Για το μυθιστόρημα της Ελένης Στελλάτου «Καιρός των κρυστάλλων» (εκδ. Πόλις).
Γράφει η Αγγελική Σπηλιοπούλου
Η υπαρξιακή αγωνία ανέκαθεν αποτελούσε έναν από τους κεντρικούς άξονες της λογοτεχνίας, με τους δημιουργούς να πραγματεύονται ερωτήματα που αναδύονται από τη διερεύνηση της ανθρώπινης κατάστασης, της παροδικότητας, της ειμαρμένης, της πίστης, της ελεύθερης βούλησης. Πολύ συχνά, παρατηρούμε να απασχολεί το δίπολο καλό-κακό, και κυρίως η ύπαρξη του κακού στη μεταφυσική και ηθική διάστασή του. Με όχημα τη δυστοπία και εργαλείο την αλληγορία οι συγγραφείς κατασκευάζουν το μυθοπλαστικό πλαίσιο όπου θα εντάξουν τους προβληματισμούς που προκύπτουν από τη σύγχρονη πραγματικότητα στοχεύοντας στην ανάλυση των ορίων της ανθρώπινης κατανόησης και αντίληψης του κόσμου, τις αδυναμίες και την ευθραυστότητά του, δομές που έχουμε δημιουργήσει εντός μας και γύρω μας.
Η Ελένη Στελλάτου, μετά τη συλλογή διηγημάτων Το κόκκινο και το άσπρο (εκδ. Πόλις, 2018), επιστρέφει με το πρώτο της μυθιστόρημα Καιρός των κρυστάλλων (εκδ. Πόλις, 2025) όπου επικεντρώνεται στην ορατότητα και την ευθραυστότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Τοποθετεί τη μυθιστορία της στις αρχές του 20ού αιώνα, σε μια μικρή παραλιακή πόλη. Ο μικρός Γιοχάνες γλιστρά με το έλκηθρό του πάνω στην παγωμένη λίμνη ώσπου δεκάδες ρωγμές στην επιφάνεια του πάγου θα συναντηθούν γύρω του και ο υδάτινος κόσμος θα αναδυθεί τραβώντας τον στον βυθό. Λίγους μήνες αργότερα, στο γάμο της αδερφής του, Ιρένε, το γαμήλιο ζεύγος σηκώνεται για τον πρώτο του χορό. Όταν ο γαμπρός θα σφίξει τη νύφη στην αγκαλιά του, ένας δυνατός κρότος θα ακουστεί. Η Ιρένε θρυμματίζεται σε μυριάδες πορσελάνινα κομμάτια. Αυτή θα είναι η αρχή μιας σειράς παρόμοιων περιστατικών που θα πάρουν διαστάσεις επιδημίας. Οι κάτοικοι της πόλης προσβάλλονται από έναν άγνωστης προέλευσης ιό, ο οποίος μετατρέπει τα σώματά τους σε πορσελάνη. Αρχικά, πάνω στο δέρμα διαγράφονται έντονες οι φλέβες, σαν ρωγμές που το διατρέχουν και στην πορεία ακολουθεί η πτώση της θερμοκρασίας και η δυσκαμψία.
Αφηγητής είναι ο απόμακρος ντρογκερίστας της πόλης, Εμανουέλ Περόν. Σε αυτόν θα στραφούν ζητώντας εξηγήσεις και λύσεις για όσα συμβαίνουν. Ανέκαθεν απέφευγε την κοινωνική ζωή. Η καθημερινότητά του όμως ανατρέπεται από αυτή την αινιγματική επιδημία. Στο σκοτεινό εργαστήριό του, ο Εμανουέλ θα προσπαθήσει να σώσει τους συμπολίτες του ανακαλύπτοντας τη θεραπεία για τον ιό που τους προσβάλλει. Για να το επιτύχει όμως αυτό, θα πρέπει να κατανοήσει τις παραμέτρους και τις συνθήκες που τον δημιούργησαν και οδήγησαν στη μετάδοσή του. Τον ακολουθούμε σε αυτή τη διαδρομή, κατά την οποία αποκαλύπτονται μυστικά, ανθρώπινες αδυναμίες, οι ρωγμές στο συναισθηματικό κόσμο και στις κοινωνικές δομές. Ταξιδεύει στο παρελθόν, στις οικογενειακές σχέσεις, στο τραύμα της διαφορετικότητάς του, στην περιθωριοποίησή του, αλλά και στην επιλογή να αποδεχθεί όσα του συμβαίνουν.
