Η πιο κρυφή πληγή

Ο Ραπτόπουλος καταφέρνει να παντρέψει αριστοτεχνικά την προσωπική με τη συλλογική Ιστορία, χρησιμοποιώντας τα Δεκεμβριανά του '44 και την εμφύλια σύρραξη όχι ως φόντο στην ερωτική ιστορία, αλλά ως συστατικό υλικό της. Ο κόσμος τον οποίο σταδιακά οικοδομεί έχει τις ρίζες του στην πρωταρχική εγκατάλειψη και εντέλει στις θεμελιώδεις συγκρούσεις της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας - πληγές τις οποίες ουδέποτε κατάφερε η ελληνική κοινωνία να διαχειριστεί, με αποτέλεσμα να παραπαίει ανάμεσα στην παράνοια και την αποσύνθεση.

Ο κεντρικός ήρωας και αφηγητής, ο Μιχάλης, είναι ηθοποιός. Το 2010, απομονωμένος σε κάποιο εξοχικό για να μελετήσει τον ρόλο του Οιδίποδα (του βασιλιά που μεγαλώνει ακριβώς χωρίς να γνωρίζει το σκοτεινό παρελθόν του, και πεθαίνει απ’ αυτό), αποφασίζει να περιγράψει την ιστορία του έρωτά του με την Νίκη – έναν έρωτα που γεννήθηκε στο Περιστέρι το 1976 και φτάνει μέχρι το Σύνταγμα, τους Αγανακτισμένους, και το αφηγηματικό παρόν. Γύρω από τις δυο αυτές κεντρικές φιγούρες, κινούνται επηρεάζοντας πρόσωπα και καταστάσεις οι δυο οικογένειες (και κυρίως, ο πατέρας και ο παππούς του Μιχάλη, και η μητέρα και η αδερφή της Νίκης) και ο Λευτέρης («Άβερελ»), ερωτικός αντίζηλος του Μιχάλη στη διεκδίκηση της Νίκης. Παράλληλα με την κεντρική ερωτική ιστορία, η οποία «πηγάζει» μ’ έναν ιδιόμορφο τρόπο από τα Δεκεμβριανά (δηλαδή, από ένα ιστορικό γεγονός που συνέβη πολλά χρόνια πριν από τη γέννηση των βασικών ηρώων), παρακολουθούμε κι άλλες, πολλές ιστορίες, τις οποίες διηγείται ο Μιχάλης, σκηνοθετώντας- τες συγχρόνως, είτε στην πραγματικότητα (όπως την «Εξαφάνιση» του Αριστοτέλη Νικολαΐδη), είτε φαντασιακά, και με ηθοποιούς πάντα τα κεντρικά πρόσωπα της παιδικής του ηλικίας. Μην ξεχνάμε, άλλωστε, ότι άξονας της αφήγησης είναι «η πιο κρυφή πληγή» - κάτι που εξ’ ορισμού οφείλεις να προσεγγίζεις πολύ προσεκτικά, και για τον χειρισμό της οποίας ο συγγραφέας έχει κινητοποιήσει όλους τους μηχανισμούς «κυκλωτικής» προσέγγισης, κι όλα τα τερτίπια της τέχνης. Γιατί πράγματι, χρειάζονται «παιχνίδια ρόλων», φανταστικές προβολές και μια μεγάλη οθόνη (ο θερινός κινηματογράφος Αστέρι είναι εκ των «πρωταγωνιστών» του μυθιστορήματος), για να μπορέσει κανείς να μιλήσει για το ανείπωτο. Γι’ αυτό κι ο αφηγητής στήνει το προσωπικό του θέατρο, μοιράζοντας στα βασικά πρόσωπα του παιδικού του κόσμου ρόλους στο παρελθόν και το μέλλον – πότε γκροτέσκους και πότε τραγικούς, πότε βγαλμένους από την αρχαία τραγωδία και πότε από φιλμ νουάρ και κόμικς.

Ο εμφύλιος τροφοδοτεί και σήμερα την λογοτεχνική παραγωγή, με πρόσφατα παραδείγματα το Χαστουκόδεντρο του Άρη Μαραγκόπουλου (εκδ.Τόπος), Το ταξίδι στην Ελλάδα του Δημήτρη Νόλλα (Ίκαρος), τον Ζωγράφο του Μπελογιάννη του Νίκου Δαββέτα (Μεταίχμιο) και το Δυο φορές αθώα της Έλενας Χουζούρη (Κέδρος). Και βέβαια τη μελέτη Εμφύλιος και Λογοτεχνία του Δημήτρη Ραυτόπουλου (Πατάκης).

Στο μυθιστόρημα του Ραπτόπουλου, ο εμφύλιος λειτουργεί με τρόπο υποδόριο. Η πιο κρυφή πληγή του παιδιού, του σύγχρονου ανθρώπου, αλλά και της ελληνικής Ιστορίας, όλες τέμνονται, σ’ ένα πολυεπίπεδο κείμενο που ξεγυμνώνει, εντέλει, την σημερινή ελληνική πραγματικότητα, τους σκελετούς στα ντουλάπιά της, την αποφορά από τα πτώματα που παρέμειναν άθαφτα και η οποία φτάνει μέχρι την σημερινή αναβίωση ακραία συγκρουσιακών, νέο-εμφυλιακών καταστάσεων.

Ο Ραπτόπουλος δεν βουτάει άμεσα στον εμφύλιο, αλλά τον ατενίζει μέσα από αναπαραστάσεις, φωτογραφίες, λογοτεχνικά κείμενα. Διακειμενικότητα, δάνεια από άλλα είδη τέχνης, δημοσιογραφικός λόγος, όλα άρτια μιξαρισμένα, επιτρέπουν στον συγγραφέα να διατρέξει την φρίκη χωρίς το κείμενό του να είναι βαρύ, να θίξει σοβαρά και ακανθώδη θέματα όπως αυτό της ουδετερότητας (μπορεί να παραμένει κανείς αμέτοχος σε περιόδους κρίσης και πόλωσης;), χωρίς να γίνεται διδακτικός ή να δίνει απαντήσεις.

Πέρα όμως από το πρωταρχικό τραύμα και τις σχέσεις με τον Πατέρα («χάσαμε τον Μπαμπά, εντάξει, σύμφωνοι, στην εποχή μας και ποιος δεν τον έχει χάσει;» όπως γράφει ο Ραπτόπουλος σε παλαιότερο μυθιστόρημά του), και πέρα από την πολιτική, Η πιο κρυφή πληγή μιλάει για τον έρωτα, ως πάθος και ως πόθο, ως διεκδίκηση, νόσο και αίτημα διαχρονικό και αέναο. 

Η πιο κρυφή πληγή
Βαγγέλης Ραπτόπουλος
Εκδόσεις Ίκαρος, 2012
Τιμή € 17,90, σελ. 461

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