Για το βιβλίο του Γιώργου Χουλιάρα Λεξικό Αναμνήσεων (εκδ. Μελάνι).
Της Άλκηστης Σουλογιάννη
Ιδιαιτέρως σημαντικά προϊόντα δημιουργικής γραφής αντιπροσωπεύουν οι ποιητικές συλλογές του Γιώργου Χουλιάρα Εικονομαχικά (1972), Η άλλη γλώσσα (1981), Ο θησαυρός των Βαλκανίων (1988), Γράμμα (1995), καθώς και η συγκεντρωτική έκδοση με τον τίτλο Δρόμοι της Μελάνης (2005) ως μια παραστατική σηματοδότηση της παραγωγικής διαδρομής του συγγραφέα.
Τη γενικότερη πάντως δημιουργική συμπεριφορά του Γ. Χουλιάρα δηλώνουν περαιτέρω αφενός η εμπλοκή του στην έκδοση των σταθερών σημείων αναφοράς, καλών περιοδικών Τραμ και Χάρτης, καθώς και Journal of the Hellenic Diaspora, και αφετέρου ποικίλα κείμενά του σχετικά με την επαγγελματική του δραστηριότητα στον χώρο του διεθνούς ακαδημαϊκού, γενικότερα πολιτισμικού και διοικητικού γίγνεσθαι, όπου εντάσσεται και η αποφασιστική συμμετοχή του στη διαμόρφωση της διακήρυξης των Υπουργών Πολιτισμού που έλαβαν μέρος στις εργασίες του Διεθνούς Δικτύου Πολιτιστικής Πολιτικής, Σαντορίνη 2000.
Για να επανέλθουμε στη λογοτεχνική παραγωγή του Γ. Χουλιάρα, που ενδιαφέρει (κυρίως) στην προκειμένη περίπτωση: Οι ποιητικές του συλλογές ανήκουν στα ενδιαφέροντα πεδία παραδειγματικής εφαρμογής της διαδικασίας με την οποία το προϋποτιθέμενο ως απαραίτητο βιωματικό και γνωστικό υλικό μεταλλάσσεται σε ένα πρωτότυπο κειμενικό σύμπαν.
Φορτίο βιωμάτων
Ο Γ. Χουλιάρας χαρτογραφεί μια ευρεία περιοχή που καλύπτει η ροή του υποκειμενικού και του γενικού χρόνου στην επιφάνεια ή στα βαθύτερα στρώματα του περιεχομένου του εσωτερικού ανθρώπου ως αποσκευές της μνήμης.
Ένα βαρύ φορτίο βιωμάτων και γνώσεων προσδιορίζει τη δομή και του βιβλίου Λεξικό αναμνήσεων. Με καλειδοσκοπικούς συνδυασμούς, με αλλαγές προσανατολισμού και συχνές παλινδρομήσεις, με αναδρομές στο προσωπικό και στο ιστορικο-πολιτικό παρελθόν ο Γ. Χουλιάρας χαρτογραφεί μια ευρεία περιοχή που καλύπτει η ροή του υποκειμενικού και του γενικού χρόνου με όσα αυτή συμπαρασύρει, διασώζει, αποθηκεύει στην επιφάνεια ή στα βαθύτερα στρώματα του περιεχομένου του εσωτερικού ανθρώπου ως αποσκευές της μνήμης, όπου πάντως διαφυλάσσονται και όσα έχουν αποσυρθεί στα σκοτεινά πεδία της λήθης.
Στοιχεία από αυτό το φορτίο ως λήμματα σε λεξικογραφική σειρά (ελληνικό και λατινογενές, κυρίως αγγλικό αλφάβητο) αντιπροσωπεύουν, σύμφωνα με τις επιλογές και την ιεράρχηση του συγγραφέα, οδοδείκτες για την ανάπτυξη ενός υπο-/κειμενικού κόσμου, την είσοδο του οποίου σηματοδοτούν η οριστική αναχώρηση του πατέρα και το κατευόδιο γυναικών από το άμεσο και το ευρύτερο περιβάλλον μέσα σε ατμόσφαιρα βαθύτατου συναισθήματος και εξαιρετικής αισθητικής.
Με αυτό το έναυσμα στο βιβλίο αποτυπώνονται οικογενειακές μυθολογίες, πινακοθήκες χαρακτήρων και γεγονότων, διαπροσωπικές σχέσεις στο πλαίσιο ατομικών, κοινωνικών, ιστορικών, πολιτικών, οικονομικών, πολιτισμικών δεδομένων.
