«Ουρές» του Γιάννη Πάσχου (κριτική) – Συναντήσεις με τους μυστηριώδεις κατοίκους του βυθού

Στο εργαστήριο του Γιάννη Πάσχου αναπαράγονται διαρκώς νέες, ωραίες αλχημείες χωρίς οριστικές κατατάξεις και ιεραρχήσεις. Η οργανική του ύλη διατηρεί παράλληλα την έλξη και την απομάκρυνση ετερόκλητων στοιχείων τα οποία φαίνεται πως έλκονται και αποστασιοποιούνται σε συνθήκες δημιουργικής αταξίας. Οι συνηχήσεις που αναδεικνύονται διαφοροποιούνται ανάλογα με το αναγνωστικό προφίλ, διατηρώντας την αέναη δημιουργία ανοιχτών σχηματισμών που διατηρούν το ονειρικό/ποιητικό στοιχείο, τροποποιώντας την πεζότητα του καθημερινού. Ωστόσο, η πραγματικότητα μετασχηματίζεται και ρέει τοιουτοτρόπως χωρίς τελεολογική κατάληξη και μονοδιάστατες ηθικολογικές συνταγές για την ανθρώπινη ιστορία.

Τα ευέλικτα αυτά σχήματα της γραφής στην πολυπλοκότητά τους είναι χορταστικά παρόντα και στο νέο του βιβλίο, τις Ουρές, με την άρτια αισθητική των εκδόσεων Περισπωμένη. Με πρόλογο του Δημήτρη Καλοκύρη, ο Πάσχος επεξεργάζεται κείμενα που έχουν δημοσιευτεί στο ηλεκτρονικό περιοδικό Χάρτης. Τα μικροκείμενα του βιβλίου ακολουθούν, κατά τη γνώμη μου, τις κειμενικές διαδρομές που εγγράφονται στο Μία νυξ δι΄εν έτος και στο Οι μαγικές ιστορίες του Δον Ντομίνγκο, που μαζί με τις Ουρές είναι κομβικές στιγμές του έργου του. Τα βιβλία αυτά προσκαλούν όσους και όσες ανακάλυψαν και αγάπησαν τον Πάσχο με το βιβλίο του Το χρονικό ενός δυσλεκτικού να προβούν στη διαδικασία αναγνωστικού εμπλουτισμού και διεύρυνσης του Πασχικού σύμπαντος.

Ήδη από τον τίτλο οι Ουρές προσομοιάζουν στην έννοια του αρχείου ως διαχρονικής δυνατότητας ιστορικής επεξεργασίας κάθε γεγονότος. Η ιδιότητα της ουράς περιλαμβάνει το στοιχείο της κίνησης, της αλλαγής και της ευελιξίας. Παραπέμπει άλλωστε στην ικανότητα υπέρβασης της στασιμότητας, καθώς και τις συνεχείς εναλλαγές στον χρόνο και τον χώρο. Έτσι, οι ουρές εγκιβωτίζουν μια ιδιότυπη ιστορικότητα στην οποία η λογοτεχνία γίνεται ένα εν εξελίξει αρχειακό υλικό συνεχόμενων μετασχηματισμών με πολλαπλές τροπές και οικειοποιήσεις με τους τρόπους του Μπόρχες, του Κορτάσαρ, του Περέκ, του Κενώ και άλλων. Εξάλλου, χωρίς να κάνει επίδειξη γνώσεων στο βιβλίο, ο συγγραφέας περιλαμβάνει πολλαπλές αναφορές συγγραφέων και καλλιτεχνών και τη διασύνδεσή τους με τους συμβολισμούς των ψαριών. Επιπλέον, όμως, στο βιβλίο ο Πάσχος συνοδοιπορεί μαζί τους τρυφερά, ορίζοντας τις παρουσίες ψαριών που τους συντροφεύουν. Τα ψάρια και σε αυτήν την περίπτωση είναι ένας ενοποιητικός ιστορικός ιστός που συνδέει τις λογοτεχνικές φωνές στους διαφορετικούς χρόνους, διασώζοντάς τες.

