«Διπλή ζωή» του Κώστα Λογαρά (κριτική) – Πόσα πρόσωπα χωρούν σε μια σχέση;

Ο Κώστας Λογαράς έχει σημαντικό πεζογραφικό και δοκιμιακό παρελθόν. Ωστόσο, στα δύο τελευταία του μυθιστορήματα Όταν βγήκε απ’ τη σκιά και Διπλή ζωή, κάνει μια στροφή στον τρόπο που βλέπει τη ζωή των μυθιστορηματικών ηρώων του. Ενώ στα πρώτα πεζογραφήματά του μετέχει και ο ίδιος στα τεκταινόμενα, σ’ αυτά τα δύο τελευταία του έργα ο συγγραφέας Κώστας Λογαράς παρατηρεί απλώς τους ήρωες και τις ηρωίδες να δρουν· η δε δράση τους αφορά σε σημαντικά ζητήματα της κοινωνίας μας. Στο μυθιστόρημα Όταν βγήκε απ’ τη σκιά παρακολουθούμε έναν πνευματικό άνθρωπο, λογοτέχνη και διανοούμενο, να εκμεταλλεύεται την επιτυχία και τη φήμη του για να ανέβει τα σκαλιά της πολιτικής στη χειρότερη μορφή της. Στην περίπτωση της Διπλής ζωής του Παύλου Παυλή –κυριολεκτικά διπλής ζωής με τη συναίνεση της γυναίκας του Μαρίνας–, ο συγγραφέας καταπιάνεται με τις ευρύτερες ανατροπές και τις εξελίξεις στο θεσμό της οικογένειας και αναδεικνύει το πρόβλημα σε όλη του την έκταση. Με λίγα λόγια, ο Κώστας Λογαράς παρεμβαίνει στα σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα εκθέτοντάς τα, χωρίς να τα κρίνει.

Αναφορικά με το πρόσφατο μυθιστόρημα Διπλή ζωή που εκδόθηκε από τον Καστανιώτη σε μια καλαίσθητη έκδοση, τα κύρια πρόσωπα του έργου είναι τα εξής: 1) Η Έλσα, η ερωμένη του Παυλή, πετυχημένη επαγγελματίας με παράλληλη πολιτική δραστηριότητα στα ζητήματα της γυναικείας ισότητας. 2) Ο γιος της Φίλιππος που, στα 12 χρόνια του, έρχεται σε σύγκρουση με τη μητέρα του στην μάταιη προσπάθειά του να την εμποδίσει να συναντά τον εραστή της. Η Έλσα αντιδρά κάθετα. 3) Ο Παύλος Παυλής, ο εραστής· ιατρικός επισκέπτης. Ο polyamorous αυτός ήρωας, γαλουχημένος με αντιλήψεις περί σεξουαλικής απελευθέρωσης, υποστηρίζει την πολυσυντροφικότητα, τις δε ιδέες του ενστερνίζεται απολύτως και η γυναίκα του Μαρίνα. Στην κόρη τους, που αδυνατεί να κατανοήσει τις σχέσεις των γονιών της, η Μαρίνα απαντά: «Ο πατέρας σου κι εγώ το είχαμε δεχτεί απ’ την αρχή, το ξέραμε ότι είναι φυσική η αλλαγή στις σχέσεις του ζευγαριού. Δεν θέλαμε να ζήσουμε με αυταπάτες ούτε μια ζωή συμβατική. Είναι προτιμότερο να κρατήσεις δίπλα σου έναν άνθρωπο που δεν σου λέει ψέματα και συ δεν φοβάσαι να του πεις την αλήθεια σου». 4) Η Νάσια, η κόρη του Παύλου και της Μαρίνας, η οποία, για να κατανοήσει τις σχέσεις των γονιών της και τη διαφορετικότητα της οικογένειάς της, καταφεύγει στον πλέον ειδήμονα και συγκεκριμένα σε έναν Ψυχίατρο.