Στις ατραπούς αυτού του τοπίου διασταυρώνουν τις διαδρομές τους ο Όμηρος, ο Πίνδαρος, ο Γκαίτε, ο Ρίλκε, ο Τζόις με τον Σολωμό, τον Κάλβο, τον Σαχτούρη, τον Παύλο Ζάννα, ο Πλάτων, ο Βολταίρος και ο Ντιντερό με τον Βίτγκενσταϊν και τον Αλτουσέρ, ο Αντονιόνι και ο Γκοντάρ με τον Μπουνιουέλ, ο Μότσαρτ με τον Μπαχ από το βιολί του Τζόσουα Μπελ στο μετρό της Ουάσινγκτον, ο Τσέχοφ με τον Μπέκετ και τον Μπρεχτ, ο Βερμέερ και ο Ρούμπενς με τον Νταλί.
Ακόμα εντοπίζονται διάλογοι και διελκυστίνδες ανάμεσα σε κράτη, σε έθνη, σε πολιτισμούς της Ανατολής και της Δύσης, ενώ ιδιαίτερο χαρακτήρα προβάλλουν αντικειμενικά τοπόσημα με μυθικό-ιστορικό αντίκρισμα, π. χ. Φάρσαλα, Χάρλεμ.
Στο βιβλίο αναγνωρίζεται η οργάνωση μιας βιωματικής και πολιτισμικής γεωγραφίας, σύμφωνα με την κριτική και συγκριτική αντίληψη του συγγραφέα
Με αυτά τα δεδομένα, στο βιβλίο αναγνωρίζεται η οργάνωση μιας βιωματικής και πολιτισμικής γεωγραφίας, σύμφωνα τόσο με την κριτική και συγκριτική αντίληψη του συγγραφέα, όσο και με την ικανότητά του να κυκλοφορεί ανάμεσα σε διεθνείς κοινωνικές και πολιτισμικές παραμέτρους.
Ακριβώς το βιωματικό αντίκρισμα των πραγμάτων προβάλλεται σε κάθε περίσταση ως υποκειμενική πρόσληψη αντικειμενικών ή φυσικών δεδομένων και φαινομένων, όπως είναι το πρώτο βιβλίο, η πρώτη ταινία, το πρώτο αυτοκίνητο, ο πρώτος έρωτας, ή τα μαντλέν του Προυστ, το κανταΐφι και ο κουραμπιές, ή οι ακτίνες του ήλιου στο πάτωμα του παλιού σπιτιού της γιαγιάς και η έκλειψη της σελήνης, ή το πέταγμα της πεταλούδας και το φτερούγισμα του γλάρου σε σχέση με την έννοια του χάους, ή ακόμα τα βιβλία ως βάρος για το σπίτι και ως περιεχόμενο σχέσης με συγγραφείς, με αναγνώστες, με κριτικούς, με μεταφραστές, με διδάσκοντες και με διδασκόμενους.
Πρόκειται για δημιουργική αξιοποίηση στοιχείων, με προέκταση τη «δημιουργία» γεγονότων που δεν έχουν συμβεί, πράγμα που σημαίνει: σχολιασμός και επιλεκτική επεξεργασία της αντικειμενικής πραγματικότητας, και όχι βεβαίως απλή φαντασία.
Με αυτή την προϋπόθεση, ο Γ. Χουλιάρας παρουσιάζει μια ενδιαφέρουσα επιχειρηματολογία πραγματευόμενος έννοιες, όπως: τέλος-αρχή, τύχη-ατυχία, ύπνος και όνειρα, σιωπή, ψεύδος, πλήξη, συγγνώμη, έγκλημα και επιδοκιμασία, εμείς και οι άλλοι (εμείς ή οι άλλοι), ζωή-θάνατος, αμαρτία, αμφιβολία, αγάπη-έρως.
Ευρύτεροι ορίζοντες
Ο Γ. Χουλιάρας διαχειρίζεται με δημιουργικές διαδικασίες (δεν μεταφέρει απλώς) πληροφορίες με γενικότερο ενδιαφέρον κάτω από μια ατομική οπτική και εστίαση, χωρίς πάντως να περιορίζεται σε ό,τι τον αφορά προσωπικά και αποκλειστικά. Με τον τρόπο αυτόν, αποφεύγει τη γοητευτική αλλά ολισθηρή μορφή της αυτοβιογραφίας, και εξασφαλίζει με αποτελεσματικό τρόπο τη διασπορά της σκέψης του σε ένα ευρύτατον ορίζοντα.
