«Μηδενικό είσαι εσύ» του Β. Τσιλιπάνη (κριτική) – Μικροεξουσίες και συντριβές

Στην καθημερινότητα συναντάμε εξίσου σημαντικές με την υψηλή πολιτική μορφές εξουσιαστικής δύναμης. Με άλλα λόγια, οι σχέσεις των ανθρώπων πολύ συχνά διέπονται από ανισότητες, τάσεις επιβολής, είδη επικυριαρχίας, εκδοχές καταπίεσης κ.λπ. Αλλά εξίσου συχνά πολλές από αυτές υπομεύονται με μικρές πράξης εξέγερσης.

Οι ιστορίες του Β. Τσιλιπάνη (γενν. 1966), που εμφανίζεται τώρα στα γράμματά μας, χαρακτηρίζονται από τέτοιες μορφές πυγμής, όχι συνήθως βίαιες, αλλά βγαλμένες από ένα πεδίο ισχύος που συνήθως περνάει για φυσιολογικό. Και επειδή κάθε διήγημα διαδραματίζεται σε άλλη χώρα της υφηλίου, από την Κίνα μέχρι την Ιταλία κι από τη Ρωσία ως… το διάστημα, η εντύπωση που αποκομίζει ο αναγνώστης είναι ότι όλος ο κόσμος, ασχέτως κράτους, θρησκείας ή ανθρωπίνων ιδιαιτεροτήτων, ισορροπεί –ή όχι– σε ένα σχοινί διαπροσωπικών πειθαναγκασμών. Με την πειθώ ή με τη βία.

Στην Κίνα οι μικροί μαθητές δυσανασχετούν έντονα με την πανταχόθεν παρακολούθηση μέσω καμερών που υφίστανται. Στην Ιταλία μια πρώην κομμουνίστρια αποφασίσει να απεξαρτηθεί από το κόμμα και να ακολουθήσει τη δική της επαναστατική λογική, που φτάνει στην ηρωική αυτοθυσία. Ένας παππούς συμμετέχει μαζί με την έφηβο εγγονό του σε μια πειρατική επιχείρηση (στη θάλασσα της Σομαλίας;) και τον σώζει από τον ύψιστο κίνδυνο. Στην Ελλάδα ο πατέρας, που έχει μια φιλεναδίτσα μέσω διαδικτύου, εξουσιάζει και εξουσιάζεται από τη γυναίκα και την κόρη του, μέσα σε πλέγμα (φαινομενικής) ευθυμίας. Εξωγήινοι επιστήμονες αντιλαμβάνονται ότι το πιο καταστροφικό ον στον πλανήτη Γη είναι ο άνθρωπος. Στην Αμερική ένας ακροδεξιός βάζει παγίδες για να πιάσει με αιματηρό τρόπο μετανάστες, κάτι που όμως γυρίζει μπούμερανγκ εναντίον του. Μια ομάδα Αριστερών στελεχών ενός γαλλικού περιοδικού επιβάλλουν ένα είδος λογοκρισίας σε συνάδελφο που δεν συμβαδίζει με τα πιστεύω τους. Μια καταπιεσμένη trophy wife στη Ρωσία επιχειρεί να διαφύγει από τον καταπιεστικό γάμο της κ.λπ. 

Ο φαινομενικά κατώτερος είναι πιο καταπιεστικός, αναλαμβάνει τα ηνία, εκπλήσσει και ανατρέπει καταστάσεις, και εντέλει υπονομεύει τον εξουσιαστή του με απρόσμενες ενέργειες.

Σε όλες αυτές τις σχέσεις, που ξεκινάνε συνήθως με μια υποτιθέμενη ανισότητα, ποιος τελικά εξουσιάζει και ποιος εξουσιάζεται; Συχνά, ο φαινομενικά κατώτερος είναι πιο καταπιεστικός, αναλαμβάνει τα ηνία, εκπλήσσει και ανατρέπει καταστάσεις, και εντέλει υπονομεύει τον εξουσιαστή του με απρόσμενες ενέργειες. Στον «πόλεμο» των διανθρώπινων επαφών, υπάρχουν τρόποι αντίστασης, που άλλοτε καταφέρνουν να εξοντώσουν τον τύραννο, άλλοτε να ηρωοποιήσουν το θύμα κι άλλοτε να οδηγήσουν σε μια ανατρεπτική αν-ισορροπία.

Ο Β. Τσιλιπάνης πετυχαίνει περίφημα να σκηνοθετήσει πολυάριθμες σκηνές, σε πολλαπλά διεθνικά σκηνικά, και καταφέρνει να ορθώσει μπροστά στον αναγνώστη ζωντανά πρόσωπα και γεμάτα δράση, εξωτερική και εσωτερική, επεισόδια. Και μάλιστα μια πολύ δουλεμένη γλώσσα, παραστατική, ελισσόμενη, που συνδυάζει την αφήγηση με την ψυχογράφηση, φωτίζει πτυχές των σχέσεων αλλά και την ψυχολογία του πρωταγωνιστή ή της πρωταγωνίστριας, αναδεικνύοντας εντάσεις αλλά και αντιστάσεις.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε –σε δική του επιμέλεια– ο δεύτερος τόμος της σειράς «Ιστορίες του 21ου αιώνα», μια συλλογή 12 διηγημάτων με τίτλο «Μεταξύ ανθρώπου και μηχανής» (εκδ. Διόπτρα).

Απόσπασμα από το βιβλίο

Και ύστερα, να ζωστώ την «ανθρώπινη ματιά» και να εξαπολύσω την επίθεσή μου.

Σου εύχομαι, κύριε Κακό Μάτι, να σου βγει το μάτι, για να μην ξαναδιαλύσεις παρέες, να μην ξαναπάρεις τους φίλους κανενός, να μην ξανακάνεις τη Μέι να κλαίει, να μη βάζει την Κιανγκ στους αφηρημένους, αυτή, ρε βλάκα, ζωγράφιζε πάντα τα πιο όμορφα πράγματα, μόνο μια εξαίρεση έκανε για να ζωγραφίσει την ασχήμια τη δική σου. Ποιος ξέρει πού τη στείλατε να πακετάρει ζωοτροφές.

Μηδενικό είσαι εσύ!...