Στην εξέλιξη του μυθιστορήματος, ο μεν Φίλιππος, αντιδρώντας στη μητέρα του, θα φύγει από το σπίτι, θα εμπλακεί σε παραβατικές ομάδες και θα αποπειραθεί κάποια στιγμή να βάλει τέλος στη ζωή του. Θα διασωθεί αλλά θα κατηγορήσει τον Παυλή ως ηθικό αυτουργό για εξώθηση σε απόπειρα αυτοκτονίας.

Ισορροπία της μυθιστορηματικής ύλης

Το μυθιστόρημα Διπλή ζωή χωρίζεται σε 24 Κεφάλαια. Τα 18 απ’ αυτά είναι ισομοιρασμένα ανάμεσα σε Αθήνα και Ζυρίχη. (Σε όλα τα κεφάλαια υπάρχει ως υπότιτλος ο τοποχρόνος που απαιτείται να λαμβάνει υπόψη ο αναγνώστης). Τα 9 κεφάλαια της Αθήνας ξεκινούν από τον Σεπτέμβριο του 2013 ως τον Ιούλιο του 2019, αφηγείται τριτοπρόσωπος εξωκειμενικός αφηγητής, που δίνει τον λόγο στον Παυλή, την Έλσα και τον Φίλιππο. Τα άλλα 9 κεφάλαια γράφονται από την πρωτοπρόσωπη αφηγήτρια Νάσια κάθε μέρα στην πόλη της Ζυρίχης, αρχής γενομένης από την 1η Μαΐου έως την 9η Μαΐου του 2021. Η Νάσια καταγράφει τα αισθήματά της για τον πατέρα της, τη ζωή της με την οικογένειά της, αλλά και το δρόμο που έχει πάρει η δική της ζωή. Οι 2 αφηγήσεις διαπλέκονται ανά δεύτερο κεφάλαιο και συναντώνται, πια, στην εκδίκαση της καταγγελίας του Φίλιππου στο δικαστήριο.

Με μια προσεκτική ανάγνωση, θα κάναμε την εξής διαπίστωση, τραβώντας παραπέρα το θέμα της ισορροπίας τής μυθιστορηματικής ύλης: τα κεφάλαια της Αθήνας και της Ζυρίχης διαλέγονται μεταξύ τους, ανταποκρίνονται το ένα στο άλλο αν και μπορούμε να διαβάσουμε ξέχωρα τα κεφάλαια της Αθήνας από εκείνα της Ζυρίχης (με περισσότερη επιτυχία τα κεφάλαια της τελευταίας).

Πρώτη φορά στο μυθιστόρημα συζητούνται οι απόψεις τού Παυλή περί «πολυπιστίας» σε μια φιλική παρέα, όταν αυτός λέει για τη γυναίκα του χαλαρά: «Δεν θα πάψω να την αγαπώ, αλλά δεν αποκλείεται να φέρω κι άλλη γυναίκα να συγκατοικήσουμε»

Μια άλλη εκδοχή της ισορροπίας είναι ότι οι διάφορες απόψεις για το θέμα της «Διπλής ζωής» δεν εκτίθενται δογματικά, αλλά παρατίθεται συγχρόνως ο αντίλογός τους στη ροή της αφήγησης. Πρώτη φορά στο μυθιστόρημα συζητούνται οι απόψεις τού Παυλή περί «πολυπιστίας» σε μια φιλική παρέα, όταν αυτός λέει για τη γυναίκα του χαλαρά: «Δεν θα πάψω να την αγαπώ, αλλά δεν αποκλείεται να φέρω κι άλλη γυναίκα να συγκατοικήσουμε» (σελ. 72). Τότε ακούγονται οι πρώτες αντιρρήσεις, διαφωνίες, επιφυλάξεις και συμφωνίες.

