον χώρο των γραμμάτων και τεχνών. Αργότερα, στο επίμετρο, ο ίδιος πρόσθεσε έναν ακόμη χώρο ο οποίος δρα διαμεσολαβητικά μεταξύ αυτών των δύο: πρόκειται για τον χώρο των κοινωνικών επιστημών. Από αυτή την αφορμή ξεκινά το παρόν τομίδιο με τίτλο Θεωρητικές και θετικές επιστήμες (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης) του καθηγητή Πολιτικής Φιλοσοφίας Γιώργου Λ. Ευαγγελόπουλου, το οποίο προέκυψε από αναθεώρηση μιας λίγο παλιότερης ομιλίας του στο Λεόντειο Λύκειο Πατησίων, και επιχειρεί να φανερώσει τα σημεία επαφής μεταξύ των δύο «κουλτούρων», όπως υπαινίσσεται και ο υπότιτλος. 

Αρχικά, πρέπει να υπογραμμισθεί ότι ο συγγραφέας δεν επιχειρεί να διαλευκάνει το ζήτημα του τι αποτελεί «θεωρητική» και τι «θετική» επιστήμη, δηλώνοντας, μάλλον ρεαλιστικά, πως κάτι τέτοιο θα απαιτούσε αρκετές πολυσέλιδες πραγματείες. Ο Ευαγγελόπουλος, πάντως, αποδέχεται την κεντρική θέση του Snow, για τη δυσκολία συνεννόησης και εύρεσης κοινών σημείων μεταξύ θεωρητικών και θετικών επιστημών. Με τα λόγια του:

«[…] ακόμη και αν δεν υφίσταται χάσμα ανάμεσα στις δύο κουλτούρες (δηλαδή αν δεν είναι τόσο μεγάλη η απόσταση μεταξύ τους), σίγουρα υπάρχει κάποια «επιφύλαξη» των θετικών επιστημόνων απέναντι στους ανθρώπους των γραμμάτων και των τεχνών ασφαλώς, υφίσταται και η αντίστροφη «επιφύλαξη». Η αδυναμία επικοινωνίας και επαφής μεταξύ τους είναι προφανής όσον αφορά την πλειονότητα όσων καλλιεργούν τις δύο αυτές διαφορετικές κουλτούρες. Αυτός μάλλον πρέπει να θεωρηθεί ο κανόνας, ενώ οι υπόλοιπες περιπτώσεις συνιστούν κάποιες ευχάριστες εξαιρέσεις του (σελ. 43).

Επιπλέον, ο ίδιος επιχειρεί να συμπληρώσει την εν λόγω διάκριση, επισημαίνοντας και την ύπαρξη επιμέρους «κουλτούρων» μέσα στο εσωτερικό αμφοτέρων:

«[…] ενδεχομένως δεν υφίσταται μόνο χάσμα μεταξύ της κουλτούρας των θετικών επιστημών κι εκείνης των ανθρωπιστικών επιστημών, αλλά, επιπλέον, στο εσωτερικό της καθεμιάς από τις δύο αυτές κουλτούρες διαμορφώνονται και αναπτύσσονται «επιμέρους κουλτούρες». Παρατηρείται, μάλιστα, ασυμμετρία ως προς την έκταση της επιρροής της καθεμιάς «επιμέρους κουλτούρας» σε σχέση με την «αντίπαλή» της» (σελ. 50).

Έχοντας υπογραμμίσει τις διαφορές ανάμεσα σε θεωρητικές και θετικές επιστήμες, ο Ευαγγελόπουλος υποδεικνύει μερικά σημεία όπου αναδεικνύεται η «ενότητα» θεωρητικών και θετικών επιστημών: πρόκειται για τα έργα για τον συντηρητισμό, τον Διαφωτισμό και την αντιμεταφυσική σκέψη, από τον ιστορικό των ιδεών Παναγιώτη Κονδύλη, το βιβλίο Σκέψεις για την εξέλιξη των ιδεών στη φυσική, του φυσικού Βέρνερ Χάιζενμπεργκ, καθώς και την επιρροή της μαθηματικής θεωρίας συνόλων, του Κάντορ, στους μαθηματικούς Εγκόροβ, Λούζιν και Φλορένσκι. Αυτά τα τρία σημεία αναδεικνύουν τη σχέση των φυσικοεπιστημονικών ανακαλύψεων με το ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτές αναδύονται.

