«Διπλή ζωή» του Κώστα Λογαρά (κριτική) – Νέα πρότυπα συμβίωσης, νέοι προβληματισμοί

Πριν από επτά χρόνια ο Δημήτρης Παπανικολάου διαπίστωνε, στην ομότιτλη μελέτη του, ότι Κάτι τρέχει με την οικογένεια (εκδ. Πατάκη) διαπλέκοντας ταινίες, λογοτεχνικά κείμενα, θεατρικά έργα, τα οποία, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, αναδείκνυαν τις παθογένειες της ελληνικής οικογένειας, που, κατά παράδοση και εκ του νόμου, αποτελείται από τον πατέρα-αρσενικού φύλου, τη μητέρα-θηλυκού φύλου και τα παιδιά τους, που ζουν μέσα στο ίδιο σπίτι. Μόλις επτά χρόνια αργότερα, το σκηνικό έχει αλλάξει άρδην και οι συζητήσεις και οι προβληματισμοί που προκάλεσε η μελέτη του Δ. Παπανικολάου, εμφανίζονται σήμερα ελλιπείς, διότι στο διάστημα των, όχι πολλών, αυτών ετών, νέα –για την Ελλάδα, διευκρινίζω– ζητήματα έχουν διευρύνει το πεδίο των σχετικών προβληματισμών και νέες προκλήσεις έχουν εμφανιστεί στην καθημερινότητά μας πλέον, και όχι απλώς σε θεωρητικά επίπεδα, προκλήσεις που ιντριγκάρουν τους συγγραφείς και τους ωθούν σε καινούργιες συγγραφικές περιπέτειες. Παραδείγματα: Πόσες μορφές μπορεί να πάρει μια οικογένεια στην εποχή μας; Και τι ακριβώς σημαίνει οικογένεια μέσα στο πλαίσιο μιας σειράς καινούργιων δεδομένων; Πόσο οι έμφυλες ταυτότητες αλλάζουν τις παραδοσιακές οικογενειακές δομές; Και τι γίνεται με τα παιδιά σε μια μη παραδοσιακής μορφής οικογένεια; Τι σημαίνει για την ίδια τη σχέση που συνάπτουν δύο άτομα του ιδίου φύλου, όσον αφορά τη σεξουαλικότητα και τη συναισθηματική αλληλεπίδρασή τους, όταν μάλιστα αυτή η σχέση δεν υποκρύπτεται αλλά διεκδικείται δημόσια και επισημοποιείται;

Ο πατρινός συγγραφέας Κώστας Λογαράς με το μυθιστόρημά του Διπλή ζωή έρχεται να συνεισφέρει τα μάλα στους προαναφερθέντες προβληματισμούς, αν και ανήκει στην παλαιότερη γενιά που ανατράφηκε με τα παραδοσιακά οικογενειακά, πατριαρχικά, πρότυπα. Ο Κώστας Λογαράς είναι ένας πολύπειρος συγγραφέας που, από το πρώτο του μυθιστόρημα έως το πρόσφατο, διακονεί με δεξιοτεχνία έναν κόσμο εσωτερικών ψυχικών χώρων από όπου αναπάντεχα έρχονται στο φως υποβλητικοί κραδασμοί που ανατρέπουν τη φαινομενική μυθιστορηματική ηρεμία και τους χαμηλωμένους φωτισμούς. Το κυρίαρχο μυθιστορηματικό στίγμα του εκ Πάτρας, συγγραφέα, είναι οι ατμόσφαιρες που δημιουργεί, οι οποίες παρασέρνουν τους/τις αναγνώστες/στριες σε βαθύτερα ψυχικά τοπία.

Η Διπλή ζωή διαθέτει όλα τα προειπωθέντα συν μια αρκούντως τολμηρή ματιά η οποία προσφέρεται για προβληματισμούς και συζητήσεις. Μια ματιά εξαιρετικά σύγχρονη όσον αφορά τους «ιερούς» θεσμούς του παραδοσιακού γάμου και της, ως εκ τούτου, αγίας οικογένειας. Σύμφωνα με την μυθοπλασία ο, κατά τα άλλα συνηθισμένος στην επαγγελματική και κοινωνική του ζωή, Παύλος Παυλής επιλέγει να ζει παράλληλα δύο ζωές, την μια με την εκ του νόμου σύζυγό του Μαρίνα και την άλλη με την ερωμένη του Έλσα. Ως εδώ, τίποτε σπουδαίο θα μου πείτε. Τόσες και τόσες παρόμοιες περιπτώσεις συμβαίνουν γύρω μας.