Εκεί όμως όπου θα ακουστούν καθαρά και έντονα οι θέσεις αρμοδίων και ενδιαφερομένων για το θέμα, είναι κατά τη διάρκεια της δίκης. Τα πρόσωπα που θα εμπλακούν στη συζήτηση είναι η Πρόεδρος του δικαστηρίου, ο Εισαγγελέας (ως εκφραστές της κοινής γνώμης και θεματοφύλακες των πατροπαράδοτων αξιών), η Έλσα και ο δικηγόρος υπεράσπισης τού κατηγορούμενου Παύλου Παυλή. Στα 4 κεφάλαια όπου εκδικάζεται η υπόθεση κατά του Παύλου ως ηθικού αυτουργού για την απόπειρα αυτοκτονίας του Φίλιππου, διατυπώνονται εκατέρωθεν αντιτιθέμενες, βεβαίως, ιδέες, που θα μπορούσαν να αποτελέσουν αντικείμενο πολλών δοκιμίων. Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρων ο πλούτος των ιδεών οι οποίες σαγηνεύουν τον αναγνώστη. Δεν είναι δυνατόν να καταγραφούν όλες, γιατί η αξία τους ολοκληρωμένη βρίσκεται στην αντιπαράθεσή τους, την οποία απολαμβάνει πραγματικά ο αναγνώστης του μυθιστορήματος. Αρκούμαι σε ένα παράδειγμα :

«- Εισαγγελέας : Είναι περίεργο και επικίνδυνο να προσπαθείτε να μας πείσετε για την αλήθεια των λεγομένων σας .

- Παυλής: Μα η αλήθεια μας είναι η ουσία μας.

- Εισαγγελέας: Από πού παίρνετε εσείς το δικαίωμα να την επιβάλλετε στους άλλους; Σκεφτήκατε ότι ίσως δεν την αντέχουν; Ότι ίσως τους προκαλεί αηδία; Όχι. Είστε ένα πλάσμα αυταρχικό, δογματικό. Ένας ωφελιμιστής νάρκισσος.

- Παυλής: Έτσι θα αλλάξουν οι κοινωνίες; Στο σκοτάδι και την υποκρισία;

- Εισαγγελέας: Οι κοινωνίες αλλάζουν με κανόνες, με θεσμούς και Συντάγματα, όχι με προφήτες και μεσσίες.

- Παύλος: Οι κοινωνίες αλλάζουν και με αγώνες, ατομικούς και συλλογικούς.

- Εισαγγελέας: Όταν οι αγώνες δεν είναι ιδιοτελείς. Κι εσείς κινηθήκατε ωφελιμιστικά. Τα θέλατε όλα δικά σας» ( σελ. 198-199)

Εξίσου ενδιαφέρουσες είναι και οι απόψεις της Έλσας περί ιδιωτικού βίου καθώς και του δικηγόρου υπεράσπισης του Παυλή, αλλά και η αγόρευση του Εισαγγελέα.

Το ότι ο συγγραφέας δεν αναφέρει την απόφαση του δικαστηρίου (και πολύ σωστά, αφού πρόθεσή του είναι να γίνει κριτής ο αναγνώστης) δεν σημαίνει ότι το μυθιστόρημα δεν ολοκληρώνεται. Η ολοκλήρωσή του πραγματοποιείται με έναν ευφυή τρόπο: το τελευταίο κεφάλαιο κλείνει όπως ακριβώς αρχίζει το μυθιστόρημα, σαν ένα σχήμα κύκλου: «Η Έλσα βάφεται, ντύνεται, χτενίζει τα πλούσια μαλλιά της, φιλάει στο μέτωπο τον ημιπαράλυτο γιο της· του λέει ότι υπάρχει φαγητό στο ψυγείο και βγαίνει στην κεντρική λεωφόρο. Θα φτάσει στη μεγάλη κατηφόρα, θα στρίψει στο πάρκο αριστερά, θα ανοίξει με το κλειδί την πόρτα της πολυκατοικίας και θα βρεθεί στην γκαρσονιέρα της, όπου θα καταφτάσει σε λίγο ο σύντροφός της για να ζήσουν μαζί το σαββατοκύριακο». Η ζωή συνεχίζεται σαν να μην έχει συμβεί τίποτα.

