menis-390-2

Μια ανάγνωση-απολογισμός, για το τελευταίο μυθιστόρημα του Μένη Κουμανταρέα Ο θησαυρός του Χρόνου (εκδ. Πατάκη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Ο τραγικός θάνατος του Μένη Κουμανταρέα (1931-2014) θα δώσει ευλόγως αφορμές για γενικούς απολογισμούς του έργου και της ζωής του. Για το πρώτο θα γραφτούν σίγουρα πολλά, αφού η λογοτεχνική του πορεία είναι πλούσια και διακεκριμένη, ενώ για τη δεύτερη φρόντισε ο ίδιος ο δημιουργός να εκφράσει στο τελευταίο του βιβλίο το εύρος των άδηλων πτυχών της, με αφορμή τον θάνατο της γυναίκας του Λιλής. Τώρα, το αυτοβιογραφικό αυτό μυθιστόρημα καθίσταται το πλέον κατάλληλο requiem για την αποδημία του. 

Αν διαβάσει κανείς απροκάλυπτα μερικά από τα προηγούμενα έργα του Μ. Κουμανταρέα θα δει ότι το μοτίβο της ομοφυλοφιλίας είναι συχνό και χαρακτηρίζει πολλούς από τους πρωτεύοντες ή δευτερεύοντες ήρωές του. Αυτή η επαναλαμβανόμενη χρήση του υποψιάζει ότι είναι αυτοβιογραφικό στοιχείο, ειδικά όταν έμπαινε σε πρόσωπα στα οποία δεν ήταν νομοτελειακά υποχρεωτικό, από την υπόθεση του έργου, να εμφανιστεί. Τώρα, ο ίδιος ο συγγραφέας, κάνοντας αυτόν τον απολογισμό, αποκαλύπτει σε ένα μυθιστόρημα-εξομολόγηση τη διπλή σεξουαλική ταυτότητα του ήρωά του, χωρίς να κρύβει πολλά.

Το τέχνασμα του ψευδο-αφηγητή

Ο ίδιος ο συγγραφέας, κάνοντας αυτόν τον απολογισμό, αποκαλύπτει σε ένα μυθιστόρημα-εξομολόγηση τη διπλή σεξουαλική ταυτότητα του ήρωά του.

Το αρχικό τέχνασμα του συγγραφέα, που δίνει ενδιαφέρον και ώθηση στο μυθιστόρημά του, είναι η τεθλασμένη αφήγηση, που περνά μέσα από έναν άλλο ψευδο-αφηγητή. Ο κεντρικός αφηγητής, που σε γενικές γραμμές ταυτίζεται με τον λογοτέχνη, αναπολεί, καθώς απευθύνεται σε έναν «φίλο και συνάδελφό» του, την εποχή που ήταν νέος και δούλευε ως αλληλογράφος. Τότε γνώρισε και τη γυναίκα του Λιλή –που τώρα είναι κλινήρης– και συνάντησε το φάντασμα του νεκρού πρώην αλληλογράφου Αναγνωστόπουλου ή Αναγνώστου, ο οποίος του μίλησε για τη δική του νιότη, όταν έζησε κι αυτός ανάλογες ομοφυλοφιλικές εμπειρίες. Με αυτή τη διπλή αναγωγή στο παρελθόν, πηγαίνουμε πίσω στις αρχές του αιώνα και έτσι το κείμενο χτίζει διαδρόμους μεταξύ του γήρατος και των ποικίλων ορόφων της νιότης.

Στη συνέχεια, και όταν κανείς αντιληφθεί το συνολικό σχέδιο, βλέπει τη διαρκή αντίστιξη μεταξύ της άρρωστης Λιλής και των πνευμάτων με τα οποία επικοινωνεί ο συγγραφέας-αφηγητής. Στο μεν πρώτο επίπεδο, ο γηραιός πρωταγωνιστής έρχεται αντιμέτωπος σταδιακά με τον επικείμενο θάνατο της γυναίκας του, και, όταν αυτός έλθει, βιώνει την απώλεια, την κενότητα, τη μονήρη ζωή. Στο δεύτερο, τα φαντάσματα που τον επισκέπτονται του θυμίζουν το παρελθόν του, αποτελούν –κυρίως ο Αναγνώστου– ένα ιδανικό διαλογικό alter ego και έτσι συντελείται ο απολογισμός του βίου του και η διαλεκτική των κρυφών ομοφυλοφιλικών ερώτων, η διαλεκτική μάλλον της κρυφής ζωής με τη φανερή. Η Λιλή με άλλα λόγια οδηγεί στο κενό μέλλον που θα έλθει μετά τον θάνατό της, ενώ οι νεκροί συνομιλητές παραπέμπουν στο γεμάτο με εμπειρίες παρελθόν.

Μάστορας της μεστής αφήγησης

Αποδεικνύεται μάστορας της μεστής, στρωτής, ακώλυτης αφήγησης, που φοριέται σαν μάλλινο ρούχο και διατηρεί τη ζεστασιά μιας παλαιικής ζωής.

