«Η αγέλη» της Βίκυς Τσελεπίδου (κριτική) – Το πορτρέτο ενός γυναικοκτόνου και οι βουβοί άλλοι

Όταν έπιασα στα χέρια μου το καινούριο, έκτο στη σειρά, βιβλίο της Βίκυς Τσελεπίδου Η αγέλη και διαπίστωσα ότι πρόκειται για ένα πολυφωνικό μυθιστόρημα που αφορά τις γυναικοκτονίες, κάτι μέσα μου αντιστάθηκε. Δηλαδή, σκέφτηκα, δίνει φωνή στον θύτη; Βεβαίως ήξερα ότι η Τσελεπίδου δεν είναι μια τυχαία συγγραφέας, έχει δείξει τη δυναμική της στα προηγούμενα βιβλία της κι έχει μάλιστα τιμηθεί με το βραβείο του ιδρύματος Πέτρου Χάρη της Ακαδημίας Αθηνών για το μυθιστόρημα Αλεπού, αλεπού, τι ώρα είναι; (εκδ. Νεφέλη, 2017), ενώ όλα τα βιβλία της έχουν συμπεριληφθεί σε βραχείες και μακρές λίστες λογοτεχνικών περιοδικών όπως ο Χάρτης, η Κλεψύδρα και ο Αναγνώστης.

Σε μια εποχή που συμβαίνουν περίπου είκοσι γυναικοκτονίες τον χρόνο και παρόλα αυτά ακόμα παλεύουμε να αναγνωριστεί ο όρος ως ξεχωριστό ποινικό αδίκημα, η λογοτεχνία δεν θα μπορούσε παρά να επηρεάζεται από την κοινωνία, να συνομιλεί μαζί της και να τη σφυγμομετρά. Υπό αυτές τις συνθήκες, οι συγγραφείς όχι μόνο δεν γίνεται να μείνουν ανεπηρέαστοι, αλλά θα λέγαμε ότι έχουν σκληρή δουλειά να κάνουν και είναι ευτυχές όταν τους βλέπουμε να σηκώνουν τα μανίκια και με την ευαισθησία και τις οξυμένες τους κεραίες να εργάζονται στον βαθμό που τους αναλογεί και να κατορθώνουν αυτό που εκ των πραγμάτων δεν μπορούμε να κάνουμε εμείς. Να διερευνήσουν, δηλαδή, με τον τρόπο της λογοτεχνίας -βάζοντας μέσα τον αναγνώστη ώστε να νιώσει με όλες του τις αισθήσεις-, ένα δύσκολο ζήτημα σφαιρικά, προσεγγίζοντας όλες του τις διαστάσεις. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι ο αναγνώστης δεν έχει να διανύσει τη δική του διαδρομή και η Τσελεπίδου δεν το κάνει καθόλου εύκολο παρόλο που πρόκειται για ένα βιβλίο που ομολογουμένως διαβάζεται απνευστί.

Το ζήτημα είναι πώς χειρίζεται κανείς ένα τέτοιο θέμα χωρίς να καταλήξει δημοσιογραφικό, καταγγελτικό και γενικότερα χωρίς να κραυγάζει η προγραμματική του διάσταση. Νομίζω ότι η συγγραφέας κατορθώνει να δημιουργήσει λογοτεχνία υψηλότατου επιπέδου χωρίς να παρασυρθεί σε ευκολίες κι αυτό το διαπιστώνει κανείς από το επίπεδο της γραφής της, ήδη από την πρώτη κιόλας σελίδα. Πετυχαίνει την πολυφωνία καταφέρνοντας να δημιουργήσει διακριτές φωνές -ειδικά από τη μέση και μετά γίνονται πολύ καθαρές και μπορεί ο αναγνώστης να καταλάβει ποιος μιλάει με κλειστά τα μάτια-, μπαίνει στη θέση του και βλέπει ό,τι βλέπει κι ο χαρακτήρας, αντιλαμβάνεται τα πράγματα με την οπτική του, κι αυτό είναι ιδιαίτερα δύσκολο όταν μιλάμε για πολυφωνικό μυθιστόρημα. Επιπλέον, επινοεί μία απ’ τις πιο αξιομνημόνευτες σκηνές γυναικοκτονίας, αποτυπώνει κάτι τόσο εξωπραγματικό και δίνει καλλιτεχνική διάσταση σε ένα τόσο αποτρόπαιο γεγονός, συνεπές προς τον χαρακτήρα του δράστη. Παρόλο που ο αναγνώστης ξέρει ότι θα συμβεί, σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να υποπτευθεί το πώς.