Η διαφορά στην ιστορία που στήνει ο Λογαράς έγκειται στο ότι, πρώτον και οι δύο σχέσεις του ήρωα είναι εξίσου ισχυρές και δεν απειλούν η μία την άλλη, ως επίσης συμβαίνει συνήθως και δεύτερον πραγματώνονται με τη συναίνεση της συζύγου, η οποία όχι μόνον δεν αισθάνεται θύμα και παραμελημένη, αλλά αντίθετα ήρεμη και πλήρης. Με άλλα λόγια η διπλή ζωή του ήρωα ακυρώνεται ως τέτοια αφού είναι απολύτως φανερή, μέσα στο οικογενειακό του περιβάλλον. «Θυμάμαι» ακούμε την κόρη του Παυλή να λέει ότι «τίποτα δεν ήταν κρυφό στο σπίτι μας. Αλλά και τίποτα δεν διευκρινιζόταν. Έτσι νόμιζες πως όλα ήταν φυσικά». Μυθιστορηματικά δηλαδή δημιουργείται και πάλι η γνωστή ημιφωτισμένη και υποβλητική ατμόσφαιρα του Λογαρά που εμφανίζει τις καταστάσεις σχεδόν φυσικές. Τόσο ώστε να μην ξαφνιάζει, αναγνωστικά, το γεγονός ότι κάποια στιγμή η Έλσα-ερωμένη έρχεται να γνωρίσει τη Μαρίνα-σύζυγο στο σπίτι της οικογένειας Παυλή, όπως όταν πηγαίνουμε να γνωρίσουμε ένα πρόσωπο για το οποίο έχουμε ακούσει πολλά, και άρα η οικειότητα είναι σχεδόν δεδομένη.

Πού βρίσκεται λοιπόν το μυστικό, ψυχολογικό και ιδεολογικό, που πάνω του μπορούν να ακουμπήσουν μιας παρόμοιας μορφής γάμος και αντίστοιχα οικογένειας; Ή πρόκειται για ένα πείραμα εσωτερικών μόνο χώρων που με δυσκολία μπορεί να γίνει κατανοητό και αποδεκτό κοινωνικά; Αν μάλιστα συνυπολογίσουμε ότι υπάρχουν και δύο παιδιά, ένα αγόρι από την πλευρά της Έλσας και ένα κορίτσι από την πλευρά του αντρόγυνου. Και εδώ ο Λογαράς εμβαθύνει στον πολύπλευρο και εν πολλοίς ενδιαφέροντα ψυχισμό των ηρώων του και κυρίως του βασικού του ήρωα· του Παύλου Παυλή.

Και τι αποκαλύπτει αυτή η κατάδυση; Ποιος είναι τελικά ο Παύλος Παυλής; Ένας μεταιχμιακός τύπος; Ένας σχοινοβάτης που προσπαθεί να εξισορροπήσει ανάμεσα στους δαίμονές του και στις αντιθετικές εσωτερικές του παρορμήσεις; Ένας ιδεολόγος που κάνει πράξη τα ελευθερόφρονα πιστεύω του για τον γάμο και την οικογένεια; Ένας νάρκισσος που τα θέλει όλα δικά του; Ο Λογαράς δεν δίνει ξεκάθαρες απαντήσεις κάτι που θα ήταν εξαιρετικά κοινότοπο έως πληκτικό αναγνωστικά. Εκκινώντας από την άποψη ότι οι άνθρωποι έχουν πολλές πλευρές, φανερές και κρυφές ώστε πολύ συχνά να ξαφνιάζουν με τις απρόβλεπτες πράξεις τους ακόμα και τους πιο οικείους τους, σκιαγραφεί την πολύπλευρη προσωπικότητα του κεντρικού ήρωά του μέσα από τη ματιά των ανθρώπων που αποτελούν το κλειστό του περιβάλλον.