Ωστόσο, σπεύδει να συμπληρώσει ο Ευαγγελόπουλος, παραθέτοντας μάλιστα τον Στέφανο Τραχανά, δεν θα πρέπει να υπερβάλλει κανείς και να σκεφθεί πως οι ανακαλύψεις αυτές έχουν κάποια στενή «εξάρτηση» από ιστορικούς και πολιτισμικούς παράγοντες. Τουναντίον, το μεγάλο προτέρημα των θετικών επιστημών είναι η σημαντική «ανεξαρτησία» τους από τέτοιους παράγοντες, μια ανεξαρτησία που θεμελιώνει την αξίωσή τους για αντικειμενικότητα.

Με λίγα λόγια, ο Ευαγγελόπουλος υπενθυμίζει τη γνωστή επιστημολογική διάκριση ανάμεσα σε «πλαίσιο ανακάλυψης» και «πλαίσιο θεμελίωσης», την οποία ορισμένοι ριζοσπάστες φιλόσοφοι έχουν αμφισβητήσει, θέτοντας υπό αμφισβήτηση την αντικειμενικότητα των επιστημών και τη θέση τους στον δυτικό πολιτισμό, γενικότερα.

PEK EVANGELLOPOULOS
Ο Γιώργος Λ. Ευαγγελόπουλος είναι Αναπληρωτής Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας και Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Σπούδασε Νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και έλαβε το μεταπτυχιακό του δίπλωμα στις Ευρωπαϊκές Σπουδές και το διδακτορικό του στις Διεθνείς Σχέσεις από το London School of Economics (LSE). Υπήρξε ο ιδρυτικός διευθυντής της ελληνικής έκδοσης του Quantum (περιοδικού για τις Φυσικές Επιστήμες και τα Μαθηματικά). Στο διάστημα 2007–2020 εργάστηκε ως επιστημονικός συνεργάτης των Προέδρων της Δημοκρατίας Καρόλου Παπούλια και Προκοπίου Παυλοπούλου. Το τελευταίο βιβλίο του έχει τον τίτλο Κρίσιμες οντολογικές έννοιες στο έργο του Καστοριάδη (Αθήνα: Ευρασία, 2022), ενώ προσφάτως επιμελήθηκε, από κοινού με τους Αντώνη Μελά και Πέτρο Μπρέγιαννη, την ελληνική έκδοση του τόμου KVANT SELECTA: Άλγεβρα και Ανάλυση, I (Αθήνα: Εφαλτήριο, 2022).
 

Μιά βαθύτερη αλληλεπίδραση ανάμεσα στους κλάδους

Όσον αφορά, μάλιστα, τη φυσική, ο Ευαγγελόπουλος διατείνεται πως πρόκειται για μια επιστήμη αυτόνομη, που η καταφυγή της σε φιλοσοφικές θεωρίες γινόταν μονάχα όταν υπήρχε μια σημαντική κρίση στο εσωτερικό της (π.χ. η χρήση του λογικού θετικισμού από τον Χάιζενμπεργκ, για την ανακάλυψη και αρχική διατύπωση της κβαντομηχανικής, στη γλώσσα των μητρών, έγινε ακριβώς μετά την αναγνώριση του αδιεξόδου των αρχών της κλασικής φυσικής πάνω στον μικρόκοσμο). Τελικοί και οριστικοί κριτές των επιστημονικών θέσεων είναι μονάχα η εμπειρία και το πείραμα, όχι η πιθανή εναρμόνιση ή αντίθεσή τους με (τις όποιες) φιλοσοφικές αρχές.

[...] το βιβλίο επισημαίνει τόσο τις «παραλληλίες» όσο και τις «τομές» ανάμεσα σε θεωρητικές και θετικές επιστήμες, συμπεραίνοντας ότι οι παραλληλίες είναι μάλλον λιγότερες από τις τομές, [...]

