skoteines-epigrafes

Του Γιώργου Βέη

O εμφανώς κειμενικά πολύπειρος, βραβευμένος προ πολλού Αλέξης Πανσέληνος (1943), πολυμεταφρασμένος και δόκιμος μεταφραστής ο ίδιος, μας προτείνει σήμερα ένα επιστολικό μυθιστόρημα, το οποίο φέρνει αίφνης στο νου μας το σημαδιακό έργο του νομπελίστα Τζ. Μ. Κούτσι, με τίτλο Τα χρόνια του σιδήρου, το οποίο εκδόθηκε επίσης από το «Μεταίχμιο» το 2003. Ταυτοχρόνως, οι Σκοτεινές επιγραφέςσυνιστούν ένα προχωρημένο δείγμα ανιχνευτικής λογοτεχνίας, η οποία κλείνει εκ παραλλήλου μάτι τόσο στην απαιτητική ποιητική μετάπλαση των φαινομένων, όσο και στην αυθεντική, σαφώς εξειδικευμένη μαρτυρία χαρακτήρων και κοινωνικοπολιτικών συγκυριών.

Οι χαρακτήρες ωθούνται συχνά πυκνά στο χείλος της ατομικής και συλλογικής φθοράς, υπακούοντας, όπως φαίνεται, σε νόμους των ορμεμφύτων τους είκοσι τέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο. Οι εκφάνσεις της ζωής τους μας αποκαλύπτουν, από την αρχή σχεδόν του μυθιστορήματος, το μέγεθος της κρίσιμης, μάλλον ανίατης αβελτηρίας τους. Της ανικανότητάς τους δηλαδή να απορροφήσουν το Κακό, να το δαμάσουν και στη συνέχεια ενδεχομένως να το ξορκίσουν. Συγκρατώ ότι οι παρακρατικές δυνάμεις ροκανίζουν εκ παραλλήλου τον πολιτικό-κοινωνικό ιστό, τηρώντας απλώς τους κανόνες, οι οποίοι καθορίζουν τη συμπεριφορά των ανθρωπολύκων προς τους άλλους, τους αδύνατους κρίκους της κοινωνικής αλυσίδας κατά το γνωστότατο δόγμα «homo homini lupus». Κοντολογίς, η σκοτεινή δύναμη αυτοκαταστροφής, η περιώνυμη βούληση, η οποία κατά τον μονήρη της Δρέσδης και της Φραγκφούρτης, δηλαδή τον φιλέλληνα Αρθούρο Σοπενχάουερ, κινεί ακόμη και το ίδιο το Σύμπαν, δίνει ως εκ των πραγμάτων το εφιαλτικό της παρόν και στο έργο αυτό.  

panselinos_alexisΕίναι δε γραμμένο με τη μαεστρία των Δασκάλων του είδους: ικανά και αναγκαία αποσπάσματα τοιχογραφίας μιας ολόκληρης εποχής, ασφαλώς αδιάπτωτη δράση, καλώς συγκερασμένοι διάλογοι, θρίαμβοι των συμπτώσεων, αλληλουχίες εσωτερικής και εξωτερικής περίστασης, εσωτερικοί μονόλογοι, οι οποίοι διατηρούν όμως – το τονίζω αυτό- ανελλιπώς τις ισορροπίες τους, άφθονες νατουραλιστικές πινελιές, ενδιάμεσες ανθρωπολογικές μελέτες, επιδέξιες αναλύσεις των γεωγραφικών συντεταγμένων, γραφή προς εαυτόν, επίκληση, μεταξύ άλλων, της ιδεατής-ιδανικής αναγνώστριας, αλλά και συνεχείς απόπειρες λύσης ενός θανάσιμου, όπως αποδεικνύεται στον επίλογο του μυθιστορήματος, γραφολογικού μυστηρίου. Πρόκειται δηλαδή για τεχνικές απολύτως αφομοιωμένες κι όχι τερτίπια εκ του συγγραφικού πονηρού. Συνοψίζοντας, υποστηρίζω ότι οι Σκοτεινές επιγραφές συνιστούν από αμιγώς υφολογική άποψη, υβρίδιο παραγωγικών, ευθύβολων καθόλα τρόπων. Έστω δείγμα: «Οι τόποι, όταν δεν τους διεκδικεί από σένα το πλήθος, μοιάζουν με το σπίτι σου, ένα σπίτι παλιό, που είχες εγκαταλείψει και τώρα επιστρέφεις. Οι γωνίες των δρόμων, τα κτίρια, τα φώτα του Δήμου, η προκυμαία και τα κατάρτια από τα δεμένα καΐκια, είναι τα σημάδια που αναγνωρίζεις. Η Χαλκίδα ήταν δική τους πόλη το βράδυ εκείνο, και δική τους έμεινε και όλες τις επόμενες φορές που, με ανάλογες εμπνεύσεις του Γιάννη, την επισκέφθηκαν. Ίσαμε το καλοκαίρι. Που θα φεύγανε για το νησί» (Βλ. σ. 528).