Είναι δύσκολο για ένα θέμα που ειδικά εμείς οι γυναίκες έχουμε επεξεργαστεί πάρα πολύ να μπορέσει να γίνει αποκαλυπτικό και να φωτίσει διαστάσεις που δεν είχαμε αντιληφθεί. Πολλές φορές συναντώ σε βιβλία το συγκεκριμένο θέμα ή άλλα επίκαιρα κοινωνικά ζητήματα και αυτό που σκέφτομαι είναι ότι πρόκειται για μια προσπάθεια λογοτεχνικής αποτύπωσης ενός καυτού ζητήματος χωρίς πραγματικά ο συγγραφέας να βουτάει βαθιά, σαν να μην ανακαλύπτει τίποτα ο ίδιος γράφοντας γι’ αυτό, σαν να τα γνωρίζει όλα ήδη από πριν. Εδώ, όμως, δεν συμβαίνει αυτό, φαίνεται ότι η Τσελεπίδου έχει παλέψει με το κείμενο και αυτό το αντιλαμβάνεται ο αναγνώστης απ’ το πώς τον παρασύρει μέσα του και τον καθιστά συμμέτοχο, ακροβατώντας διαρκώς σε μια δύσκολη ισορροπία χωρίς ποτέ να χάνει τον έλεγχο.

Ο αναγνώστης ξέρει ότι πρόκειται για γυναικοκτόνο, ξέρει τι έκανε και παρόλα αυτά δεν σταματά να τον γοητεύει, γιατί τελικά οι γυναικοκτόνοι δεν παρουσιάζονται ως τέρατα στον κοινωνικό τους περίγυρο και τα θύματα θα μπορούσαν να είναι μία από εμάς, καθώς δεν είναι ιδιαίτερα δύσκολο να παρασυρθείς υπό προϋποθέσεις και αυτές τις προϋποθέσεις είναι που διερευνά η συγγραφέας.

Το πιο αποκαλυπτικό, όμως, είναι ότι καταφέρνει να αποτυπώσει τη γοητεία του δράστη -που, αν θέλουμε να είμαστε ακριβείς, δεν συγκεντρώνει τα μοτίβα συμπεριφοράς του γυναικοκτόνου και αυτό θα πρέπει να μας υποψιάσει ότι εδώ έχουμε ένα βιβλίο που μιλάει για κάτι πολύ ευρύτερο από μια γυναικοκτονία-, όχι φυσικά για να τον απαλλάξει από τις ευθύνες του, αλλά γιατί υπάρχει και αυτή η πλευρά.

Έτσι διαμορφώνεται σταδιακά ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτές οι γυναίκες παρασύρονται, χωρίς να είναι πάντα σε θέση να αναγνωρίσουν τι συμβαίνει. Κι εδώ είναι η μεγάλη μαεστρία της συγγραφέα. Ο αναγνώστης ξέρει ότι πρόκειται για γυναικοκτόνο, ξέρει τι έκανε και παρόλα αυτά δεν σταματά να τον γοητεύει, γιατί τελικά οι γυναικοκτόνοι δεν παρουσιάζονται ως τέρατα στον κοινωνικό τους περίγυρο και τα θύματα θα μπορούσαν να είναι μία από εμάς, καθώς δεν είναι ιδιαίτερα δύσκολο να παρασυρθείς υπό προϋποθέσεις και αυτές τις προϋποθέσεις είναι που διερευνά η συγγραφέας.

