kazantzakis

Για το βιβλίο του Βαγγέλη Ραπτόπουλου «Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο. Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη» (εκδ. Κέδρος).

Γράφει η Γεωργία Κακούρου–Χρόνη

Αναλογίζομαι πολλές φορές τον διάλογό μου με φίλο, σπουδαίο μας διηγηματογράφο, τιμημένο από την κριτική και από το αναγνωστικό κοινό. Παραιτήθηκα από την «αντιδικία» για την αξία του καζαντζακικού έργου, γιατί η απαξίωση και η εμμονή του ήταν τέτοια, και τόση, που δεν είχε νόημα να συνεχιστεί ο διάλογος.

Σκέπτομαι τώρα που ο καλός φίλος δεν είναι στη ζωή, πόσο η μνήμη του ξεθωριάζει, αντίθετα με αυτή του Καζαντζάκη που δεν είναι απλώς ανάμνηση αλλά κυκλοφορεί ο ίδιος ανάμεσά μας. Απόδειξη το τελευταίο βιβλίο του Βαγγέλη Ραπτόπουλου με τίτλο Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο. Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη (εκδ. Κέδρος). 

kedros raptopoulos o theos ftaiei pou ekane ton kosmo toso vraio

Kατώτεροι του Καζαντζάκη

Ο Βαγγέλης Ραπτόπουλος ομολογεί –χωρίς να εξαιρεί τον εαυτό του– ότι «όσοι ασχολούνται με τον Καζαντζάκη αποδεικνύονται κατώτεροί του». Και η «κατωτερότητα» αυτή είναι ίσως εκείνη που προκαλεί την αποστροφή των ομοτέχνων του, δηλαδή, το «όσα δεν φτάνει η αλεπού, τα κάνει κρεμαστάρια», για να παραμείνουμε και σε μια από τις εξηγήσεις του Ραπτόπουλου, αλλά και στο πνεύμα των «μεταγραμμένων» από τον ίδιο «Αλληγοριών».

Ο όρος «μεταγραφή» αδικεί ωστόσο το νεώτερο συγγραφέα, γιατί, ενώ πρόκειται για κείμενα αποσπασμένα από όλο το ευρύ φάσμα, ακόμη και την αλληλογραφία, του Νίκου Καζαντζάκη, μάς δίδονται με τις αναγκαίες, περιορισμένες, επεμβάσεις που καθιστούν τις «Αλληγορίες» ένα εξαιρετικά ευχάριστο και διασκεδαστικό –μαζί και διδακτικό– ανάγνωσμα.

Η παρεμβολή του Βαγγέλη Ραπτόπουλου είναι άκρως δημιουργική, αν και αρκείται σε λίγες εισαγωγικές γραμμές (δημιουργείται τουλάχιστον αυτή η υφολογική ψευδαίσθηση) που εξασφαλίζουν ενότητα και αυτοδυναμία στις αφηγήσεις.

Η παρεμβολή του Βαγγέλη Ραπτόπουλου είναι άκρως δημιουργική, αν και αρκείται σε λίγες εισαγωγικές γραμμές (δημιουργείται τουλάχιστον αυτή η υφολογική ψευδαίσθηση) που εξασφαλίζουν ενότητα και αυτοδυναμία στις αφηγήσεις και στη χρήση της καθομιλουμένης μας δημοτικής προκειμένου να αποφύγει κάποιες από τις γλωσσικές ιδιοτυπίες, την ιδιόλεκτο, του Καζαντζάκη που ίσως δυσχέραιναν την πρόσληψη από έναν σημερινό, και μάλιστα νεαρό, αναγνώστη.

Δεν λείπουν βέβαια και ελάχιστες αφηγήσεις, όπου ο συγγραφέας Βαγγέλης Ραπτόπουλος είναι περισσότερο παρών. Σ’ αυτές κυρίως που μάς βοηθάει να αναγνωρίσουμε την αρμονική προσωπογραφία του Καζαντζάκη που ωστόσο συνθέτουν αντιτιθέμενες μεταξύ τους γραμμές. Αλλά έκαστος αναγνώστης μπορεί να κρίνει τη σκοποθεσία, τον τρόπο συγγραφής, σε σχέση με την δική του αναγνωστική πρόσληψη, από τα δυο κείμενα του Βαγγέλη Ραπτόπουλου που ανοίγουν και κλείνουν το βιβλίο του και στα οποία εντίμως και ευθαρσώς αναφέρεται στους όρους με τους οποίους πραγμάτωσε το εγχείρημά του.

vaggelis raptopoulos

Ο Βαγγέλης Ραπτόπουλος (Αθήνα, 1959) έχει δημοσιεύσει περισσότερους από είκοσι τίτλους μυθοπλασίας, πέντε βιβλία με εξομολογητικά δοκίμια και άλλα κείμενα, και μία συλλογή-σύνθεση με μεταφρασμένα αποσπάσματα από αρχαίους Έλληνες συγγραφείς. Έργα του έχουν εκδοθεί σε ξένες γλώσσες και έχουν διασκευαστεί για το θέατρο, τον κινηματογράφο και την τηλεόραση.