Πρωταγωνιστούν τρεις άρρενες. Ο Στάθης και ο Γιάννης, ήδη ζωντοχήροι, συμμετέχουν πλέον στα κοινά, μάλλον απρόθυμα. Περισσότερο αμλετικός ως χαρακτήρας είναι, πιστεύω, ο Γιάννης. Ζει διαρκώς σ΄ έναν ενδιάμεσο κόσμο, όπου η λεγομένη εξ αντικειμένου πραγματικότητα και η απαραίτητη φαντασίωσή της συνυπάρχουν σαφώς ισότιμα. Δημιουργώντας ένα πλέγμα παραστάσεων, οι οποίες κατά κανόνα τεκμαίρονται αναντίρρητα αληθείς, οι ψευδαισθήσεις είναι ο πολύτιμος άρτος της ύπαρξης. Οίκοθεν νοείται ότι για την δια βίου Οφηλία του – Χλόη εν προκειμένω – ο Γιάννης ελάχιστα πράγματα κατά βάση γνωρίζει. Η επιστολή, την οποία της απευθύνει ,αποτελεί, ως εικός, μάλλον καθρέφτισμα στην ατομική λιμνούλα των δοξασιών του, παρά καταγραφή αδιάσειστων περιστατικών. Ο δε Πίπης δρα αναλόγως με όση ετοιμότητα και υπομονή μπορεί να έχει ένας βιωματικά τυπικός κάτοικος του πρόσφορου σε όλα Λεκανοπεδίου της Αττικής μας. Συζώντας μάλιστα µε µια γυναίκα, με την οποία τον συνδέουν εναντιωματικά αισθήματα, διεκπεραιώνει τα ελάχιστα, τα οποία συνήθως απαιτεί η ελεύθερη συμβίωση. Ούτε την απορρίπτει δηλαδή πλήρως την επί έτη συγκάτοικό του ούτε όμως την αγαπά, με τον τρόπο εκείνο που η Αγάπη ξέρει πώς να λυτρώνει τους άντρες της τρίτης ηλικίας.

Οι εν λόγω καταφάσκουν ενσυνειδήτως στη ζωή, ειδικότερα όσον αφορά την αμιγώς σεξουαλική πλευρά της. Ο καθείς με τον τρόπο του βεβαίως. Κι αυτό προσδίδει μιαν ιδιαίτερη καλειδοσκοπική κάτοψη του υπαρξιακού τοπίου. Αδηφάγοι, ενίοτε μωροφιλόδοξοι, διαβρωμένοι σαφώς από την κοινωνία του θεάματος, αλλά και της υπερκατανάλωσης, τα αφηγηματικά πρόσωπα συνιστούν τυπικά μνημεία μιας εποχής μεγάλης ρευστότητος και ακραίων συναλλαγών. Η μεταπολίτευση άλλωστε, αυτό το αλώνι των χαρακτηριολογικών περιπτωσιολογιών, παραμένει ένας από τους σταθερότερους άξονες αναφορών και αυτοαναφορών των πεζογράφων μας, λόγω αυτής της συγκεκριμένης πλουραλιστικής παρουσίας του Άγους.

