menis-390-2

Μια ανάγνωση-απολογισμός, για το τελευταίο μυθιστόρημα του Μένη Κουμανταρέα Ο θησαυρός του Χρόνου (εκδ. Πατάκη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Ο τραγικός θάνατος του Μένη Κουμανταρέα (1931-2014) θα δώσει ευλόγως αφορμές για γενικούς απολογισμούς του έργου και της ζωής του. Για το πρώτο θα γραφτούν σίγουρα πολλά, αφού η λογοτεχνική του πορεία είναι πλούσια και διακεκριμένη, ενώ για τη δεύτερη φρόντισε ο ίδιος ο δημιουργός να εκφράσει στο τελευταίο του βιβλίο το εύρος των άδηλων πτυχών της, με αφορμή τον θάνατο της γυναίκας του Λιλής. Τώρα, το αυτοβιογραφικό αυτό μυθιστόρημα καθίσταται το πλέον κατάλληλο requiem για την αποδημία του. 

Αν διαβάσει κανείς απροκάλυπτα μερικά από τα προηγούμενα έργα του Μ. Κουμανταρέα θα δει ότι το μοτίβο της ομοφυλοφιλίας είναι συχνό και χαρακτηρίζει πολλούς από τους πρωτεύοντες ή δευτερεύοντες ήρωές του. Αυτή η επαναλαμβανόμενη χρήση του υποψιάζει ότι είναι αυτοβιογραφικό στοιχείο, ειδικά όταν έμπαινε σε πρόσωπα στα οποία δεν ήταν νομοτελειακά υποχρεωτικό, από την υπόθεση του έργου, να εμφανιστεί. Τώρα, ο ίδιος ο συγγραφέας, κάνοντας αυτόν τον απολογισμό, αποκαλύπτει σε ένα μυθιστόρημα-εξομολόγηση τη διπλή σεξουαλική ταυτότητα του ήρωά του, χωρίς να κρύβει πολλά.

Το τέχνασμα του ψευδο-αφηγητή

Ο ίδιος ο συγγραφέας, κάνοντας αυτόν τον απολογισμό, αποκαλύπτει σε ένα μυθιστόρημα-εξομολόγηση τη διπλή σεξουαλική ταυτότητα του ήρωά του.

Το αρχικό τέχνασμα του συγγραφέα, που δίνει ενδιαφέρον και ώθηση στο μυθιστόρημά του, είναι η τεθλασμένη αφήγηση, που περνά μέσα από έναν άλλο ψευδο-αφηγητή. Ο κεντρικός αφηγητής, που σε γενικές γραμμές ταυτίζεται με τον λογοτέχνη, αναπολεί, καθώς απευθύνεται σε έναν «φίλο και συνάδελφό» του, την εποχή που ήταν νέος και δούλευε ως αλληλογράφος. Τότε γνώρισε και τη γυναίκα του Λιλή –που τώρα είναι κλινήρης– και συνάντησε το φάντασμα του νεκρού πρώην αλληλογράφου Αναγνωστόπουλου ή Αναγνώστου, ο οποίος του μίλησε για τη δική του νιότη, όταν έζησε κι αυτός ανάλογες ομοφυλοφιλικές εμπειρίες. Με αυτή τη διπλή αναγωγή στο παρελθόν, πηγαίνουμε πίσω στις αρχές του αιώνα και έτσι το κείμενο χτίζει διαδρόμους μεταξύ του γήρατος και των ποικίλων ορόφων της νιότης.

Στη συνέχεια, και όταν κανείς αντιληφθεί το συνολικό σχέδιο, βλέπει τη διαρκή αντίστιξη μεταξύ της άρρωστης Λιλής και των πνευμάτων με τα οποία επικοινωνεί ο συγγραφέας-αφηγητής. Στο μεν πρώτο επίπεδο, ο γηραιός πρωταγωνιστής έρχεται αντιμέτωπος σταδιακά με τον επικείμενο θάνατο της γυναίκας του, και, όταν αυτός έλθει, βιώνει την απώλεια, την κενότητα, τη μονήρη ζωή. Στο δεύτερο, τα φαντάσματα που τον επισκέπτονται του θυμίζουν το παρελθόν του, αποτελούν –κυρίως ο Αναγνώστου– ένα ιδανικό διαλογικό alter ego και έτσι συντελείται ο απολογισμός του βίου του και η διαλεκτική των κρυφών ομοφυλοφιλικών ερώτων, η διαλεκτική μάλλον της κρυφής ζωής με τη φανερή. Η Λιλή με άλλα λόγια οδηγεί στο κενό μέλλον που θα έλθει μετά τον θάνατό της, ενώ οι νεκροί συνομιλητές παραπέμπουν στο γεμάτο με εμπειρίες παρελθόν.

Μάστορας της μεστής αφήγησης

Αποδεικνύεται μάστορας της μεστής, στρωτής, ακώλυτης αφήγησης, που φοριέται σαν μάλλινο ρούχο και διατηρεί τη ζεστασιά μιας παλαιικής ζωής.