Αναμφίβολα, υπάρχει σύνδεση της πλοκής με την πανδημία COVID-19, όπου δοκιμάστηκαν τόσο οι πολιτικές αποφάσεις, η επιστήμη, οι κοινωνικές συμπεριφορές, οι κρατικές δομές, καθώς, επιπλέον, επισημάνθηκαν και οι ψυχολογικές επιπτώσεις στους πολίτες. Όταν ξέσπασε η πανδημία COVID-19, επανήλθε στο προσκήνιο το μυθιστόρημα του Αλμπέρ Καμύ Η πανούκλα, στο οποίο αποδόθηκε προφητική διάσταση. Σε ένα πρώτο επίπεδο, και τα δύο μυθιστορήματα πραγματεύονται την αλληλεγγύη, το φόβο του επικείμενου θανάτου και την αντίφαση μεταξύ της ελπίδας για επιβίωση και της παροδικότητας της ύπαρξης. Η Στελλάτου αναδεικνύει τις ανθρώπινες αντιδράσεις μπροστά σε μια άγνωστης προέλευσης απειλή, τόσο σε προσωπικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο θεσμών. Οι πολιτικές διαστάσεις με την ανάληψη ευθυνών και η λήψη των κατάλληλων μέτρων για την προστασία των πολιτών συγκρούονται με προσωπικά συμφέροντα, ενώ μερίδιο ευθύνης στον αποπροσανατολισμό και την πρόκληση πανικού φέρεται να έχει ο Τύπος. Την εμφάνισή τους κάνουν και επιτήδειοι που θα εκμεταλλευτούν την αγωνία, τον φόβο, την απόγνωση των συνανθρώπων τους για οικονομικό όφελος. Στη βάση όμως και των δύο αφηγήσεων εδράζεται το κακό, λαμβάνοντας διαφορετική μορφή μέσα από την εκάστοτε αλληγορική του στόχευση και ανάλυση. Οι προκαταλήψεις, η παραπληροφόρηση, η οικονομική εκμετάλλευση, τα ηθικά διλήμματα που εφάπτονται της επιστήμης βρίσκονται στη βάση της συνομιλίας με την επικαιρότητα της μετα-πανδημικής εποχής στην οποία ζούμε.
Το συναίσθημα γίνεται η αχίλλειος πτέρνα της ανθρωπινότητας.
Στον Καιρό των κρυστάλλων ο στοχασμός αποκαλύπτει διαχρονικά τις κοινωνικές ρωγμές που προκαλούνται από τις συγκρούσεις μεταξύ ατομικού συμφέροντος και συλλογικής ευημερίας. Η ευθραυστότητα του σώματος, των κοινωνικών δεσμών, των αξιών και των θεσμών, όταν οι άνθρωποι βρίσκονται αντιμέτωποι με ακραίες συνθήκες που απειλούν τη ζωή τους, αναδεικνύει την αστάθεια της ανθρώπινης κατάστασης. Η μεταβολή της υλικής δομής του σώματος από σάρκα σε πορσελάνη και έπειτα σε διαυγές γυαλί συνδέεται με την τρωτότητα και την ορατότητα του ψυχικού άλγους, όπως και με την σωματοποίηση του. Ένας ιός που δημιουργείται στην ανθρώπινη καρδιά, το κέντρο των συναισθημάτων, πιθανώς εξαιτίας μιας ανείπωτης θλίψης, και ο οποίος μεταδίδεται από καρδιά σε καρδιά μέσω της αγκαλιάς -της πιο συναισθηματικής έκφρασης οικειότητας και συμπόνιας- αντανακλά την έκθεση σε κίνδυνο από την εγγύτητα και τους ψυχικούς δεσμούς. Το συναίσθημα γίνεται η αχίλλειος πτέρνα της ανθρωπινότητας.