Οραματίζομαι μια τάξη εφήβων, παιδιών του γυμνασίου ή του λυκείου, κυκλικά καθισμένων σ’ έναν από τους τόσο ελκυστικούς, υπαίθριους, αρχαιολογικούς μας χώρους, να διαβάζουν και να αναλύουν τις καζαντζακικές αλληγορίες προσεγγίζοντας, μέσω του μύθου, τις μεγάλες αλήθειες. Η καταφυγή στον μύθο αναπληρώνει την αδυναμία του ορθού λόγου να διατυπώσει με σαφήνεια την αλήθεια. Πόσες φορές, για το λόγο αυτό, δεν χρειάστηκε να καταφύγουμε στον πλατωνικό μύθο (του σπηλαίου, της πτερόεσσας ψυχής) ή στα Διηγήματα της Ανατολής της Μαργκερίτ Γιουρσενάρ (εκδ. Χατζηνικολή).

Στον μύθο καταφεύγει και ο Καζαντζάκης και το ομολογεί ευθαρσώς δια στόματος ενός ραβίνου:

«Όταν έχω μια ιδέα, τη δουλεύω για πολύ καιρό αμίλητος, με υπομονή, με εμπιστοσύνη, με αγάπη. Κι όταν ανοίγω το στόμα, τι μυστήριο είναι τούτο, παιδιά μου! Όταν ανοίγω το στόμα, η ιδέα βγαίνει παραμύθι. […] Εμείς οι άνθρωποι το λέμε παραμύθι. Η τριανταφυλλιά το λέει τριαντάφυλλο».

Κι ο δάσκαλος εκεί θα έπρεπε να οδηγήσει τους μαθητές του. Να τους κάνει να δουν, να μυρίσουν, να αντιληφθούν τη βελουδένια υφή του τριαντάφυλλου, να νιώσουν στην καρδιά τους το νόημα του κειμένου. «Να μπαίνεις μέσα στη λέξη με όλα σου τα μέλη», όπως επιγράφει ο Ραπτόπουλος μια από τις «Αλληγορίες», που καταλήγει συμπερασματικά:

«Όλη η τέχνη του δημιουργού είναι να στριμώχνει μαγικά, μέσα στα γράμματα του αλφαβήτου, ανθρώπινη ουσία. Κι όλη η τέχνη του αναγνώστη, να ανοίγει τις μαγικές αυτές παγίδες και να ελευθερώνει το φλογερό ή γλυκύτατο περιεχόμενό τους».

Και σ’ αυτή την «απελευθέρωση», θα επανέλθει με την αφήγηση που επιγράφεται «Η φυλακισμένη ψυχή» και θα φωτιστεί και κατανοηθεί ακόμη πληρέστερα με δυο ακόμη «Αλληγορίες»: «Η μητρική γλώσσα» και «Αρχιτέκτονες του Κόσμου»· η πρώτη επικεντρώνεται σε ό,τι δηλοί ο τίτλος, στη μητρική γλώσσα, και η δεύτερη στην αρχαία ελληνική τέχνη.

Οι τίτλοι των «Αλληγοριών» είναι άκρως επιτυχείς, γιατί δεν ανταποκρίνονται απλώς στο περιεχόμενο εκάστης «Αλληγορίας», αλλά τις περισσότερες φορές μοιάζουν ως να θέτουν ένα ερώτημα το οποίο απαντάται στο επιμύθιο. Καταλαβαίνω πόσο θα φόρτωνε το βιβλίο ένας κατάλογος με τις βιβλιογραφικές αναφορές για το πού ακριβώς, σε ποιο έργο, απαντά η καθεμιά από τις «Αλληγορίες». Αλλά ομολογώ ότι για εκείνες που δεν ανακαλούσα πρόχειρα, θα ήθελα να ξέρω από πού αντλούνται και να μπορώ να ανατρέξω και στο πρωτότυπο κείμενο.