Ο Μ. Κουμανταρέας αποδεικνύεται μάστορας της μεστής, στρωτής, ακώλυτης αφήγησης, που φοριέται σαν μάλλινο ρούχο και διατηρεί τη ζεστασιά μιας παλαιικής ζωής. Κι αυτή η δεξιοτεχνία κάνει την ανάγνωση να βυθίζεται σε νοσταλγικές βόλτες, σε ερωτικές σκηνές με ποικίλους άνδρες, αλλά και στη γνήσια έγνοια του αφηγητή για την άρρωστη, πολυχαπακωμένη γυναίκα του. Ένα μαλακό χαλί απλώνεται κάτω από τα πόδια μας και ο ρυθμός που δίνει στο βήμα μας είναι ο κατάλληλος για να προχωρήσουμε, αργά αλλά όχι σε slow motion, σταθερά αλλά όχι βαρετά, τον βηματισμό μας. Το συνεχές μπρος πίσω συντηρεί και τα δύο επίπεδα και ανανεώνει την ανάγνωση, που δεν λιμνάζει.

Μου άρεσε το θάρρος του συγγραφέα που αποκαλύπτει κάτι το οποίο ήταν λίγο πολύ γνωστό αλλά τώρα το εκθέτει απερίφραστα. Μου άρεσε επίσης αυτή η μαλακή γλώσσα· εύπλαστη, λίγο παλαιική, θερμή και προσηνής, φιλόξενη και νοσταλγική. Μου άρεσε όμως πιο πολύ η δομή του έργου με τις αναδρομές και τις συνδέσεις παρόντος και παρελθόντος. Και μη νομίσετε ότι όλα όσα λέγονται είναι αλήθειες. Αυτό το «περίπου» που νοτίζει το έργο, αυτά τα Αναγνωστόπουλος ή Αναγνώστου, οδός Σατραπείας ή Σινώπης κ.ά. υποβάλλουν πως όλα είναι εφικτά αλλά όχι αληθινά, όλα περίπου έτσι αλλά όχι έτσι ακριβώς. Ο Μ. Κουμανταρέας δεν έκανε απλώς έναν απολογισμό, αλλά έπλασε με μυθιστορηματικά υλικά τη ζωή του πρωταγωνιστή του, ώστε να μοιάζει με τη δική του και συνάμα να είναι αυτόνομη, λοξά κοιταγμένη, ειλικρινής όσο και μυθική, με στοχασμούς και αναστοχασμούς αλλά και με έντεχνη πλοκή.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου. 
Τελευταίο του βιβλίο, η μελέτη «Βιβλιογραφία για τον Νίκο Καζαντζάκη» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).


koumantareas-chronosΟ θησαυρός του χρόνου
Μένης Κουμανταρέας
Πατάκης 2014
Σελ. 480, τιμή € 19,80

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΜΕΝΗ ΚΟΥΜΑΝΤΑΡΕΑ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Στην καρδιά της μυθιστορίας του

Στην καρδιά της μυθιστορίας του

Για το μυθιστόρημα του Μένη Κουμανταρέα Ο θησαυρός του Χρόνου (εκδ. Πατάκη).

Του Κώστα Αγοραστού

Νέο μυθιστόρημα από τον αειθαλή Μένη Κουμανταρέα με κεντρικό του θέμα την α...

Η κοιλάδα τού Παραδείσου

Η κοιλάδα τού Παραδείσου

 Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Τι ζητάνε οι έλληνες συγγραφείς στη Λατινική Αμερική; Τι ψάχνουν από την άλλη οι πεζογράφοι μας στις χαραμάδες της Ιστορίας και στις παρυφές της πολιτικ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Βίος και Πολιτεία»: Ο μετρ του noir Ανδρέας Αποστολίδης έρχεται στο «υπόγειο»

«Βίος και Πολιτεία»: Ο μετρ του noir Ανδρέας Αποστολίδης έρχεται στο «υπόγειο»

Στο 40ο επεισόδιο της σειράς συζητήσεων στο Βιβλιοπωλείο της Πολιτείας με ανθρώπους από το χώρο του βιβλίου και της σκέψης, o Κώστας Κατσουλάρης θα συνομιλήσει με τον μετρ του noir, σκηνοθέτη, συγγραφέα και μεταφραστή Ανδρέα Αποστολίδη, με αφορμή την έκδοση του τελευταίου του βιβλίου «Roman-tica» (εκδ. Άγρα). Η συζή...

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Ο Ρουμάνος συγγραφέας Μίρτσεα Καρταρέσκου [Μircea Cartarescu] έλαβε το βραβείο για το μυθιστόρημά του «Solenoid» που είναι εν μέρει αυτοβιογραφικό και μάς μεταφέρει στην κομμουνιστική Ρουμανία των τελών του ‘70. Στα ελληνικά τον έχουμε γνωρίσει με το μυθιστόρημα «Νοσταλγία» (μτφρ. Βίκτορ Ιβάνοβιτς, εκδ. Καστανιώτη)....

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

Ένα από τα αφιερώματα της φετινής ΔΕΒΘ ήταν αυτό στις «Γυναίκες», μια ευρεία θεματική που ξεδιπλώθηκε μέσα από συζητήσεις για συγγραφείς, εκδότριες και μεταφράστριες, για τη γυναίκα σαν λογοτεχνικό ήρωα, αλλά και τη γυναικεία γραφή. Οι εκδηλώσεις ήταν διάχυτες στο πρόγραμμα, αρκετές συνέπιπταν η μία με την άλλη, αλλ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