Εκκινώντας από την άποψη ότι οι άνθρωποι έχουν πολλές πλευρές, φανερές και κρυφές ώστε πολύ συχνά να ξαφνιάζουν με τις απρόβλεπτες πράξεις τους ακόμα και τους πιο οικείους τους, σκιαγραφεί την πολύπλευρη προσωπικότητα του κεντρικού ήρωά του μέσα από τη ματιά των ανθρώπων που αποτελούν το κλειστό του περιβάλλον.

Έτσι για την Έλσα ο Παυλής είναι ο ιδανικός εραστής και δεν διεκδικεί τίποτα περισσότερο από αυτόν, για τη Μαρίνα ο σύζυγός της εκπροσωπεί τις ιδεολογικές απόψεις της γενιάς της για έναν ανοιχτό γάμο που θα λειτουργεί στη βάση της αμοιβαιότητας, της εκατέρωθεν ειλικρίνειας, της συντροφικότητας, πέρα από τις ωραιοποιήσεις και τους ρομαντισμούς της αποκλειστικότητας. Γι' αυτήν αγάπη είναι να μπορείς να αποδέχεσαι τον άλλον ακόμη και με τους όποιους δαίμονές του. Για την κόρη του ο Παυλής είναι μια ικανοποιητική, καλοδεχούμενη πατρική φιγούρα, που κάθε άλλο παρά την έχει απογοητεύσει αν και, από ένα σημείο και μετά, προσπαθεί να κατανοήσει την παραδοξότητα του οικογενειακού σχήματος που εκείνος έχει υιοθετήσει και η μητέρα της αποδεχθεί. Και όλα θα πήγαιναν κατ’ ευχήν αν δεν υπήρχε ο γιος της Έλσας.

Εδώ ο συγγραφέας ανατρέπει τα μυθιστορηματικά δεδομένα του και πυροδοτεί σταδιακά τα όσα θα προσδώσουν μια νέα, απρόβλεπτη, διάσταση στο μυθιστόρημα και θα ισχυροποιήσουν τους προβληματισμούς, τους οποίους, έτσι κι αλλιώς, προκαλεί στον αναγνώστη, στην αναγνώστρια, το μυθιστόρημα. Σύμφωνα με το μυθιστόρημα ο γιος εμφανίζεται να έχει ένα ισχυρό οιδιπόδειο με τη μητέρα του το οποίο λειτουργεί ανταγωνιστικά προς αυτήν καθώς, επιδιώκοντας την αποκλειστικότητά της, αισθάνεται προδομένος και εγκαταλελειμμένος. Θα μπορούσε επίσης να θεωρήσει κανείς ότι παίρνει τη θέση του πατέρα που δεν έχει γνωρίσει και αρχίζει να αναπτύσσει αισθήματα οργής και εκδίκησης. Όμως, τα βίαια αυτά αισθήματα του προξενούν και αντίστοιχες ενοχές έτσι ώστε σταδιακά τα στρέφει εναντίον του εαυτού του. Δραπετεύσεις από το σπίτι, επικίνδυνες συναναστροφές ναρκωτικά και τέλος...

Ο Λογαράς σχεδιάζει με επάρκεια τον χαρακτήρα του έφηβου Φίλιππου καθώς τον εντάσσει σε ένα σύγχρονο, μεταιχμιακό και δυστοπικό κοινωνικό περιβάλλον, από το οποίο δεν μπορεί να ξεφύγει καθώς το μοναδικό καταφύγιό του, η μητέρα του, δεν του προσφέρεται όπως εκείνος αποζητά. Ταυτόχρονα ο συγγραφέας θέτει εμμέσως το ερώτημα τι γίνεται με τα παιδιά σε περιπτώσεις οικογενειών που δεν ακολουθούν τα παραδοσιακά οικογενειακά σχήματα και εμφορούνται από διαφορετικές προσεγγίσεις σχετικά με τις οικογενειακές σχέσεις.

Ακόμη και εάν θα μπορούσε να παρατηρήσει κάποιος ότι η ματιά του δεν ξεφεύγει από το πατριαρχικό πρότυπο –ο άνδρας είναι το επίκεντρο αυτής της «διαφορετικής» οικογένειας– είναι φανερή η τόλμη του να θέσει επί τάπητος μια σειρά φαινομένων που συνήθως κρύβονται κάτω από το χαλί.