Διακόσιες πενήντα εννέα «Αλληγορίες» που διαπραγματεύονται ισάριθμα θέματα· ιδεολογικά, κοινωνικοπολιτικά, θρησκευτικά, επιστημονικά, φιλοσοφικά, καλλιτεχνικά, πολιτισμικά και πολλά άλλα.

Διακόσιες πενήντα εννέα «Αλληγορίες» που διαπραγματεύονται ισάριθμα θέματα· ιδεολογικά, κοινωνικοπολιτικά, θρησκευτικά, επιστημονικά, φιλοσοφικά, καλλιτεχνικά, πολιτισμικά και πολλά άλλα, κατά τον πολυεπίπεδο και ποικιλόμορφο στοχασμό του Καζαντζάκη. Και ενώ διαβάζεις ένα ευχάριστο παραμύθι, δεν μπορείς παρά να καθυστερήσεις την ανάγνωση για να αναστοχαστείς, να ανασύρεις γνώσεις, να τις συμπληρώσεις, να συν-κινηθείς· να διαλογιστείς, ακολουθώντας τα πατήματα, τις σκέψεις, τα συναισθήματα του μεγάλου δημιουργού.

Το χρονικό βάθος 

Το χρονικό βάθος που καλύπτουν είναι πολύ μεγάλο· από το παραπέτασμα του Παράσσιου (τον ζωγραφικό του πίνακα που ξεγέλασε τον ανταγωνιστή του Ζεύξι) έως τις μέρες του Καζαντζάκη. Το ίδιο και το εύρος του χώρου· από ανατολή σε δύση κι από βορρά σε νότο.

Αλλά το πιο σημαντικό είναι ότι ο χωρόχρονος στις περισσότερες «Αλληγορίες» καταργείται, γιατί η αλήθειά τους είναι πέρα από χρόνο και χώρο, είναι τωρινή, και προφανώς, εάν ο άνθρωπος δεν μεταλλαγεί σε κάτι άλλο, θα είναι και αυριανή. Αντλώ ένα παράδειγμα από τη δωδέκατη αφήγηση, με τίτλο «Όλοι είμαστε ένα», όπου ένας ασκητής διατείνεται ότι ο δημιουργός ενός έργου τέχνης πρέπει: «Να νιώσει ότι μυρμήγκια, άστρα, φαντάσματα, ιδέες, όλοι είμαστε από την ίδια μάνα. Όλοι υποφέρουμε. Κι ελπίζουμε ότι θα έρθει μέρα να ανοίξουν τα μάτια μας και να δούμε ότι όλοι είμαστε ένα. Και να λυτρωθούμε».

Ο κόσμος είναι τόσο ωραίος, επιβεβαιώνει ο νεώτερος συγγραφέας επιλέγοντας αυτό το νόημα στον τίτλο του βιβλίου του. Γι’ αυτό και ο πρόγονός του αναθεματίζει αυτόν που ξεδιψάει. Η τελευταία λέξη του Καζαντζάκη ήταν «νερό». Με μια τόσο γεμάτη ζωή κι ακόμη δεν είχε ξεδιψάσει. Τι πιο επίκαιρο, από το να παραμένουμε διψασμένοι, γιατί ο κόσμος είναι τόσο ωραίος που είναι εδώ για να τον απολαμβάνουμε κι όχι για να τον ασχημαίνουμε. Και μακάρι να τα καταφέρουμε να φτιάξουμε κι εμείς μέσα μας έναν Θεό που να μην ντροπιάζει ούτε το νου, ούτε την καρδιά μας!

Σημείωση: Όλες οι φράσεις εντός εισαγωγικών προέρχονται από το βιβλίο.

* Η ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΑΚΟΥΡΟΥ-ΧΡΟΝΗ διετέλεσε επιμελήτρια της Εθνικής Πινακοθήκης στο Παράρτημα της Σπάρτης και καθηγήτρια στο Μεταπτυχιακό Τμήμα «Διοίκηση Πολιτιστικών Μονάδων» του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Επικράτειες» του Κωνσταντίνου Βλοχογιάννη (κριτική) - Oι ανεξερεύνητοι τόποι του μυαλού και του σώματος

«Επικράτειες» του Κωνσταντίνου Βλοχογιάννη (κριτική) - Oι ανεξερεύνητοι τόποι του μυαλού και του σώματος

Για το λογοτεχνικό έργο του Κωνσταντίνου Βλαχογιάννη «Επικράτειες» (εκδ. Περικείμενο).