Πίσω από αυτές τις παρατηρήσεις του Ευαγγελόπουλου, μπορεί κανείς να ανιχνεύσει την ανησυχία πολλών σύγχρονων επιστημόνων σχετικά με την απειλή περιστολής των ερευνών τους εξαιτίας δογματικών αρχών: η σύγκρουση του πειραματικού ερευνητή Γαλιλαίο με τους δογματικούς και ευφυείς σχολαστικούς φιλοσόφους της εποχής του, με τον πρώτο να επικαλείται εμπειρικές παρατηρήσεις, ενώ τους δεύτερους να επικαλούνται αόριστες φιλοσοφικές έννοιες (π.χ. υποτιθέμενη σφαιρικότητα και «τελειότητα» ουράνιων σωμάτων), φαίνεται πως έχει σημαδέψει για τα καλά τις θετικές επιστήμες.

PEK THEORITIKES THETIKES EPISTHMESΥπάρχει όμως κάποιος «μίτος», που να μπορεί τελικά να συνδέσει ουσιαστικά τις επιμέρους επιστήμες μεταξύ τους; Έναν τέτοιο αποτελούν πιθανώς, σύμφωνα με τον συγγραφέα, τα μαθηματικά, που έχουν χρησιμοποιηθεί επανειλημμένα τόσο στη Νομική, όσο και, με τη μορφή της κβαντικής θεωρίας, στις Διεθνείς Σχέσεις. Ωστόσο, η πρώτη προσέγγιση έχει τα όριά της, ενώ η δεύτερη (που επιχείρησε κάποτε ο Alexander Wendt) είναι τουλάχιστον παράτολμη και μη επαρκώς δικαιολογημένη, τονίζει ο ίδιος.

Πάντως, το βιβλίο επισημαίνει τόσο τις «παραλληλίες» όσο και τις «τομές» ανάμεσα σε θεωρητικές και θετικές επιστήμες, συμπεραίνοντας ότι οι παραλληλίες είναι μάλλον λιγότερες από τις τομές, με τη σύγχρονη διεπιστημονική έρευνα της μετάβασης από τις απλούστερες δομές στις πιο πολύπλοκες (σε φυσική, βιολογία, αλλά και κοινωνικοπολιτικά φαινόμενα) να δείχνει πολλές δυνατότητες σύμπλευσης ανάμεσά τους. Χαρακτηριστική, σε αυτό το σημείο, είναι η πολυπρισματική έρευνα που γίνεται για την κατανόηση της ανθρώπινης συνείδησης. Μήπως λοιπόν αυτές οι εξελίξεις εγκαινιάζουν μια βαθύτερη αλληλεπίδραση ανάμεσα στους διαφορετικούς κλάδους, που πρόκειται να διαψεύσει τη θέση του Snow για τις δύο κουλτούρες; Αυτό θα εξαρτηθεί, απαντάει ο Ευαγγελόπουλος, σε μεγάλο βαθμό από το πόσο πρόθυμοι είμαστε να παραμερίσουμε όσα μας υπαγορεύει το στενό οικονομικό συμφέρον, και να σταματήσουμε την περαιτέρω υποβάθμιση των θεωρητικών επιστημών ως «λιγότερο χρήσιμων».


 Ο ΜΥΡΩΝ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας.

politeia link more

 

 

 

  

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Η τρυφερότητα του πατέρα» (κριτική) – Το συναίσθημα και η στοργή δεν είναι ξένα στον άντρα

«Η τρυφερότητα του πατέρα» (κριτική) – Το συναίσθημα και η στοργή δεν είναι ξένα στον άντρα

Για το βιβλίο του Μαρτίν Μπερασάιν [Martin Berasain] «Η τρυφερότητα του πατέρα - Τι συμβαίνει με τη στοργή του άντρα» (μτφρ. Γιώτα Ποταμιάνου, εκδ. Μέλλον). Κεντρική εικόνα: Aπό την ταινία «The Pursuit of happyness» με πρωταγωνιστή τον Will Smith. 

Γράφει ο Διονύσης ...

«Φιλοσοφία της Τεχνολογίας» (κριτική) – Μια κριτική επισκόπηση της τεχνολογίας στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης

«Φιλοσοφία της Τεχνολογίας» (κριτική) – Μια κριτική επισκόπηση της τεχνολογίας στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης

Για το συλλογικό βιβλίο «Φιλοσοφία της Τεχνολογίας – Μια κριτική επισκόπηση», επιμέλεια Χαράλαμπος Κόκκινος, Μανώλης Πατηνιώτης (μτφρ. Χαράλαμπος Κόκκινος, εκδ. Ροπή). 

Γράφει η Λήδα Αρνέλλου

Τα ερωτήματα είναι πυρηνικ...