Αν λοιπόν ακόμη υπάρχει μια επίμονη γραμμική ανάγνωση του αρχείου σε όλες τις μορφές του ως συσσώρευσης στοιχείων, η ουρά ως λογοτεχνική και ποιητική ιδιότητα ανατρέπει και υπερβαίνει κάθε τύπου τετελεσμένων κατασκευών, επιτρέποντας να επαναπροσδιορίσουμε εκδοχές εαυτών, αφηγήσεων και σειροθετήσεις με δημιουργικούς τρόπους, ώστε να διατηρούνται τα σημεία του τυχαίου, του απροσδιόριστου και του φαντασιακού. Στις Ουρές είναι εφικτές οι ανακατασκευές μιας εύπλαστης δημιουργικής φαντασίας χωρίς ηθικοπλαστικούς περιορισμούς. Η λογοτεχνία στο νέο βιβλίο του Πάσχου επιτελεί μυθολογικές περιδινήσεις. Οι περιδινήσεις αυτές συγκροτούνται σε ιδιότυπες μυθοπλασίες στις οποίες μυθολογικά στοιχεία μεταμυθοπλάτονται και συνομιλούν με εκδοχές του πραγματικού, ενώ οι ιδιότητες υπαρκτών και φανταστικών ψαριών εμπλέκονται στα ανθρώπινα πάθη, τις εμμονές και τα διαφορετικά διακυβεύματα.

Επιστημονική και λογοτεχνική γλώσσα

Η επαγγελματική ιδιότητα του Πάσχου ως ομότιμου καθηγητή ιχθυολογίας στοιχειοθετείται στο βιβλίο, εκφράζοντας την αγάπη και τις γνώσεις του συγγραφέα για το ψαρίσιο σύμπαν και τα κάθε τύπου ύδατα. Η επιστημονική γλώσσα τροποποιείται και εξελίσσεται με τη λογοτεχνική γραφή και την παγκόσμια μυθολογία μέσα από διαρκείς εναλλαγές και εμπλουτισμούς της ιστορίας, των ειδολογικών κατατάξεων και των αλληλεπιδράσεων ψαριών κι ανθρώπων. Όπως σημειώνει και στον πρόλογο ο Καλοκύρης: «τα αλιεύματα του Γιάννη Πάσχου είναι ιδεολογικά τεχνάσματα […]» που κολυμπούν «βουστροφηδόν ανάμεσα σε ύπτιες πεταλούδες, και πασχίζουν να βυθιστούν πλησίστια “στον ωκεανό της έκστασης”» (σ. 8). Η φαντασία του Πάσχου φαίνεται ατελεύτητη και αναδιατάσσεται με νέους τρόπους σε κάθε βιβλίο του χωρίς κοινότοπες επαναλήψεις. Οι αλληγορίες στις Ουρές συμπορεύονται με διαφορετικούς τόνους ειρωνείας και σαρκασμού χωρίς όμως να διακρίνονται σε οποιοδήποτε σημείο κυνικά στοιχεία. Ακόμα και η επιστήμη διακωμωδείται: «τα τελευταία χρόνια έχει μειωθεί κατακόρυφα ο πληθυσμός του ιχθυόχαρου, αλλά η επιστημονική κοινότητα αρνείται πεισματικά να διερευνήσει το ζήτημα, θεωρώντας εκ προοιμίου αδιανόητο η χαρά να εξαρτάται από ένα ψάρι που το δεύτερο συνθετικό του ονόματός του είναι ο Χάρος» (σ. 108).

Ζωή και θάνατος δεν αλληλο-αποκλείονται αλλά συνυπάρχουν στο πραγματικό και το καθημερινό, ενώ η πραγματικότητα ανοίγει τις σύνθετες διαστάσεις της και μπορεί να πολλαπλασιάζεται και να διευρύνεται

Και σε αυτό το βιβλίο ο Πάσχος χρησιμοποιεί τα δίπολα, επιδιώκοντας ασταμάτητα να θρυμματίσει τις εύκολες κατηγοριοποιήσεις και τις μονόδρομες αφηγήσεις και ερμηνείες για όσα συμβαίνουν. Η ευρηματική σύλληψη του Ιχθυόχαρου ακολουθείται από το αντίθετό του το Φωτεινόψαρο. Ζωή και θάνατος δεν αλληλο-αποκλείονται αλλά συνυπάρχουν στο πραγματικό και το καθημερινό, ενώ η πραγματικότητα ανοίγει τις σύνθετες διαστάσεις της και μπορεί να πολλαπλασιάζεται και να διευρύνεται με διαφορετικά περιεχόμενα και όρους. Ωστόσο, ο συγγραφέας ποτέ δεν αποπειράται να την αγνοήσει. Έτσι το Φωτεινόψαρο «ανοίγει διαδρόμους στα απύθμενα βάθη των φόβων, φωτίζει την έξοδο και μετά απ΄όλ’ αυτά πιάνεται, σπαρταρώντας, στο δόλωμα της καθημερινότητας» (σ. 109).