Το προφίλ του θύματος και του γυναικοκτόνου

Το προφίλ, τόσο του δράστη όσο και του θύματος, χτίζεται μέσα από τις αφηγήσεις των οικείων τους: του εργοδότη, του συναδέλφου, του ξαδέλφου, της πρώην συντρόφου, της παιδικής του φίλης, αλλά και της φίλης του θύματος. Δεν έχει νόημα να δώσουμε τα προφίλ τους περιληπτικά, όχι μόνο για να μην προδώσουμε το βιβλίο αλλά και γιατί αναλύεται με τόσο σύνθετο τρόπο από τη συγγραφέα ώστε οποιαδήποτε τέτοια προσπάθεια στο πλαίσιο μιας κριτικής φαντάζει απλοϊκή. Ωστόσο, πολύ σύντομα θα λέγαμε ότι η Λυδία αναδύεται ως ένα κορίτσι που μεγάλωσε σε ένα αυστηρά πατριαρχικό περιβάλλον, με έναν ελεγκτικό πατέρα, και παρόλα αυτά κατόρθωσε να διεκδικήσει έναν βαθμό αυτονομίας: να σπουδάσει, να εργαστεί, να ζήσει όπως επιθυμούσε. Στο σημείο αυτό, το βιβλίο γίνεται ιδιαίτερα αποκαλυπτικό, φωτίζοντας μια διάσταση που συχνά παραγνωρίζεται: τον τρόπο με τον οποίο πρώιμες εμπειρίες ελέγχου και οικειοποιημένης βίας μπορούν να λειτουργήσουν ως υπόβαθρο που καθιστά πιο δυσδιάκριτες τις παραβιαστικές συμπεριφορές αργότερα. Κι έπειτα είναι κι ο τρόπος που τα θύματα καθίστανται ευάλωτα μέσα από μια σταδιακή διαδικασία. Πρώτα με την γοητεία που τους ασκεί ο θύτης, έπειτα με την απομόνωσή τους από το οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον και ύστερα με τα μειωμένα αντανακλαστικά του κοινωνικού περίγυρου.

Ο εργοδότης και οι συνάδελφοι που θεώρησαν ότι τα πράγματα έχουν πολλές πλευρές και ότι ο καθένας τα παρουσιάζει όπως θέλει, λες και ήταν ποτέ δυνατόν να υπάρχει πλευρά που να δικαιώνει τον δράστη.

Όταν όμως ανατρέξει κανείς στο παρελθόν, αναγνωρίζει τα σημάδια, αντιλαμβάνεται εκείνες τις νοσηρές συμπεριφορές, το εγγενές κακό που βρήκε τις κατάλληλες συνθήκες να ανθίσει. Όλα προϋπάρχουν, διάσπαρτα, αλλά δεν αναγνωρίζονται εγκαίρως. Είναι τότε που ο γυναικοκτόνος φέρθηκε ανεξήγητα σ’ εκείνο το σκυλί, παρόλο που, φτάνοντας στο τέλος, εκείνη η συμπεριφορά του βγάζει νόημα. Τότε που αποπειράθηκε να σκοτώσει εκείνο το παιδί. Τότε που δεν παρέμεινε μ’ εκείνη την ανεξάρτητη και δυναμική πρώην. Τότε που επέδειξε πάθος και επιμονή, γεγονός που τον καθιστούσε έναν εξαιρετικά ικανό εργαζόμενο ‒ είναι μάλιστα αυτή η εμμονή του για το απόλυτο που οδηγεί με συνέπεια τις πράξεις του μέχρι την ύστατη στιγμή.

Και έπειτα, είναι και η φίλη της Λυδίας, η Όλγα, που είδε τα σημάδια, δεν μπόρεσε όμως να κάνει τίποτα πριν να είναι αργά. Ο εργοδότης και οι συνάδελφοι που θεώρησαν ότι τα πράγματα έχουν πολλές πλευρές και ότι ο καθένας τα παρουσιάζει όπως θέλει, λες και ήταν ποτέ δυνατόν να υπάρχει πλευρά που να δικαιώνει τον δράστη. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι αποτελούν το περιβάλλον του θύτη που με τη συμμετοχή τους ή την αδιαφορία τους τελικά επιτρέπουν στο έγκλημα να εκδηλωθεί.