Ο συγγραφέας διευρύνοντας ακόμη περισσότερο τους μυθιστορηματικούς του κύκλους δεν αφήνει απέξω και την ίδια την κοινωνία και το κριτικό ή μάλλον το επικριτικό της βλέμμα, το οποίο στο μυθιστόρημα εκφράζεται από τον Εισαγγελέα, ακραιφνή θεματοφύλακα των συντηρητικών αξιών, που καλείται να «δικάσει» τον Παύλο Παυλή για τη «διπλή ζωή του», και τις υποτιθέμενες συνέπειες της.

Ο Λογαράς έστησε ένα τολμηρό και ιδιαίτερα ενδιαφέρον μυθιστόρημα. Ακόμη και εάν θα μπορούσε να παρατηρήσει κάποιος ότι η ματιά του δεν ξεφεύγει από το πατριαρχικό πρότυπο –ο άνδρας είναι το επίκεντρο αυτής της «διαφορετικής» οικογένειας– είναι φανερή η τόλμη του να θέσει επί τάπητος μια σειρά φαινομένων που συνήθως κρύβονται κάτω από το χαλί. Σχεδίασε πολύ προσεκτικά και με πειστική αληθοφάνεια τους πέντε βασικούς χαρακτήρες του, αποφεύγοντας τις ρητορικές υπερβολές, ακολουθώντας τους εσωτερικούς, χαμηλόφωνους τόνους με τους οποίους μας έχει συνηθίσει, ακόμη και σε στιγμές έντασης της ιστορίας που παρακολουθούμε. Τα χρονικά μυθιστορηματικά άλματα αλληλοσυνδέονται και η αφήγηση, τριτοπρόσωπη βασικά πλην της πρωτοπρόσωπης της κόρης, ρέει ανεμπόδιστα. Κάποιες ίσως κοινωνιολογίζουσες αναφορές περιττεύουν καθώς, οι όποιοι σχετικοί προβληματισμοί καλύπτονται επαρκώς και από την μυθοπλασία και τους χαρακτήρες. Έν κατακλείδι, ένα μυθιστόρημα σύγχρονο που θα συζητηθεί. Ένα μυθιστόρημα που αντανακλά τις αντιφάσεις και τα πολλαπλά πρόσωπα της εποχής μας.

^＊ Η ΕΛΕΝΑ ΧΟΥΖΟΥΡΗ είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος. Σύντομα κυκλοφορεί το βιβλίο της «“Ψυχή ντυμένη αέρα” – Ανθούλα Σταθοπούλου-Βαφοπούλου: Η μούσα της μεσοπολεμικής Θεσσαλονίκης» (εκδ. Επίκεντρο).

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Κώστας Λογαράς γεννήθηκε στην Πάτρα. Έχει γράψει ποίηση, πεζογραφία, δοκίμιο, θέατρο.

Το μυθιστόρημά του Τα πουλιά με το μαύρο κολάρο (2017) τιμήθηκε με το βραβείο The Athens Prize for Literature, ενώ ήταν υποψήφιο για το Βραβείο Πεζογραφίας του περιοδικού Κλεψύδρα (βραχεία λίστα) και για το Βραβείο Public στην κατηγορία Ελληνικό Μυθιστόρημα (στα δέκα επικρατέστερα). Το μυθιστόρημά του Ερημιά στο βλέμμα τους (2008) εντάχθηκε στη βραχεία λίστα του Κρατικού Βραβείου Μυθιστορήματος. Το λιμπρέτο του Σπίτια της μνήμης, σπίτια της σιωπής παρουσιάστηκε σε μουσική-σκηνοθεσία Θάνου Μικρούτσικου (1988). Το θεατρικό του έργο Η τελευταία μάσκα – Fallimento ανέβηκε από τον Θόδωρο Τερζόπουλο και τη θεατρική ομάδα Άττις (2006). Συνεργάστηκε ως αρθρογράφος με τις εφημερίδες Τα Νέα, Το Βήμα και Πελοπόννησος, με το περιοδικό Διαβάζω, με το ηλεκτρονικό περιοδικό Ο Αναγνώστης, με το protagon.gr κ.ά. Είναι μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων. Έργα του έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά, στα γαλλικά και στα γερμανικά.