Η τροχιά τους γύρω από τις ματαιότητες των ματαιοτήτων της ζωής είναι ευτυχώς γεμάτη (συγγραφικά) απρόοπτα. Ο βίος έχει και τις πτώσεις-ανορθώσεις του με άτακτους, συναρπαστικούς από κάθε άποψη ρυθμούς. Βεβαίως κάποια στιγμή οι ανωτέρω δοκιμάζουν να πράξουν ηθικώς. Αλλά πισωγυρίζουν ολοταχώς. Περιδιαβάζουν εκόντες άκοντες στην καταδική μας κοιλάδα των δακρύων. Εκεί ανήκουν εκ γενετής σχεδόν. Κι είναι τα δικά μας ακριβώς πάθη, ελαφρώς μεγεθυσμένα, τα οποία τους καθιστούν συγκινησιακά ημετέρους. Εν τέλει και οι τρεις προαναφερόμενοι ποτέ δεν εγκλημάτησαν ακριβώς, αλλά συναίνεσαν με τον τρόπο τους στην διάδοση του λεγομένου μέσου όρου, της θλιβερής Μετριότητος, της εν μέρει αθλιότητας. Και γι’ αυτούς μάλλον ισχύει αυτό το οποίο επισημαίνει στη Γραφή τυφλού (1979) ο Γιάννης Ρίτσος: «Το ξέρεις – ψιθύρισε – εκείνο που επιζεί του θανάτου σου είναι αυτό που στερήθηκες στη ζωή σου». Συνταξιούχοι πλέον, αχθοφόροι εφιαλτικών και μη μνημών, αλλά όχι απράγμονες, είναι διαρκώς μπλεγμένοι στα δίχτυα των θεών, όπως ακριβώς θα ήθελαν οι τραγικοί μας ποιητές. Και βεβαίως ένας από τους αμεσότερους φιλολογικούς προγόνους του συγγραφέα, ο Μ. Καραγάτσης, οι περσόνες του οποίου στοιχειώνουν κάποια στιγμή τα διάκενα της κειμενικής ανέλιξης.

Τυπικοί εκπρόσωποι της σύγχρονης νεολαίας βεβαίως παρίστανται. Αλλά κι αυτοί είναι αυθεντικά έρμαια της ολέθριας, άκρως ισοπεδωτικής υποκουλτούρας των καιρών μας. Σπάνια το φως της Παιδείας τους αγγίζει. Εκείνοι προτιμούν συστηματικά την ευκολία του μηδενός. Υπάρχουν όμως κι εδώ χαραμάδες, οφείλω να το καταθέσω αυτό, από όπου μόλις διακρίνεται ένα πρότυπο του ευ ζην. Πρόκειται για ορισμένες στροφές της εσωτερικής πλοκής, οι οποίες δείχνουν προς τη μεριά ενός στοιχείου ζωής, το οποίο θα το ονόμαζα χωρίς δισταγμό ίχνος, ικμάδα αγαθού. Είναι οι στιγμές εκείνες ακριβώς, όπου η αρετή της φιλίας, η πανάρχαια αρχή της τίμιας συντροφικότητας, υπογραμμίζει ένα κάποιο μέλλον αξιοπρέπειας. Έστω και για λίγο. Καταλήγοντας, φρονώ ότι το γεγονός ότι δεν προκύπτει κάποια χειροπιαστή λύση του δράματος, έστω κατά τις ντόπιες ή αλλοδαπές συνταγές, ίσως να οφείλεται στο ότι εμμέσως πλην σαφώς ο παντεπόπτης συγγραφέας θέλησε εσκεμμένως ν΄ αφήσει ανοικτό κάποιο ενδεχόμενο επικράτησης του πανανθρωπίνως αποδεκτού δικαίου υπέρ των (ηθικώς) αδυνάτων. Εκτός κι αν θέλησε να καταδείξει τόσο με την επιλογική, εν ψυχρώ δολοφονία του Γιάννη, όσο και με την αναλγησία των αυτοχθόνων συνωμοτών και την επικράτηση του άλογου στοιχείου της ζωής εν γένει, την ισχύ εκείνου του δόγματος, όπως το διατυπώνει κομψά ο Μισέλ Φουκώ στην Ιστορία της Τρέλας, ήτοι: «Μετά τον Γκόγια και τον Σαντ το Παράλογο, η απουσία Λογικής αντιπροσωπεύει ό τι πιο αποφασιστικό υπάρχει μέσα στο σύγχρονο έργο τέχνης. Κι αυτό δεν είναι τίποτε άλλο παρά το κυρίαρχο στοιχείο της Βίας και του Θανάτου...».