Τα κείμενα στις Ουρές λειτουργούν κατά μια έννοια και ως διαρκής σχολιασμός των μεταβατικών εφιαλτικών καιρών του παρόντος και των ρωγμών στα σχεσιακά δίκτυα, επιτελώντας πληθώρα μεταβάσεων. Κανένα αίσιο τέλος δεν είναι εγγυημένο ή δεν υπάρχει για πολύ. «Τίποτε όμως δεν διαρκεί για πάντα και οι σχέσεις πάθους συνήθως δεν έχουν τέλος καλό» (σ. 19). Υπάρχουν όμως ψάρια με ποικίλες ιδιότητες και οι αναμονές συντηρούν τις απρόβλεπτες αλλαγές που μπορεί να υπάρξουν σε έναν άλλο χρόνο. Το Περιμενόψαρο εξακολουθεί να «στέκεται στις πέτρινες τρύπες που μαζεύουν νερό, εκεί, έξω από τη θάλασσα, αγνατεύοντας το πέλαγος, περιμένοντας πάντα το επόμενο κύμα» (σ. 24). Με αυτούς τους τρόπους όλα παραμένουν ενεργά και υπό διαμόρφωση και η αναμονή δεν περιέχει στοιχεία ηττοπάθειας.

Ενίοτε τα «αθώα ψαράκια» διατηρούν την αινιγματικότητά τους και προκαλούν αφανισμούς, όπως στο «Το χρυσόψαρο με τα επτά δωμάτια»: το χρυσόψαρο μετατρέπεται σε δολοφόνο, σχεδιάζοντας τον φόνο της οικογένειας των ιδιοκτητών του οι οποίοι αμέριμνα το καλημερίζουν κάθε μέρα, ζώντας στις δικές τους γυάλες. Ο Πάσχος με αδυσώπητο χιούμορ επισημαίνει επίσης τα μοχθηρά που παραμένουν και στα σύμπαντα των ψαριών, όπως και στα ανθρώπινα, προτρέποντας τους αναγνώστες/αναγνώστριες: «όταν μαγειρεύετε ροφό ή σφυρίδα και γενικώς πετρόψαρα, μην έχετε καθόλου τύψεις που τα βλέπετε να σιγοβράζουν ή να σιγοψήνονται, μην κάνετε εικόνα πως θα ήταν ελεύθερα κολυμπώντας χαρούμενα στις θάλασσες. Στη σκέψη σας να έχετε μόνο ένα πράγμα: ότι τρώτε έναν ρουφιάνο» (σ. 83). Στην περίπτωση αυτή, ο ίδιος αποποιείται την απλουστευτική αποδοχή του κυνισμού και κάθε φασίζουσας νοοτροπίας. Ό,τι πέτρινο κινείται, προκαλώντας καταστροφές, προσκαλεί να συγκρουστούμε μαζί του. Οι χαφιέδες τελικά κολυμπούν διαρκώς κοντά μας και συχνά δεν είναι οι τερατώδεις «άλλοι» που φανταζόμαστε.