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Υπάρχουν επικράτειες που εκτείνονται στα πέρα μέρη. Εκτάσεις που ούτε ο χάρτης μπορεί να αποτυπώσει τη μορφολο...

«Το κόμμα του καλού θεού» του Τάκη Καμπύλη (κριτική) – Όταν στο παιχνίδι μπαίνουν οι μεγάλες δυνάμεις

«Το κόμμα του καλού θεού» του Τάκη Καμπύλη (κριτική) – Όταν στο παιχνίδι μπαίνουν οι μεγάλες δυνάμεις

Για το μυθιστόρημα του Τάκη Καμπύλη «Το κόμμα του καλού θεού» (εκδ. Καστανιώτη). Κεντρική εικόνα: Φωτογραφία © Λουκάς Βασιλικός

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Τον Απρίλιο του 2023 ο Τάκης Καμπύλης τελειώνει το τρίτο του μυθιστόρημα, πο...

«Μερκάντο» της Μαρίας Μαμαλίγκα (κριτική) – Mια ζωή εξαγορασμένη από τον θάνατο

«Μερκάντο» της Μαρίας Μαμαλίγκα (κριτική) – Mια ζωή εξαγορασμένη από τον θάνατο

Για το βιβλίο της Μαρίας Μαμαλίγκας «Μερκάντο» (εκδ. Εστία). Kεντρική εικόνα: λεπτομέρεια από το εξώφυλλο του βιβλίου.

Γράφει ο Μάνος Κοντολέων

Τη δική της πορεία έχει διανύσει η Μαρία Μαμαλίγκα στο χώρο της λογοτεχνία...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Βίος και Πολιτεία»: Η Εύα Καραϊτίδη, εκδότρια της Εστίας, έρχεται στο Υπόγειο

«Βίος και Πολιτεία»: Η Εύα Καραϊτίδη, εκδότρια της Εστίας, έρχεται στο Υπόγειο

Στο 48ο επεισόδιο της σειράς συζητήσεων στο Βιβλιοπωλείο της Πολιτείας με ανθρώπους από το χώρο του βιβλίου και της σκέψης, o Κώστας Κατσουλάρης συνομιλεί με την εκδότρια της Εστίας, Εύα Καραϊτίδη. Η συζήτηση θα μεταδοθεί, την Πέμπτη, 25 Ιουλίου, στις 7.00μμ.

Επιμέλεια: Book Press

...
Επιστρέφει τον Νοέμβρη η 3η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού

Επιστρέφει τον Νοέμβρη η 3η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού

Αναβαθμισμένη, πλουσιότερη, υποσχόμενη και με πολλές εκπλήξεις θα είναι φέτος η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού, η οποία επιστρέφει για τρίτη χρονιά στους Χαρουπόμυλους Λαντίτη, από τις 22 μέχρι τις 24 Νοεμβρίου 2024.

Επιμέλεια: Book Press

Όπως δηλώνουν...

Καλοκαίρι 2024: Γκουρογιάννης, Βανς, Κουτσί – Τρία επίκαιρα μυθιστορήματα

Καλοκαίρι 2024: Γκουρογιάννης, Βανς, Κουτσί – Τρία επίκαιρα μυθιστορήματα

Τρία μυθιστορήματα που εφάπτονται με σημαντικές πλευρές της πραγματικότητας αυτού του δύσκολου καλοκαιριού. Κύπρος, αμερικανικές εκλογές, Παλαιστίνη. Τρία μυθιστορήματα που μας βοηθούν να εμβαθύνουμε σε μεγάλα γεγονότα, χωρίς να μας περιορίζουν σε αυτά.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα, όπως ψηφίστηκαν από 503 μυθιστοριογράφους, συγγραφείς μη μυθοπλαστικών έργων, ποιητές, κριτικούς και άλλους βιβλιόφιλους – με την επιμέλεια των συντακτων του Book Review των Νew Υork Τimes. Έκπληξη; Οι γυναίκες συγγραφείς είναι, οριακά, περισσότερες από τους άντρες. 

...
50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...
Θρίλερ στην καρδιά του καλοκαιριού: 13 μυθιστορήματα που ανεβάζουν την αδρεναλίνη

Θρίλερ στην καρδιά του καλοκαιριού: 13 μυθιστορήματα που ανεβάζουν την αδρεναλίνη

Σίριαλ κίλερς, πτώματα που ξεθάβονται τυχαία, ένοχα μυστικά που έρχονται από το παρελθόν, βία και αγωνία στο έπακρο. Επιλέγουμε 13 θρίλερ για τις καυτές ημέρες και νύχτες του καλοκαιριού. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