 Ο Γιώργος Χουλιάρας
|
Εργαλείο προς τον σκοπό αυτόν αντιπροσωπεύει λόγος άκρως πνευματώδης, παραστατικός, αφοριστικός, σαρκαστικός, ενισχυμένος σε υψηλό βαθμό με το στοιχείο του παράδοξου, π. χ.: «Η τραγωδία της ανθρώπινης ζωής είναι ότι πρόκειται για κωμωδία», «… αν… όλα μπορούμε να τα βρούμε στα βιβλία, υπάρχει λόγος να ζούμε;», «Καλό είναι ό,τι ξέρεις. Καλύτερο ό,τι μαθαίνεις. Το πιο καλό ό,τι ξεχνάς», «Θυμήθηκα … με την αγανάκτηση που προκαλεί η νοσταλγία». Με εξίσου ευρηματικό τρόπο παρεμβαίνουν η μεταφορά, π. χ. «Μετρήσαμε τις λέξεις μας και κάτι ψιλά», οι νεολογισμοί κατά την οργάνωση των συμφραζομένων, π.χ. τα μουσικά όργανα ωδήλατο, τούμπαλιν, ορυμαγδόν, καθώς και οι γιατροί ωτοκλαρινολόγοι, και κυρίως οι γραμματικές εικόνες ως μια συνεχής ανάπτυξη τοιχογραφίας όπου ποικίλοι χαρακτήρες συμπεριλαμβανομένου και του συγγραφέα κυκλοφορούν σε εσωτερικούς και σε εξωτερικούς χώρους, σε κοινωνικά και σε φυσικά τοπία, σε πεδία συνομιλίας ανάμεσα σε πολιτισμούς.
Με την οργανωμένη όσο και οικονομική παροχή πληροφοριών, ο Γ. Χουλιάρας προκαλεί για την αναγνώριση σημαινομένων σύμφωνα με το βιωματικό ή το γνωστικό φορτίο του αναγνώστη, όπως ισχύει με την περίπτωση της Τεργέστης όπου το ιστορικό λογοτεχνικό καφέ Σαν Μάρκο παραπέμπει στον Τζέιμς Τζόις και τον Ίταλο Σβέβο.
Κύριο παράγοντα για την οργάνωση της δομής του βιβλίου αποτελεί η αυτοαναφορικότητα της γραφής, όπου εντάσσεται η χρήση γλωσσικών στοιχείων και φαινομένων ως λογοτεχνικού υλικού, καθώς και ο σχολιασμός προηγηθείσας διατύπωσης πληροφοριών που οδηγεί σε νέα ή αναθεωρημένη εκδοχή κειμένου.
Ο ρυθμός της προφορικής αφήγησης δημιουργούν την αίσθηση μιας ευρηματικής, πνευματώδους, άμεσης επικοινωνίας του συγγραφέα με την κοινότητα των αποδεκτών του έργου
Ο ρυθμός της προφορικής αφήγησης και η συχνά αποκλίνουσα από την κοινή χρήση δομή του λόγου ως προς τη θέση των λέξεων για την εξυπηρέτηση του επιτονισμού σημαινομένων δημιουργούν την αίσθηση μιας ευρηματικής, πνευματώδους, άμεσης επικοινωνίας του συγγραφέα με την κοινότητα των αποδεκτών του έργου του, ενώ υπαινίσσονται και την έντονη παρουσία του ποιητή Γ. Χουλιάρα.
Αυτή η επικοινωνία, με αυτούς τους όρους, υποστηρίζεται στο έπακρο από την υψηλή πληροφορητικότητα του βιβλίου (τέχνη, φιλοσοφία, ιστορία, πολιτική, γεωγραφία, θετικές επιστήμες). Από αυτή την άποψη στο περιεχόμενο του βιβλίου είναι δυνατόν να βρει εφαρμογή και η μορφή της εγκυκλοπαίδειας, με την έννοια ότι πρόκειται για έναν ευρύ κύκλο γνώσεων που προέρχονται από την παρατήρηση του εσωτερικού και του εξωτερικού κόσμου.
Καθώς μάλιστα τα βιώματα και κατά συνέπεια και οι γνώσεις συνεχίζουν να αποθησαυρίζονται στο περιεχόμενο του εσωτερικού ανθρώπου, η ολοκλήρωση του κειμενικού κόσμου (φαίνεται να) παραμένει σε εκκρεμότητα και αφήνει ανοικτά όλα τα ενδεχόμενα διαφυγής προς το μέλλον, την ποιότητα του οποίου δηλώνει από την τελευταία σελίδα η πλήρης συναισθήματος αναδρομή στο ατομικό παρελθόν.
Τελικά η προστιθεμένη αξία σε ό,τι αφορά τη δημιουργική προσέγγιση του βιβλίου εντοπίζεται στην αναγνώριση ή τεκμηρίωση λεπτομερειών από τους ατομικούς χωρόχρονους των αναγνωστών, πράγμα που σημαίνει στην ουσία: επίσκεψη σε οικείους τόπους για ανανέωση δεσμών με νέο βλέμμα παρατήρησης και πρόσληψης.
* Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου.
Λεξικό αναμνήσεων
Γιώργος Χουλιάρας
Μελάνι 2013
Σελ. 220, τιμή € 13,00