Στην ιατρική περιγράφεται η μυοκαρδιοπάθεια Takotsubo ή αλλιώς «Το σύνδρομο της ραγισμένης καρδιάς», ως μια νόσος που προκαλείται από υπερβολικό ξαφνικό στρες, με σοβαρές καρδιακές βλάβες. Την εμφάνισή της πυροδοτούν συναισθηματικοί παράγοντες, εμπλέκοντας τα ψυχολογικά ερεθίσματα με τη φυσιολογία. Στο μυθιστόρημα της Στελλάτου, μια παρόμοια νόσος καταλήγει σε κρυστάλλωση του σώματος, ενώ αποκτά το χαρακτηριστικό της μετάδοσης από άνθρωπο σε άνθρωπο. Όσο πιο ευαίσθητος συναισθηματικά είναι κάποιος, τόσο μεγαλύτερη η πιθανότητα να πληγεί ψυχικά και σωματικά. Το κέλυφος που το σώμα δημιουργεί, η απομόνωση και η αποξένωση σε οριακές συνθήκες οδηγούν στην απανθρωποποίηση. Η διαφάνεια του σώματος υποδηλώνει την πλήρη απογύμνωση και έκθεση. Τα άτομα, παρότι γίνονται ορατά, παραμένουν απρόσιτα, καθώς η ευθραυστότητα απαγορεύει την επαφή. Όταν ένας φορέας της νόσου σταθεί μπροστά σε καθρέφτη ο ιός μεταδίδεται στο είδωλό του με αποτέλεσμα ο καθρέφτης να θρυμματίζεται. Διαρρηγνύεται όχι μόνο ο απογυμνωμένος εσώτερος εαυτός μα και ο καθρέφτης του εαυτού, η εικόνα που έχουν οι άλλοι καταρρέει σηματοδοτώντας την ανάγκη αυταποδοχής και ανάπτυξης ψυχολογικών αμυντικών μηχανισμών που ενισχύουν το άτομο και κατ' επέκταση το σύνολο.
Η αποδοχή ως θεραπεία
Η ίαση θα επέλθει με την αναγνώριση του πένθους, την αποδοχή της τρωτότητας, τον επαναπροσδιορισμό των ανθρώπινων σχέσεων σε ένα κόσμο που η αλληλεγγύη συρρικνώνεται. Την τρωτότητα της ανθρώπινης φύσης συμπληρώνει η αποδοχή της διαφορετικότητας και οι δύο αυτές καταστάσεις εξετάζονται υπό το πρίμα της ορατότητας. Ο Εμανουέλ ζεί μοναχικά, μακριά από το φως που απειλεί την ύπαρξή του. Στο φυσικό σκοτάδι που κατοικεί θα γεννηθεί το αντίδοτο στην αποξένωση, θα λάμψει η ελπίδα, θα ανάψει η σπίθα του έρωτα.
Η μεταμόρφωση του σώματος σε συμπαγές υλικό, όπως συναντάται από τοn μύθο της Μέδουσας και τη βιβλική γυναίκα του Λωτ ως την κεραμοποίηση των Αθέατων (Πόλις, 2023, μτφ. Δημήτρης Δημακόπουλος) του Αλαίν Νταμαζιό, προκαλείται από εξωτερικούς παράγοντες, σε αντίθεση με την κρυστάλλωση στο μυθιστόρημα της Στελλάτου όπου προέρχεται εκ των έσω. Η ατμόσφαιρα στο δυστοπικό αυτό περιβάλλον, που περικλείει τους ήρωες, δομείται από πληθώρα αντιθέσεων: επιστήμη/δεισιδαιμονίες, φως/σκοτάδι, ατέρμονο/πεπερασμένο, αλήθεια/μυστικά, εγγύτητα/φραγμοί.
Ο χρόνος
Ο χρόνος κατέχει πρωταγωνιστικό ρόλο δια της απουσίας του. Η τεχνική της αφαίρεσης δρα καταλυτικά στη σύνδεση του χρόνου τόσο με το εφήμερο όσο και με το αέναο, προσδίδοντας, επίσης, το στοιχείο της καθολικότητας. Οι ομαλές μεταβάσεις από το παρόν στο παρελθόν ενισχύουν την αίσθηση της ρευστότητας του χρόνου, υπογραμμίζοντας ταυτόχρονα τη σχέση αίτιου-αιτιατού σε κάθε είδους επιλογή. Ο κύκλος της ζωής ολοκληρώνεται με το τέλος, τον θάνατο, τη μετάβαση από μια κατάσταση ύπαρξης σε μια άλλη, άγνωστη. Η αίσθηση του χρόνου μπορεί είτε να αποδειχθεί λυτρωτική όταν χρησιμοποιηθεί εποικοδομητικά ή να καταλήξει στη μάταιη σπατάλη του αν υπάρξει η ψευδαίσθηση της επαρκούς διάρκειας του.