Τα λιγότερο προφανή σημάδια 

Και έπειτα είναι και άλλα σημάδια, λιγότερο προφανή, συνεπή όμως προς τον χαρακτήρα και τις αντιδράσεις του εγκληματία. Η έντονη αντίδρασή του όταν η Λυδία τού λέει ότι όλα κάποτε τελειώνουν, η οποία αποκαλύπτει μια βαθιά αδυναμία να διαχειριστεί την απώλεια και την αστάθεια – ακόμα και το γεγονός ότι την πρωτοερωτεύεται λιπόθυμη δείχνει την ανάγκη του ελέγχου. Η ανάγκη του για σταθερότητα αποδεικνύεται και από τη σταθερότητα στο εργασιακό του περιβάλλον, το οποίο επέλεξε παρότι επρόκειτο για έναν ιδιαίτερα ικανό εργαζόμενο που θα μπορούσε να αναζητήσει οπουδήποτε καλύτερες ευκαιρίες. Ακόμα και η επιλογή μιας συντρόφου που οι άλλοι δεν θα χαρακτήριζαν ως κάτι το εξαιρετικό, σίγουρα όμως ήταν μια γυναίκα που μπορούσε να ελέγχει, μαρτυρά πολλά. Η ανάγκη του να κατανοήσει πώς λειτουργούν τα πάντα -φτάνοντας μάλιστα στο σημείο να τα διαλύει-, αν και δείχνει άνθρωπο που θέλει διαρκώς να κατακτά το απόλυτο, στην πραγματικότητα η επιδίωξή του αυτή δεν είναι παρά μια μορφή ελέγχου. Και όταν κάτι διαφεύγει από αυτόν τον έλεγχο, το καταστρέφει, πράγμα το οποίο στον τομέα των σχέσεων ενδεχομένως και να σημαίνει ότι δεν μπορεί να αντέξει την πολυπλοκότητα και αυτό που δεν κατανοεί.

Θα λέγαμε λοιπόν ότι η αγέλη είναι οι άλλοι άνθρωποι που καθρεφτίζουν το βλέμμα και τις πράξεις μας και συγκρατούν τα υποκείμενα απ’ το να χαθούν.

Ο τρόπος που αφηγείται η Τσελεπίδου είναι εξαιρετικός. Η φωνή του γυναικοκτόνου έρχεται μέσα από την αφήγηση του περιβάλλοντός του, όπου η σκέψη του εισχωρεί στα λόγια τους με απεύθυνση σε δεύτερο πρόσωπο στο θύμα και υποδηλώνεται με πλάγια γράμματα. Τα κομμάτια αυτά είναι τα πιο γοητευτικά του βιβλίου και είναι δοσμένα με τόσο λογοτεχνικό και ποιητικό τρόπο, με μια υποδόρια μουσικότητα, ώστε εκεί η αφήγηση αποκτά μια σαγηνευτική ροή, σε ορισμένα σημεία ασθματική, ικανή ν’ αποδώσει την τρικυμισμένη ψυχή του δράστη. Το παράλογο εμφανίζεται με το επαναλαμβανόμενο μοτίβο ενός αλόγου που περιδιαβαίνει τις σελίδες σαν λαϊτμοτίφ και εξερευνά τις ποικίλες διαστάσεις του.

Η αγέλη

Τελικά, ποια είναι η αγέλη του τίτλου και πώς λειτουργεί; Την απάντηση τη δίνει με έναν τρόπο η συγγραφέας προς το τέλος αλλά και πάλι δεν τον σερβίρει, χρειάζεται την εμπλοκή του αναγνώστη. Θα λέγαμε λοιπόν ότι η αγέλη είναι οι άλλοι άνθρωποι που καθρεφτίζουν το βλέμμα και τις πράξεις μας και συγκρατούν τα υποκείμενα απ’ το να χαθούν. Πόσο εύκολο είναι λοιπόν να παρασυρθεί κανείς και να ξεστρατίσει θέτοντας τον εαυτό του και τους άλλους σε κίνδυνο; Κι όταν συμβεί αυτό, πώς αντιδρά η αγέλη; Πάλι η απάντηση έρχεται από τη συγγραφέα, όταν λέει πως η αγέλη τότε είναι «χωρίς αυτιά και στόματα, μια αγέλη μάτια μόνο». Σε αυτή την περίπτωση, η αγέλη δεν προστατεύει, παρά μόνο βλέπει, με τον ίδιο τρόπο που παρατηρεί κανείς ένα ζώο στο κλουβί – ο άνθρωπος φυλακίζεται από τον ίδιο τον εαυτό και αποκτηνώνεται.

Το βιβλίο είναι αποκαλυπτικό ως προς τον τρόπο που λειτουργεί ο κοινωνικός περίγυρος και τις προϋποθέσεις που καθιστούν ευάλωτο το θύμα, ωστόσο η πλευρά του γυναικοκτόνου, αν και συνεπέστατη από την αρχή μέχρι το τέλος, αποτελεί μία διάσταση της ψυχοπαθολογίας ενός συγκεκριμένου ατόμου και σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να λειτουργήσει ως γενικεύσιμο σημείο κατανόησης του φαινομένου, εφόσον η πλευρά του δράστη παραμένει ιδιοσυγκρασιακή. Επομένως, η αρχική μου ένσταση παραμένει. Γιατί ακούμε τη φωνή του γυναικτόνου και μάλιστα σε τόσο μεγάλη έκταση; Ίσως γιατί η φωνή της Λυδίας, η μόνη που θα θέλαμε πραγματικά να ακούσουμε, αποσιωπάται κι αυτό δεν αποτελεί μια τυχαία επιλογή, αλλά το πιο ουσιαστικό πολιτικό σχόλιο της συγγραφέα. Ίσως πάλι γιατί είναι ένα βιβλίο που παρόλο που μιλά για μια γυναικτοκτονία, τελικά δεν αφορά μόνο αυτό. Η ανάγνωση αυτού του βιβλίου αποτελεί μια μοναδική εμπειρία. 