Ο Πάσχος λειτουργεί ενίοτε σαν τη δελφινολαμπίδα του βιβλίου του: «ταξινομεί τα πάθη των υπάρξεων που δεν αναγνωρίζει η ιστορία»

Στις Ουρές παρατηρείται αυτό που και η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου αναφέρει για τον Επαμεινώνδα Γονατά, ο οποίος επίσης είναι κοντά στη γραφή του Πάσχου, καθώς και οι δύο καταγράφουν τις παραδοξότητες και τις προβάλλουν ως εργαλείο μετασχηματισμού του πραγματικού: «πίσω από την ονειρική αφήγηση υπάρχει μια προτροπή προς τον αναγνώστη να γίνει δημιουργικός, συνειδητός, ελεύθερος διασκευαστής της ιστορίας που διαβάζει, ή αλλιώς να φτιάξει το δικό του όνειρο».¹

Ψηφιδωτά εν εξελίξει

Τα κείμενα των Ουρών, ψηφιδωτά εν εξελίξει, εντάσσονται στη μεταμορφωτική δύναμη του μπενγιαμινικού μοντάζ. Η λογοτεχνία, με μια τέτοια λειτουργία, προκαλεί αλλαγές και κλυδωνισμούς απέναντι σε όσους αναζητούν τελεολογικούς συμβιβασμούς για τη συνθετότητα των πραγμάτων. Λειτουργεί επίσης ως κολάζ συνεχόμενων διαφορετικών συγγραφικών φωνών, θέτοντας τους αναγνώστες/αναγνώστριες σε θέση ευθύνης και διαρκούς ετοιμότητας να συνεχίσουν τους ιστορικούς κυματισμούς και τις συνευρέσεις ρεαλισμού/φαντασίας, παρόντος, παρελθόντος και μέλλοντος.

Ο Πάσχος λειτουργεί ενίοτε σαν τη δελφινολαμπίδα του βιβλίου του: «ταξινομεί τα πάθη των υπάρξεων που δεν αναγνωρίζει η ιστορία» (σ. 14). Οι ιστορίες του επαναφέρουν την ασυγκράτητη διάσταση της επιθυμίας με οποιεσδήποτε εκφάνσεις, χαρακτηριστικά και κατάληξη, πέρα από κάθε όριο κανονικοποίησής της. Το στοιχείο της τόλμης, ακόμα και με απρόβλεπτες δυσμενείς συνέπειες, προεκτείνει τους συμβολισμούς του υδάτινου σημείου ως δύναμης ανατροπής στους περιορισμούς που αποδεχόμαστε, ενισχύουμε ή μέσα στους οποίους ασφυκτιούμε. Οι άνευ συμβιβασμών επιθυμίες στις Ουρές διασχίζουν τον χρόνο, εφορμώντας σε συνεχόμενες εναλλαγές ανάμεσα στη στεριά και το νερό.

Σχεδόν όμως με καρναβαλικούς όρους το διονυσιακό στοιχείο σε όλες τις μορφές του διατηρείται και επανέρχεται.

Οι κάθε τύπου μεταμορφώσεις που εξελίσσονται με όχημα τις επιθυμίες διατηρούν την αινιγματικότητά και τα θολά ή και παράφορα στοιχεία τους, αντιστεκόμενες σε εύκολες αφηγήσεις αιτιολογικών σχημάτων. Συνδέοντας τη σουπιά με τις μεταμορφώσεις επισημαίνεται: «Το ξεχωριστό αυτό υδρόβιο έφερε στο προσκήνιο τη βαρύνουσα σημασία των μεταμορφώσεων, και δη των ερωτικών μεταμορφώσεων, ωε εξελικτικού μηχανισμού, ελπίζοντας ότι κάποτε η ιστορία και η επιστήμη θα σταθούν στο ύψος τους και θα αναγνωρίσουν την αξία του και οι άνθρωποι θα απελευθερωθούν εντέλει από τα δεινά των προκαταλήψεών τους, δίνοντας χώρο και πνοή στη φαντασία και τις βαθύτερες επιθυμίες τους» (σ. 52). Σε όλες αυτές τις διαδικασίες που εκτυλίσσονται στο βιβλίο, τα δίχτυα, τα δολώματα και οι κάθε τύπου ματαιώσεις παραμένουν ενεργές.

Οι κίνδυνοι είναι επίσης πάντα πιθανοί, αυξάνοντας το ενδιαφέρον και περιορίζοντας κοινότοπες προβλεψιμότητες. Σχεδόν όμως με καρναβαλικούς όρους το διονυσιακό στοιχείο σε όλες τις μορφές του διατηρείται και επανέρχεται. Από τα δίχτυα των κακόβουλων ψαράδων: «Μόνο ένα ψάρι γλίτωσε, το ψάρι του θεού Διόνυσου, που κολυμπούσε στον ωκεανό της έκστασης, δεν τσιμπούσε κανένα δόλωμα κι έσκιζε με την αδάμαστη φαντασία του τα δίχτυα των ψαράδων» (σ. 13).