Ο Μ. Κουμανταρέας αποδεικνύεται μάστορας της μεστής, στρωτής, ακώλυτης αφήγησης, που φοριέται σαν μάλλινο ρούχο και διατηρεί τη ζεστασιά μιας παλαιικής ζωής. Κι αυτή η δεξιοτεχνία κάνει την ανάγνωση να βυθίζεται σε νοσταλγικές βόλτες, σε ερωτικές σκηνές με ποικίλους άνδρες, αλλά και στη γνήσια έγνοια του αφηγητή για την άρρωστη, πολυχαπακωμένη γυναίκα του. Ένα μαλακό χαλί απλώνεται κάτω από τα πόδια μας και ο ρυθμός που δίνει στο βήμα μας είναι ο κατάλληλος για να προχωρήσουμε, αργά αλλά όχι σε slow motion, σταθερά αλλά όχι βαρετά, τον βηματισμό μας. Το συνεχές μπρος πίσω συντηρεί και τα δύο επίπεδα και ανανεώνει την ανάγνωση, που δεν λιμνάζει.

Μου άρεσε το θάρρος του συγγραφέα που αποκαλύπτει κάτι το οποίο ήταν λίγο πολύ γνωστό αλλά τώρα το εκθέτει απερίφραστα. Μου άρεσε επίσης αυτή η μαλακή γλώσσα· εύπλαστη, λίγο παλαιική, θερμή και προσηνής, φιλόξενη και νοσταλγική. Μου άρεσε όμως πιο πολύ η δομή του έργου με τις αναδρομές και τις συνδέσεις παρόντος και παρελθόντος. Και μη νομίσετε ότι όλα όσα λέγονται είναι αλήθειες. Αυτό το «περίπου» που νοτίζει το έργο, αυτά τα Αναγνωστόπουλος ή Αναγνώστου, οδός Σατραπείας ή Σινώπης κ.ά. υποβάλλουν πως όλα είναι εφικτά αλλά όχι αληθινά, όλα περίπου έτσι αλλά όχι έτσι ακριβώς. Ο Μ. Κουμανταρέας δεν έκανε απλώς έναν απολογισμό, αλλά έπλασε με μυθιστορηματικά υλικά τη ζωή του πρωταγωνιστή του, ώστε να μοιάζει με τη δική του και συνάμα να είναι αυτόνομη, λοξά κοιταγμένη, ειλικρινής όσο και μυθική, με στοχασμούς και αναστοχασμούς αλλά και με έντεχνη πλοκή.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου. 
Τελευταίο του βιβλίο, η μελέτη «Βιβλιογραφία για τον Νίκο Καζαντζάκη» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).


koumantareas-chronosΟ θησαυρός του χρόνου
Μένης Κουμανταρέας
Πατάκης 2014
Σελ. 480, τιμή € 19,80

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΜΕΝΗ ΚΟΥΜΑΝΤΑΡΕΑ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Στην καρδιά της μυθιστορίας του

Στην καρδιά της μυθιστορίας του

Για το μυθιστόρημα του Μένη Κουμανταρέα Ο θησαυρός του Χρόνου (εκδ. Πατάκη).

Του Κώστα Αγοραστού

Νέο μυθιστόρημα από τον αειθαλή Μένη Κουμανταρέα με κεντρικό του θέμα την α...

Η κοιλάδα τού Παραδείσου

Η κοιλάδα τού Παραδείσου

 Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Τι ζητάνε οι έλληνες συγγραφείς στη Λατινική Αμερική; Τι ψάχνουν από την άλλη οι πεζογράφοι μας στις χαραμάδες της Ιστορίας και στις παρυφές της πολιτικ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Το πράσινο μίλι» του Στίβεν Κινγκ (προδημοσίευση)

«Το πράσινο μίλι» του Στίβεν Κινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Στίβεν Κινγκ [Stephen King] «Το πράσινο μίλι» (μτφρ. Πητ Κωνσταντέας), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 9 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν υπήρχε καθόλου ζέστη, κα...

«Ρολόι χωρίς δείκτες» της Κάρσον ΜακΚάλερς (προδημοσίευση)

«Ρολόι χωρίς δείκτες» της Κάρσον ΜακΚάλερς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Κάρσον ΜακΚάλερς [Carson McCullers] «Ρολόι χωρίς δείκτες» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο θάνατος εί...

Ένας χρόνος χωρίς τη Μαριανίνα Κριεζή + ένα σπάνιο διήγημά της

Ένας χρόνος χωρίς τη Μαριανίνα Κριεζή + ένα σπάνιο διήγημά της

Με αφορμή τη συμπλήρωση σήμερα, 6 Φεβρουαρίου, ενός χρόνου χωρίς τη Μαριανίνα Κριεζή κοντά μας, αναδημοσιεύουμε ένα σπάνιο διήγημά της του 1971 – ίσως το μοναδικό που έχει γράψει.

Γράφει ο Κώστας Αγοραστός

Η ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το πράσινο μίλι» του Στίβεν Κινγκ (προδημοσίευση)

«Το πράσινο μίλι» του Στίβεν Κινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Στίβεν Κινγκ [Stephen King] «Το πράσινο μίλι» (μτφρ. Πητ Κωνσταντέας), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 9 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν υπήρχε καθόλου ζέστη, κα...

«Ρολόι χωρίς δείκτες» της Κάρσον ΜακΚάλερς (προδημοσίευση)

«Ρολόι χωρίς δείκτες» της Κάρσον ΜακΚάλερς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Κάρσον ΜακΚάλερς [Carson McCullers] «Ρολόι χωρίς δείκτες» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο θάνατος εί...

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