menis-390-2

Μια ανάγνωση-απολογισμός, για το τελευταίο μυθιστόρημα του Μένη Κουμανταρέα Ο θησαυρός του Χρόνου (εκδ. Πατάκη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Ο τραγικός θάνατος του Μένη Κουμανταρέα (1931-2014) θα δώσει ευλόγως αφορμές για γενικούς απολογισμούς του έργου και της ζωής του. Για το πρώτο θα γραφτούν σίγουρα πολλά, αφού η λογοτεχνική του πορεία είναι πλούσια και διακεκριμένη, ενώ για τη δεύτερη φρόντισε ο ίδιος ο δημιουργός να εκφράσει στο τελευταίο του βιβλίο το εύρος των άδηλων πτυχών της, με αφορμή τον θάνατο της γυναίκας του Λιλής. Τώρα, το αυτοβιογραφικό αυτό μυθιστόρημα καθίσταται το πλέον κατάλληλο requiem για την αποδημία του. 

Αν διαβάσει κανείς απροκάλυπτα μερικά από τα προηγούμενα έργα του Μ. Κουμανταρέα θα δει ότι το μοτίβο της ομοφυλοφιλίας είναι συχνό και χαρακτηρίζει πολλούς από τους πρωτεύοντες ή δευτερεύοντες ήρωές του. Αυτή η επαναλαμβανόμενη χρήση του υποψιάζει ότι είναι αυτοβιογραφικό στοιχείο, ειδικά όταν έμπαινε σε πρόσωπα στα οποία δεν ήταν νομοτελειακά υποχρεωτικό, από την υπόθεση του έργου, να εμφανιστεί. Τώρα, ο ίδιος ο συγγραφέας, κάνοντας αυτόν τον απολογισμό, αποκαλύπτει σε ένα μυθιστόρημα-εξομολόγηση τη διπλή σεξουαλική ταυτότητα του ήρωά του, χωρίς να κρύβει πολλά.

Το τέχνασμα του ψευδο-αφηγητή

Ο ίδιος ο συγγραφέας, κάνοντας αυτόν τον απολογισμό, αποκαλύπτει σε ένα μυθιστόρημα-εξομολόγηση τη διπλή σεξουαλική ταυτότητα του ήρωά του.

Το αρχικό τέχνασμα του συγγραφέα, που δίνει ενδιαφέρον και ώθηση στο μυθιστόρημά του, είναι η τεθλασμένη αφήγηση, που περνά μέσα από έναν άλλο ψευδο-αφηγητή. Ο κεντρικός αφηγητής, που σε γενικές γραμμές ταυτίζεται με τον λογοτέχνη, αναπολεί, καθώς απευθύνεται σε έναν «φίλο και συνάδελφό» του, την εποχή που ήταν νέος και δούλευε ως αλληλογράφος. Τότε γνώρισε και τη γυναίκα του Λιλή –που τώρα είναι κλινήρης– και συνάντησε το φάντασμα του νεκρού πρώην αλληλογράφου Αναγνωστόπουλου ή Αναγνώστου, ο οποίος του μίλησε για τη δική του νιότη, όταν έζησε κι αυτός ανάλογες ομοφυλοφιλικές εμπειρίες. Με αυτή τη διπλή αναγωγή στο παρελθόν, πηγαίνουμε πίσω στις αρχές του αιώνα και έτσι το κείμενο χτίζει διαδρόμους μεταξύ του γήρατος και των ποικίλων ορόφων της νιότης.

Στη συνέχεια, και όταν κανείς αντιληφθεί το συνολικό σχέδιο, βλέπει τη διαρκή αντίστιξη μεταξύ της άρρωστης Λιλής και των πνευμάτων με τα οποία επικοινωνεί ο συγγραφέας-αφηγητής. Στο μεν πρώτο επίπεδο, ο γηραιός πρωταγωνιστής έρχεται αντιμέτωπος σταδιακά με τον επικείμενο θάνατο της γυναίκας του, και, όταν αυτός έλθει, βιώνει την απώλεια, την κενότητα, τη μονήρη ζωή. Στο δεύτερο, τα φαντάσματα που τον επισκέπτονται του θυμίζουν το παρελθόν του, αποτελούν –κυρίως ο Αναγνώστου– ένα ιδανικό διαλογικό alter ego και έτσι συντελείται ο απολογισμός του βίου του και η διαλεκτική των κρυφών ομοφυλοφιλικών ερώτων, η διαλεκτική μάλλον της κρυφής ζωής με τη φανερή. Η Λιλή με άλλα λόγια οδηγεί στο κενό μέλλον που θα έλθει μετά τον θάνατό της, ενώ οι νεκροί συνομιλητές παραπέμπουν στο γεμάτο με εμπειρίες παρελθόν.

Μάστορας της μεστής αφήγησης

Αποδεικνύεται μάστορας της μεστής, στρωτής, ακώλυτης αφήγησης, που φοριέται σαν μάλλινο ρούχο και διατηρεί τη ζεστασιά μιας παλαιικής ζωής.