Σκοτεινές επιγραφές: η μέλαινα γραφή σε μια από τις αυθεντικότερες εκδοχές της σήμερα στον τόπο μας.

skoteines-epigrafes-exofΑλέξης Πανσέληνος
Σκοτεινές επιγραφές
Εκδόσεις Μεταίχμιο 2011
σ. 543

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Απολαύσεις της Καπούης» του Σπύρου Κακατσάκη (κριτική) – Δυνατό μυθιστόρημα ή καλογραμμένο ευπώλητο;

«Απολαύσεις της Καπούης» του Σπύρου Κακατσάκη (κριτική) – Δυνατό μυθιστόρημα ή καλογραμμένο ευπώλητο;

Για το μυθιστόρημα του Σπύρου Κακατσάκη «Απολαύσεις της Καπούης» (εκδ. Καλειδοσκόπιο).

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Αν η πλοκή του μυθιστορήματος χαρακτηρίζεται από στιβαρότητα και λελογισμένη πολυπλοκότητα, αν η γλώσσα του ρέει ομαλά και συστήνει ...

«Κλουαζονέ» της Λίνας Βαλετοπούλου (κριτική) – Επιστροφή στα χρόνια της αθωότητας και γυναικεία χειραφέτηση

«Κλουαζονέ» της Λίνας Βαλετοπούλου (κριτική) – Επιστροφή στα χρόνια της αθωότητας και γυναικεία χειραφέτηση

Για το βιβλίο της Λίνα Βαλετοπούλου «Κλουαζονέ» (εκδ.Βακχικόν). Κεντρική εικόνα: από την ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Το τελευταίο σημείωμα». 

Γράφει η Κατερίνα Ι. Παπαδημητρίου

Η Λίνα Βαλετοπούλου, μετά την τελευ...

«Κακό ανήλιο», του Κωνσταντίνου Δομηνίκ (κριτική) – Δώδεκα ιστορίες υπερφυσικού και λαογραφικού τρόμου

«Κακό ανήλιο», του Κωνσταντίνου Δομηνίκ (κριτική) – Δώδεκα ιστορίες υπερφυσικού και λαογραφικού τρόμου

Για τη συλλογή διηγημάτων του Κωνσταντίνου Δομηνίκ «Κακό ανήλιο» (εκδ. Ίκαρος). Κεντρική εικόνα από τη Μόρνα, το εγκαταλελειμμένο από το 1967 χωριό στους πρόποδες του Ολύμπου.

Γράφει ο Κώστας Δρουγαλάς

Το ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Ο Ρουμάνος συγγραφέας Μίρτσεα Καρταρέσκου [Μircea Cartarescu] έλαβε το βραβείο για το μυθιστόρημά του «Solenoid» που είναι εν μέρει αυτοβιογραφικό και μάς μεταφέρει στην κομμουνιστική Ρουμανία των τελών του ‘70. Στα ελληνικά τον έχουμε γνωρίσει με το μυθιστόρημα «Νοσταλγία» (μτφρ. Βίκτορ Ιβάνοβιτς, εκδ. Καστανιώτη)....

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

Ένα από τα αφιερώματα της φετινής ΔΕΒΘ ήταν αυτό στις «Γυναίκες», μια ευρεία θεματική που ξεδιπλώθηκε μέσα από συζητήσεις για συγγραφείς, εκδότριες και μεταφράστριες, για τη γυναίκα σαν λογοτεχνικό ήρωα, αλλά και τη γυναικεία γραφή. Οι εκδηλώσεις ήταν διάχυτες στο πρόγραμμα, αρκετές συνέπιπταν η μία με την άλλη, αλλ...

Μιχάλης Αλμπάτης: «Δεν θα έγραφα ποτέ ένα δεύτερο ‘’Και οι νεκροί ας θάψουν τους νεκρούς τους’’»

Μιχάλης Αλμπάτης: «Δεν θα έγραφα ποτέ ένα δεύτερο ‘’Και οι νεκροί ας θάψουν τους νεκρούς τους’’»

Από την απόλυτη επιτυχία στη συνειδητοποίηση. Ο Μιχάλης Αλμπάτης μάς μίλησε για το νέο του βιβλίο «Η κατάλυση του χρόνου» (εκδ. Νήσος), αλλά και πώς βίωσε το απίστευτο «γκελ» που έκανε το προηγούμενο μυθιστόρημά του.

Συνέντευξη στον Διονύση Μαρίνο

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