«Digital detox» της Τρίνε Σίβερτσεν (κριτική) – Μήπως ήρθε η ώρα να «αποτοξινωθούμε»;

«Digital detox» της Τρίνε Σίβερτσεν (κριτική) – Μήπως ήρθε η ώρα να «αποτοξινωθούμε»;

Για το βιβλίο της Τρίνε Σίβερτσεν [Trine Syvertsen] «Digital Detox» (μτφρ. Ελίνα Αντωνοπούλου, Βανέσα Ματσούκα, Έφη Ματσούκα, εκδ. Δίαυλος). Κεντρική εικόνα: Σκηνή από την ταινία «Παράσιτα» του Πονγκ Τσουν–χο. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Παρουσίαση βιβλίου στην Αθήνα: «Δικά μας παιδιά», της Σοφίας Νικολαΐδου

Παρουσίαση βιβλίου στην Αθήνα: «Δικά μας παιδιά», της Σοφίας Νικολαΐδου

Την Πέμπτη 23 Μαΐου, στις 8:30 μμ η Αλυσίδα Πολιτισμού IANOS και οι εκδόσεις Μεταίχμιο, διοργανώνουν παρουσίαση του νέου μυθιστορήματος της Σοφίας Νικολαΐδου με τίτλο «Δικά μας παιδιά».

Επιμέλεια: Book Press

Για το βιβλίο θα μιλήσουν οι:

  • Κώστας Β. Κατσουλάρη...
Σοφία Νικολαΐδου: «Έκανα ένα βήμα πίσω και προσπάθησα να αφουγκραστώ τα νέα παιδιά»

Σοφία Νικολαΐδου: «Έκανα ένα βήμα πίσω και προσπάθησα να αφουγκραστώ τα νέα παιδιά»

Με αφορμή το νέο της μυθιστόρημα «Δικά μας παιδιά» (εκδ. Μεταίχμιο) συναντήσαμε τη συγγραφέα Σοφία Νικολαΐδου στη Θεσσαλονίκη, στο περιθώριο της 20ής Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου και συζητήσαμε για τους κώδικες των νέων, τον ΛΕΞ και τα κλειστά δωμάτια.

Συνέντευξη στον Διονύση...

Βραβείο Dylan Thomas 2024: στον Κέιλεμπ Αζουμά Νέλσον το φετινό βραβείο

Βραβείο Dylan Thomas 2024: στον Κέιλεμπ Αζουμά Νέλσον το φετινό βραβείο

O Βρετανο-Γκανέζος συγγραφέας Caleb Azumah Nelson κέρδισε για δεύτερη συνεχόμενη φορά το Dylan Thomas Prize που είναι αφιερωμένο από το Πανεπιοστήμιο του Swansea στον Ντύλαν Τόμας. Credit: Caleb Azumah Nelson/Instagram

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

«Επικράτειες» του Κωνσταντίνου Βλαχογιάννη (προδημοσίευση)

«Επικράτειες» του Κωνσταντίνου Βλαχογιάννη (προδημοσίευση)

Απόσπασμα από το λογοτεχνικό έργο του Κωνσταντίνου Βλαχογιάννη «Επικράτειες» που κυκλοφορεί στις 23 Μαΐου από τις εκδόσεις Περικείμενο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

[Κάθε μεμονωμένη επικράτεια]

Εγώ σωπ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

Επτά βιβλία πολιτικής παρέμβασης: Νέα κινήματα, πράσινη επανάσταση, χειραφέτηση, δημοκρατία και παγκόσμια διακυβέρνηση, ορισμένες λέξεις-κλειδιά

Επτά βιβλία πολιτικής παρέμβασης: Νέα κινήματα, πράσινη επανάσταση, χειραφέτηση, δημοκρατία και παγκόσμια διακυβέρνηση, ορισμένες λέξεις-κλειδιά

Τι συμβαίνει πραγματικά στη χώρα μας και τι στο διεθνές περιβάλλον; Πώς θα είναι οι δημοκρατίες σε λίγες δεκατίες; Υπάρχει ένας νέος ακτιβισμός που μπορεί να αναχαιτίσει τον καπιταλισμό; Επιλέγουμε επτά βιβλία που θέτουν τα πολιτικά ζητήματα των καιρών μας επί τάπητος. Kεντρική εικόνα: © Unspalsh. 

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