＊Η ΙΩΑΝΝΑ ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΥ είναι εκπαιδευτικός, κάτοχος Μεταπτυχιακού στη Δημιουργική Γραφή.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Το ένα άλογο τραβάει δεξιά, το άλλο αριστερά, μάχεσαι μην σκιστείς στα δύο, παλεύεις να τα ευθυγραμμίσεις, διψάς, ονειρεύεσαι ένα ποτήρι νερό, σκουπίζεις το μέτωπο, εκεί που δεν το περιμένεις έρχεται και σε βαράει μια ανατολή και λες “να, εκεί πρέπει να φτάσω”, κι ορμάς, την ώρα που σκάει η σκληρή κρούστα του ουρανού και φωτίζει πιο δυνατά εκείνο το άστρο λίγο προτού εξαφανιστεί κι αρχίσει το σκούρο να διαλύεται κι οι όγκοι όλοι να δείχνουν ξεκάθαρα τον χώρο που πιάνουν πάνω στην ίδια επιφάνεια όπου ο καθένας μας πιάνει τον δικό του, και μένουν όλα ακόμη ακίνητα, εκτός από κάτι κλαδιά που τα φυσάει ο άνεμος και κάτι ζώα που τρέχουν να κρυφτούν κι άλλα που τρέχουν πάλι δίχως προορισμό στην άκρη εκεί της ασφάλτου όπου συνήθως τρέχουν κι οι άνθρωποι με τα αυτοκίνητά τους, όσο καβάλα εσύ στα δυο σου άλογα συνεχίζεις ακάθεκτος την πορεία σου κι ας διψάς, την ώρα που το πηχτό μαύρο γίνεται τρυφερό γκρι και δειλά στις άκρες του γαλάζιο κι απ’ τον πάτο του ξεχύνεται μια πορτοκαλιά θάλασσα σέρνοντας πάνω στο διάφανο γαλάζιο, που όλο και περισσότερο ουρανό καταλαμβάνει, λωρίδες φλούο ροζ και μοβ και βυσσινί και πράσινο, που σαν μέσα σ’ ένα ποτήρι νερό ανακατεύουν τα χρώματά τους».

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Βίκυ Τσελεπίδου (Καβάλα, 1975) σπούδασε Νομικά, Ισπανική Γλώσσα και Πολιτισμό, Επικοινωνία και Δημιουργική Γραφή. Το μυθιστόρημα Η αγέλη (Πατάκης, 2025) αποτελεί το έκτο πεζογραφικό της έργο.

Έχουν προηγηθεί: η συλλογή διηγημάτων Ελενίτ (Νεφέλη, 2014), που συμπεριλήφθηκε στις βραχείες λίστες των περιοδικών Αναγνώστης και Κλεψύδρα για πρωτοεμφανιζόμενους συγγραφείς, το μυθιστόρημα Αλεπού, αλεπού, τι ώρα είναι; (Νεφέλη, 2017), το οποίο τιμήθηκε με το βραβείο του Ιδρύματος Πέτρου Χάρη της Ακαδημίας Αθηνών, η νουβέλα Φιλελλήνων (Νεφέλη, 2018), που συμπεριλήφθηκε στη βραχεία λίστα του περιοδικού Αναγνώστης, το μυθιστόρημα Ο μεγάλος σκύλος (Νεφέλη, 2020), που συμπεριλήφθηκε στις βραχείες λίστες των περιοδικών Αναγνώστης και Κλεψύδρα και το μυθιστόρημα 120 γραμμάρια (Νεφέλη, 2022), που συμπεριλήφθηκε στη μακρά λίστα του περιοδικού Χάρτης.

Κείμενά της έχουν δημοσιευθεί σε συλλογικούς τόμους, καθώς και σε ποικίλα περιοδικά και εφημερίδες.