menis-390-2

Μια ανάγνωση-απολογισμός, για το τελευταίο μυθιστόρημα του Μένη Κουμανταρέα Ο θησαυρός του Χρόνου (εκδ. Πατάκη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Ο τραγικός θάνατος του Μένη Κουμανταρέα (1931-2014) θα δώσει ευλόγως αφορμές για γενικούς απολογισμούς του έργου και της ζωής του. Για το πρώτο θα γραφτούν σίγουρα πολλά, αφού η λογοτεχνική του πορεία είναι πλούσια και διακεκριμένη, ενώ για τη δεύτερη φρόντισε ο ίδιος ο δημιουργός να εκφράσει στο τελευταίο του βιβλίο το εύρος των άδηλων πτυχών της, με αφορμή τον θάνατο της γυναίκας του Λιλής. Τώρα, το αυτοβιογραφικό αυτό μυθιστόρημα καθίσταται το πλέον κατάλληλο requiem για την αποδημία του. 

Αν διαβάσει κανείς απροκάλυπτα μερικά από τα προηγούμενα έργα του Μ. Κουμανταρέα θα δει ότι το μοτίβο της ομοφυλοφιλίας είναι συχνό και χαρακτηρίζει πολλούς από τους πρωτεύοντες ή δευτερεύοντες ήρωές του. Αυτή η επαναλαμβανόμενη χρήση του υποψιάζει ότι είναι αυτοβιογραφικό στοιχείο, ειδικά όταν έμπαινε σε πρόσωπα στα οποία δεν ήταν νομοτελειακά υποχρεωτικό, από την υπόθεση του έργου, να εμφανιστεί. Τώρα, ο ίδιος ο συγγραφέας, κάνοντας αυτόν τον απολογισμό, αποκαλύπτει σε ένα μυθιστόρημα-εξομολόγηση τη διπλή σεξουαλική ταυτότητα του ήρωά του, χωρίς να κρύβει πολλά.

Το τέχνασμα του ψευδο-αφηγητή

Ο ίδιος ο συγγραφέας, κάνοντας αυτόν τον απολογισμό, αποκαλύπτει σε ένα μυθιστόρημα-εξομολόγηση τη διπλή σεξουαλική ταυτότητα του ήρωά του.

Το αρχικό τέχνασμα του συγγραφέα, που δίνει ενδιαφέρον και ώθηση στο μυθιστόρημά του, είναι η τεθλασμένη αφήγηση, που περνά μέσα από έναν άλλο ψευδο-αφηγητή. Ο κεντρικός αφηγητής, που σε γενικές γραμμές ταυτίζεται με τον λογοτέχνη, αναπολεί, καθώς απευθύνεται σε έναν «φίλο και συνάδελφό» του, την εποχή που ήταν νέος και δούλευε ως αλληλογράφος. Τότε γνώρισε και τη γυναίκα του Λιλή –που τώρα είναι κλινήρης– και συνάντησε το φάντασμα του νεκρού πρώην αλληλογράφου Αναγνωστόπουλου ή Αναγνώστου, ο οποίος του μίλησε για τη δική του νιότη, όταν έζησε κι αυτός ανάλογες ομοφυλοφιλικές εμπειρίες. Με αυτή τη διπλή αναγωγή στο παρελθόν, πηγαίνουμε πίσω στις αρχές του αιώνα και έτσι το κείμενο χτίζει διαδρόμους μεταξύ του γήρατος και των ποικίλων ορόφων της νιότης.

Στη συνέχεια, και όταν κανείς αντιληφθεί το συνολικό σχέδιο, βλέπει τη διαρκή αντίστιξη μεταξύ της άρρωστης Λιλής και των πνευμάτων με τα οποία επικοινωνεί ο συγγραφέας-αφηγητής. Στο μεν πρώτο επίπεδο, ο γηραιός πρωταγωνιστής έρχεται αντιμέτωπος σταδιακά με τον επικείμενο θάνατο της γυναίκας του, και, όταν αυτός έλθει, βιώνει την απώλεια, την κενότητα, τη μονήρη ζωή. Στο δεύτερο, τα φαντάσματα που τον επισκέπτονται του θυμίζουν το παρελθόν του, αποτελούν –κυρίως ο Αναγνώστου– ένα ιδανικό διαλογικό alter ego και έτσι συντελείται ο απολογισμός του βίου του και η διαλεκτική των κρυφών ομοφυλοφιλικών ερώτων, η διαλεκτική μάλλον της κρυφής ζωής με τη φανερή. Η Λιλή με άλλα λόγια οδηγεί στο κενό μέλλον που θα έλθει μετά τον θάνατό της, ενώ οι νεκροί συνομιλητές παραπέμπουν στο γεμάτο με εμπειρίες παρελθόν.

Μάστορας της μεστής αφήγησης

Αποδεικνύεται μάστορας της μεστής, στρωτής, ακώλυτης αφήγησης, που φοριέται σαν μάλλινο ρούχο και διατηρεί τη ζεστασιά μιας παλαιικής ζωής.