Ο Μ. Κουμανταρέας αποδεικνύεται μάστορας της μεστής, στρωτής, ακώλυτης αφήγησης, που φοριέται σαν μάλλινο ρούχο και διατηρεί τη ζεστασιά μιας παλαιικής ζωής. Κι αυτή η δεξιοτεχνία κάνει την ανάγνωση να βυθίζεται σε νοσταλγικές βόλτες, σε ερωτικές σκηνές με ποικίλους άνδρες, αλλά και στη γνήσια έγνοια του αφηγητή για την άρρωστη, πολυχαπακωμένη γυναίκα του. Ένα μαλακό χαλί απλώνεται κάτω από τα πόδια μας και ο ρυθμός που δίνει στο βήμα μας είναι ο κατάλληλος για να προχωρήσουμε, αργά αλλά όχι σε slow motion, σταθερά αλλά όχι βαρετά, τον βηματισμό μας. Το συνεχές μπρος πίσω συντηρεί και τα δύο επίπεδα και ανανεώνει την ανάγνωση, που δεν λιμνάζει.

Μου άρεσε το θάρρος του συγγραφέα που αποκαλύπτει κάτι το οποίο ήταν λίγο πολύ γνωστό αλλά τώρα το εκθέτει απερίφραστα. Μου άρεσε επίσης αυτή η μαλακή γλώσσα· εύπλαστη, λίγο παλαιική, θερμή και προσηνής, φιλόξενη και νοσταλγική. Μου άρεσε όμως πιο πολύ η δομή του έργου με τις αναδρομές και τις συνδέσεις παρόντος και παρελθόντος. Και μη νομίσετε ότι όλα όσα λέγονται είναι αλήθειες. Αυτό το «περίπου» που νοτίζει το έργο, αυτά τα Αναγνωστόπουλος ή Αναγνώστου, οδός Σατραπείας ή Σινώπης κ.ά. υποβάλλουν πως όλα είναι εφικτά αλλά όχι αληθινά, όλα περίπου έτσι αλλά όχι έτσι ακριβώς. Ο Μ. Κουμανταρέας δεν έκανε απλώς έναν απολογισμό, αλλά έπλασε με μυθιστορηματικά υλικά τη ζωή του πρωταγωνιστή του, ώστε να μοιάζει με τη δική του και συνάμα να είναι αυτόνομη, λοξά κοιταγμένη, ειλικρινής όσο και μυθική, με στοχασμούς και αναστοχασμούς αλλά και με έντεχνη πλοκή.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου. 
Τελευταίο του βιβλίο, η μελέτη «Βιβλιογραφία για τον Νίκο Καζαντζάκη» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).


koumantareas-chronosΟ θησαυρός του χρόνου
Μένης Κουμανταρέας
Πατάκης 2014
Σελ. 480, τιμή € 19,80

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΜΕΝΗ ΚΟΥΜΑΝΤΑΡΕΑ

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Στην καρδιά της μυθιστορίας του

Στην καρδιά της μυθιστορίας του

Για το μυθιστόρημα του Μένη Κουμανταρέα Ο θησαυρός του Χρόνου (εκδ. Πατάκη).

Του Κώστα Αγοραστού

Νέο μυθιστόρημα από τον αειθαλή Μένη Κουμανταρέα με κεντρικό του θέμα την α...

Η κοιλάδα τού Παραδείσου

Η κοιλάδα τού Παραδείσου

 Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Τι ζητάνε οι έλληνες συγγραφείς στη Λατινική Αμερική; Τι ψάχνουν από την άλλη οι πεζογράφοι μας στις χαραμάδες της Ιστορίας και στις παρυφές της πολιτικ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Συζήτηση με τον Εντουάρ Λουί στη Νομική περί πολιτικής και λογοτεχνίας

Συζήτηση με τον Εντουάρ Λουί στη Νομική περί πολιτικής και λογοτεχνίας

Ο Εντουάρ Λουί παρουσιάζει στην Αθήνα το καινούργιο του βιβλίο «Αλλαγή: μέθοδος» (μετάφραση: Στέλα Ζουμπουλάκη), το οποίο μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αντίποδες. 

Επιμέλεια: Book Press

...

Στον Κώστα Αθανασίου το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Στον Κώστα Αθανασίου το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Στον έμπειρο μεταφραστή Κώστα Αθανασίου για τη μετάφραση του βιβλίου «Φοβάμαι, Ταυρομάχε» (εκδ. Καστανιώτη) του Χιλιανού συγγραφέα Πέδρο Λεμεμπέλ απονεμήθηκε το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ. Το βραβείο έδωσε στον τιμηθέντα ο Μιχάλης Κλαπάκι, νικητής του 1ου Βραβείου Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ για τη ...

Άλαν Γκάρνερ: Ένας μαγικός συγγραφέας

Άλαν Γκάρνερ: Ένας μαγικός συγγραφέας

Μικρή παρουσίαση ενός μεγάλου συγγραφέα, με αφορμή το πρόσφατο βιβλίο του με τίτλο Treacle Walker, που θεωρείται το φαβορί για το φετινό βραβείο Μπούκερ.

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Ο Alan Garner είναι ένας μαγικός συγγραφέας. Διάβασα το τελευταίο βιβλίο το...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

22 Σεπτεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών.  Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