Η γλώσσα

Πράγματι δεν συνέβη τίποτα· όλα αυτά βρίσκονται στη σκέψη / στο μυαλό του συγγραφέα.

Κι όμως κάτι συνέβη· κάτι πολύ σημαντικό! Είναι ο λόγος του μυθιστορήματος - η γλώσσα του. Τα πρόσωπα του μυθιστορήματος έχουν τον δικό τους λόγο, ευδιάκριτο λόγο τον οποίο θα διαπιστώσει και θα απολαύσει ο αναγνώστης. Καταγράφω τον λόγο του Παύλου προς τη Μαρίνα από μια επιστολή του προς αυτήν πριν παντρευτούν.

«Οι μέρες είναι γεμάτες από την απουσία σου. Στην ένταση της δουλειάς, στην ψύχρα του χώρου της, στα πήγαιν’ έλα των συναντήσεων που με απορροφούν απ’ το πρωί ως το βράδυ και στις σχέσεις με τους δικούς μου υπάρχει ένας αέρας και ώρες-ώρες ξεχνώ την παρουσία σου και πώς βρέθηκε εκεί. Διερωτώμαι τι κάνει ήρεμη τη φωνή μου σαν κουρασμένη, τι είναι αυτό που δίνει σταθερότητα στο βήμα και στο σώμα μου, τη στερεότητά του. Ποιος επιβεβαιώνει την ύπαρξή μου; Χαμογελάω γλυκά γιατί πίσω απ’ όλα αυτά είσαι εσύ. Απούσα αλλά εσύ. Το γεγονός πως υπάρχεις , η βεβαιότητα ότι περνάς από τη σκέψη μου» (σελ. 166-167) .

Είναι ο λόγος που όλα αυτά (η παρουσία, η απουσία, η επιβεβαίωση τής ύπαρξης, η σκέψη) γίνονται ορατά στον αναγνώστη τού μυθιστορήματος.

^＊Ο ΆΡΗΣ ΔΡΟΥΚΟΠΟΥΛΟΣ είναι φιλόλογος και συγγραφέας.

Δυο λόγια για τον συγγραφέα

Ο Κώστας Λογαράς γεννήθηκε στην Πάτρα. Έχει γράψει ποίηση, πεζογραφία, δοκίμιο, θέατρο. Το μυθιστόρημά του Τα πουλιά με το μαύρο κολάρο (2017) τιμήθηκε με το βραβείο The Athens Prize for Literature, ενώ ήταν υποψήφιο για το Βραβείο Πεζογραφίας του περιοδικού Κλεψύδρα (βραχεία λίστα) και για το Βραβείο Public στην κατηγορία Ελληνικό Μυθιστόρημα (στα δέκα επικρατέστερα). Το μυθιστόρημά του Ερημιά στο βλέμμα τους (2008) εντάχθηκε στη βραχεία λίστα του Κρατικού Βραβείου Μυθιστορήματος. Το λιμπρέτο του Σπίτια της μνήμης, σπίτια της σιωπής παρουσιάστηκε σε μουσική-σκηνοθεσία Θάνου Μικρούτσικου (1988). Το θεατρικό του έργο Η τελευταία μάσκα – Fallimento ανέβηκε από τον Θόδωρο Τερζόπουλο και τη θεατρική ομάδα Άττις (2006). Συνεργάστηκε ως αρθρογράφος με τις εφημερίδες Τα Νέα, Το Βήμα και Πελοπόννησος, με το περιοδικό Διαβάζω, με το ηλεκτρονικό περιοδικό Ο Αναγνώστης, με το protagon.gr κ.ά. Είναι μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων. Έργα του έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά, στα γαλλικά και στα γερμανικά.