Ο Μ. Κουμανταρέας αποδεικνύεται μάστορας της μεστής, στρωτής, ακώλυτης αφήγησης, που φοριέται σαν μάλλινο ρούχο και διατηρεί τη ζεστασιά μιας παλαιικής ζωής. Κι αυτή η δεξιοτεχνία κάνει την ανάγνωση να βυθίζεται σε νοσταλγικές βόλτες, σε ερωτικές σκηνές με ποικίλους άνδρες, αλλά και στη γνήσια έγνοια του αφηγητή για την άρρωστη, πολυχαπακωμένη γυναίκα του. Ένα μαλακό χαλί απλώνεται κάτω από τα πόδια μας και ο ρυθμός που δίνει στο βήμα μας είναι ο κατάλληλος για να προχωρήσουμε, αργά αλλά όχι σε slow motion, σταθερά αλλά όχι βαρετά, τον βηματισμό μας. Το συνεχές μπρος πίσω συντηρεί και τα δύο επίπεδα και ανανεώνει την ανάγνωση, που δεν λιμνάζει.

Μου άρεσε το θάρρος του συγγραφέα που αποκαλύπτει κάτι το οποίο ήταν λίγο πολύ γνωστό αλλά τώρα το εκθέτει απερίφραστα. Μου άρεσε επίσης αυτή η μαλακή γλώσσα· εύπλαστη, λίγο παλαιική, θερμή και προσηνής, φιλόξενη και νοσταλγική. Μου άρεσε όμως πιο πολύ η δομή του έργου με τις αναδρομές και τις συνδέσεις παρόντος και παρελθόντος. Και μη νομίσετε ότι όλα όσα λέγονται είναι αλήθειες. Αυτό το «περίπου» που νοτίζει το έργο, αυτά τα Αναγνωστόπουλος ή Αναγνώστου, οδός Σατραπείας ή Σινώπης κ.ά. υποβάλλουν πως όλα είναι εφικτά αλλά όχι αληθινά, όλα περίπου έτσι αλλά όχι έτσι ακριβώς. Ο Μ. Κουμανταρέας δεν έκανε απλώς έναν απολογισμό, αλλά έπλασε με μυθιστορηματικά υλικά τη ζωή του πρωταγωνιστή του, ώστε να μοιάζει με τη δική του και συνάμα να είναι αυτόνομη, λοξά κοιταγμένη, ειλικρινής όσο και μυθική, με στοχασμούς και αναστοχασμούς αλλά και με έντεχνη πλοκή.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου. 
Τελευταίο του βιβλίο, η μελέτη «Βιβλιογραφία για τον Νίκο Καζαντζάκη» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).


koumantareas-chronosΟ θησαυρός του χρόνου
Μένης Κουμανταρέας
Πατάκης 2014
Σελ. 480, τιμή € 19,80

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΜΕΝΗ ΚΟΥΜΑΝΤΑΡΕΑ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Στην καρδιά της μυθιστορίας του

Στην καρδιά της μυθιστορίας του

Για το μυθιστόρημα του Μένη Κουμανταρέα Ο θησαυρός του Χρόνου (εκδ. Πατάκη).

Του Κώστα Αγοραστού

Νέο μυθιστόρημα από τον αειθαλή Μένη Κουμανταρέα με κεντρικό του θέμα την α...

Η κοιλάδα τού Παραδείσου

Η κοιλάδα τού Παραδείσου

 Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Τι ζητάνε οι έλληνες συγγραφείς στη Λατινική Αμερική; Τι ψάχνουν από την άλλη οι πεζογράφοι μας στις χαραμάδες της Ιστορίας και στις παρυφές της πολιτικ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Δε μ’ αρέσει η βροχή, της Τασούλας Τσιλιμένη (κριτική)

Δε μ’ αρέσει η βροχή, της Τασούλας Τσιλιμένη (κριτική)

Για το εικονογραφημένο βιβλίο της Τασούλας Τσιλιμένη «Δε μ’ αρέσει η βροχή!» (εικονογράφηση Βασίλης Παπατσαρούχας, εκδ. Διάπλους).

Του Ανδρέα Καρακίτσιου

Η Τασούλα Τσιλιμένη είναι καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, όπου διδάσκει τις κλασικές θεματι...

Ανακοινώθηκαν τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου 2020

Ανακοινώθηκαν τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου 2020

Στην Λουΐζα Παπαλοΐζου για το μυθιστόρημά της «Το Βουνί» (εκδ. Το Ροδακιό) και τον Ρήσο Χαρίση για την ποιητική συλλογή του «Θάλασσα εσωτερικού χώρου» (εκδ. Κίχλη) απονέμονται τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου για την βιβλιοπαραγωγή του 2020. Όλα τα βραβεία σε όλες τις κατηγορίες.

Επιμέλεια: Book...

Λάσα Μπουγάτζε: «Συγχωρούν το ψέμα, την αλήθεια ποτέ»

Λάσα Μπουγάτζε: «Συγχωρούν το ψέμα, την αλήθεια ποτέ»

Επιβιβαζόμαστε με τον Lasha Bugadze στο «Λογοτεχνία Εξπρές». Μια συζήτηση με τον Γεωργιανό συγγραφέα με αφορμή την πρώτη έκδοση βιβλίου του στα ελληνικά.

Της Αγγελικής Δημοπούλου

Τι νομίζετε ότι μπορεί να συμβεί όταν Γερμανοί συγκεντρώνουν 100 αλλόγλωσ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