Στις έμφυλες ηθικές καταδίκες των γυναικών που προκαλούν αντισυμβατικά και υφίστανται πολλαπλά είδη βίας απαντάται συχνά η έκφραση: «κουνούσε κι αυτή την ουρά της». Αναιρώντας τη, ο συγγραφέας προτάσσει το λίκνισμα της ουράς αυτό, υποστηρίζοντας πως η ζωή συντηρείται με τα κουνήματα της ουράς. Το κούνημα της ουράς είναι απαραίτητο για οποιαδήποτε μετακίνηση. Είναι τελικά συγκροτητικό στοιχείο των αλλαγών, αλλά και της ίδιας της λογοτεχνικής λειτουργίας. Τελικά νομίζω πως του ταιριάζει η παρακάτω φράση του Δημοσθένη Βουτυρά: «ο άνθρωπος αυτός διηγόταν ιστορίες παράδοξες, πράγματα που θα συμβούν μετά χρόνια άπειρα […] κοιτάζει μεσ’ στα βάθη των ερχόμενων χρόνων και μιλά, λέει πολλά».²

*Η ΚΩΣΤΟΥΛΑ ΜΑΚΗ είναι ψυχολόγος και ποιήτρια. Τελευταίο της βιβλίο, η συλλογή Το σχεδόν (εκδ. Ισνάφι).

¹Αμπατζοπούλου, Φραγκίσκη (2025) Ε.Χ. Γονατάς. Μικρές παράξενες ιστορίες. Αθήνα: Πατάκης, σ. 51.
²Βουτυράς, Δημοσθένης (1932) Ύστερα από εκατομμύρια χρόνια

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Γιάννης Πάσχος γεννήθηκε στα Γιάννενα το 1954. Σπούδασε Βιολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και ειδικεύτηκε στη Μοριακή Βιολογία και τη Γενετική των υδρόβιων οργανισμών στην Ουγγαρία και τη Νορβηγία. Είναι καθηγητής Ιχθυολογίας.

Το λογοτεχνικό του έργο περιλαμβάνει ποιήματα, συλλογές διηγημάτων, νουβέλες και δοκίμια, τα οποία για χρόνια παρέμεναν αδημοσίευτα.

Το 2005 εκδόθηκε το πρώτο του ποιητικὸ κείμενο από τις εκδόσεις Οδός Πανός με τίτλο Lila Teman. Ακολούθησαν η ποιητική συλλογή Ζωή εκτός ωραρίου (Μελάνι, 2007), το διήγημα «Κύριε ελέησον» (Εκδόσεις του Ηπειρωτικού Αγώνα, 2008), η συλλογή διηγημάτων Μια νυξ δι᾿ εν έτος (Μελάνι, 2009), το δοκίμιο Ιχθύες ως σύμβολο και τεχνούργημα: απόπειρες ερμηνείας (συλλογικό έργο, Ινδικτος, 2010), η συλλογή διηγημάτων Μη φεύγεις (Ίνδικτος, 2013), η ποιητική συλλογή Μεγάλες διώρυγες (Μελάνι, 2015), η συλλογή διηγημάτων Οι μαγικές ιστορίες του Δον Ντομίνγκο (Περισπωμένη, 2017), η συλλογή διηγημάτων Φοβού τα βρέφη (Περισπωμένη, 2020), η αυτοβιογραφική νουβέλα Το χρονικό ενός δυσλεκτικού (Περισπωμένη, 2022, 42024, Κρατικό Βραβείο 2023, Βραβείο Αναγνώστη 2023) και η ποιητική σύνθεση Ο Χριστός παρακαλάει το σώμα του να κατέβει απ᾿ τον σταυρό (Περισπωμένη, 2024). Το 2019 επιμελήθηκε και συμμετέχει με διηγήματά του στο συλλογικό έργο Συνομιλίες με το πιο σιωπηλό πλάσμα του κόσμου — 72 βιωματικές ιστορίες γραμμένες από ιχθυολόγους (εκδόσεις Athens Voice Books).