Η αναγνώριση της διαφορετικότητας και η ενίσχυση της ορατότητας, σε ατομικό και θεσμικό επίπεδο, συμβάλλουν όχι μόνο στη συμπερίληψη αλλά και στη διεύρυνση της ανθρώπινης συνθήκης.
Ο Εμανουέλ καταγράφει τις σκέψεις του στο σημειωματάριό του κάθε βράδυ. Το άυλο παίρνει μορφή, με τις λέξεις πάνω στο χαρτί να προσδίδουν τη φενάκη της αθανασίας. Αποδεχόμενοι τη ματαιότητα της ύπαρξης αξιοποιούμε τον ορισμένο χρόνο που διαθέτουμε έχοντας αποδεσμευτεί από το φόβο του θανάτου ώστε κάθε όριο, διάκριση και διαχωρισμός να καταλυθούν και ο άνθρωπος να εγκύπτει στον άνθρωπο, αγκαλιάζοντας τις αδυναμίες και τη διαφορετικότητα καθενός.
Η διαφορετικότητα αποτελεί θεμελιώδες γνώρισμα της ανθρώπινης ύπαρξης, καθώς αποκαλύπτει το ευρύ φάσμα εμπειριών και ταυτοτήτων που συγκροτούν τον κοινωνικό ιστό. Ωστόσο, η ύπαρξη αυτής της πολυμορφίας δεν συνεπάγεται ισότητα και αποδοχή. Η ορατότητα αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για τη διασφάλιση της συμμετοχής στον δημόσιο βίο, καθώς χωρίς αυτήν η διαφορετικότητα περιθωριοποιείται. Η αορατότητα οδηγεί συχνά σε αποξένωση και αποσύνδεση του ατόμου από τον ίδιο τον εαυτό μα και από το κοινωνικό σύνολο. Η αναγνώριση της διαφορετικότητας και η ενίσχυση της ορατότητας, σε ατομικό και θεσμικό επίπεδο, συμβάλλουν όχι μόνο στη συμπερίληψη αλλά και στη διεύρυνση της ανθρώπινης συνθήκης.
* Η ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΣΠΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ είναι αρθρογράφος.
Απόσπασμα από το βιβλίο
«...τώρα μπορώ πια να τον δω καθαρά και βλέπω ότι το πρόσωπό του μοιάζει να είναι από γυαλί.
»Τόσο διάφανο, ώστε μπορώ να δω μέσα από αυτόν τον κορμό του δέντρου. Συγκρατώ τον εαυτό μου να μην τρέξει μακριά και τον παρατηρώ. Τα χέρια του Μάρκους είναι και αυτά γυάλινα, πλεγμένα πάνω στο στήθος του, κι αφήνουν να φαίνονται τα ρούχα από κάτω, κι όλο το δέρμα του έχει αποχρωματιστεί έχοντας αποκτήσει τη διαύγεια του κρύσταλλου. Η παράδοξη εικόνα είναι γαλήνια. Ο Μάρκους έμεινε εδώ πολλές μέρες. Μπορεί αυτή να είναι η κατάληξη όσων έχουν προσβληθεί απ' τη νόσο κι έχουν αφεθεί να σβήσουν εντελώς μόνοι, χωρίς να ασκηθεί πάνω τους η παραμικρή πίεση, απομονωμένοι μέσα στο εκμαγείο του εαυτού τους...» (σελ. 158).
Λίγα λόγια για τη συγγραφέα
Η Ελένη Στελλάτου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1978. Κατάγεται από το Πυργί Κεφαλονιάς. Σπούδασε Φαρμακευτική και Φιλοσοφία της Τέχνης.
Από τις εκδόσεις Πόλις κυκλοφορεί επίσης το βιβλίο της Το κόκκινο και το άσπρο.
