«Χρυσοβαλάντη και Ονούφρης» της Λίλας Τρουλινού (κριτική) – Μια νουβέλα που γδέρνει την επιφάνεια των πραγμάτων

Για τη νουβέλα της Λίλας Τρουλινού «Χρυσοβαλάντη και Ονούφρης – Μεταμορφώσεις» (εκδ. Περισπωμένη). 

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Η νουβέλα είναι το δυσκολότερο, αλλά παράλληλα και το αρτιότερο λογοτεχνικό είδος: στη νουβέλα μπορείς να εξαντλήσεις το θέμα μιας ολόκληρης ζωής, προεκτείνοντας ένα στιγμιότυπο στο άπειρο. Οι διαφορετικές χρονικές στιγμές συρρικνώνονται σε μια κατ’ επιλογήν ροή του χρόνου, σε αμιγή λογοτεχνική επινόηση, που στη νουβέλα της Λίλας Τρουλινού «Χρυσοβαλάντη και Ονούφρης – Μεταμορφώσεις» (εκδ. Περισπωμένη) είναι πρωτότυπη, διαφορετική, προκλητική.

Η Χρυσοβαλάντη θυμίζει τον Ιωάννη τον Ευαγγελιστή του Ελ Γκρέκο και μπορεί κάλλιστα να υποδυθεί τον Διόνυσο σε μια βακχική εξεικόνιση.

Δυο νεαρές καθηγήτριες σε Επαγγελματικό Λύκειο αγροτικής επαρχίας της Κρήτης, η Ιωάννα, φιλόλογος, και η Σμαραγδή, αισθητικός, γιορτάζουν τα πέντε χρόνια της γνωριμίας τους ανακαλώντας τη γνωριμία δύο δίδυμων μαθητών, ενός αγοριού κι ενός κοριτσιού, η ομοιότητα και η αιμομεικτική συνύπαρξη των οποίων κλιμακώνεται με ονειρικό τρόπο. Η Χρυσοβαλάντη θυμίζει τον Ιωάννη τον Ευαγγελιστή του Ελ Γκρέκο και μπορεί κάλλιστα να υποδυθεί τον Διόνυσο σε μια βακχική εξεικόνιση. Ο δίδυμος αδελφός της, ο Ονούφρης, διαφέρει ελάχιστα ως προς το δέμας, εφόσον το σφρίγος της νεότητας αφανίζει τις διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στη γωνιώδη αρρενωπότητα και τη θηλυκή καμπυλότητα: η ανάπτυξη αυτού του δυναμικού ανύσματος περνά από ένα τριχωτό πέλος εσωτερικής καμπυλότητας που εγγίζει τη ζωώδη υπογάστρια περιοχή του εφήβου και εξακοντίζεται, ως ρευστή ταυτότητα φύλου, στο έκθαμβο βλέμμα της καθηγήτριας για να συναντήσει τις Μεταμορφώσεις του Οβίδιου.

Οι μαγικές διαστάσεις του χρόνου

Για την ευαίσθητη συγγραφέα, που μέσα από το ιστορικό πρίσμα διηθεί την εμπειρία της κρητικής υπαίθρου και την τοποθετεί στο σήμερα με αναπάντεχες συνδέσεις, ο χρόνος προσλαμβάνει μαγικές διαστάσεις. Είναι διαφορετικός ο ροϊκός, ηρακλείτειος χρόνος στη σκηνή της κολύμβησης στη θάλασσα του Ομπρόγιαλου, και διαφορετικός ο στατικός, ακινητοποιημένος χρόνος στη σκηνή της καταβύθισης στο πηγάδι: ιδιαίτερα θα ήθελα να σταθώ στη σχεδόν ζωγραφική απόδοση του οράματος μέσα στο φρέαρ, όταν η Ιωάννα βιώνει την κίνηση των λιθόστρωτων τοιχωμάτων, τον θόλο της παράδοξης πηγής φωτός, τα «ρετάλια από φυλλώματα», τα θραυσματικά στοιχεία πανίδας και χλωρίδας, τελικά το θυσιαστικό μοτίβο που εγκυμονείται στο όραμα αυτό. Το ζεύγος των αδελφών είναι σύστοιχο ενός μεσαιωνικού θρύλου για τα Λυγένια Πηγάδια: του θρύλου της Βαλεντίνης και του Ονόφριου, που με την αγάπη τους κατάργησαν τα στερεότυπα περί ομορφιάς και τους ρόλους των φύλων. Τα Λυγένια Πηγάδια της Λίλας Τρουλινού είναι ένα λογοτεχνικό κομψοτέχνημα, που συγκροτεί σε ψηφίδες κάθε επιμέρους έκφανση του χρόνου και την εναποθέτει στον καμβά της πραγματικότητας με το αλφάδι του γυναικείου ψυχισμού. Καθώς δε η ρευστότητα του φύλου στα μάτια της αφηγήτριας γίνεται έκκεντρη, επαναστατική, στο παλίμψηστο εντάσσονται υπερρεαλιστικές μνήμες και συντίθενται σπειροειδείς τοιχογραφίες που κινούνται με επιταχυνόμενο ρυθμό έως την κορύφωση του τέλους.

Είναι τα εικονογραφημένα σφενδόνια ενός υστεροβυζαντινού ναού σε θέση ν’ απεικονίσουν υποσυνείδητους φόβους, ενοχές και ιδιαιτερότητες που καθιστούν την Ιωάννα επιρρεπή στην απόκλιση;

Ποια είναι η ιδιοσυγκρασιακή δομή της Ιωάννας, της φιλολόγου, η διδακτορική μελέτη της οποίας αφορά τις κολαζόμενες γυναίκες στις απεικονίσεις εκκλησίας της Αναγέννησης; Είναι τα εικονογραφημένα σφενδόνια ενός υστεροβυζαντινού ναού σε θέση ν’ απεικονίσουν υποσυνείδητους φόβους, ενοχές και ιδιαιτερότητες που καθιστούν την Ιωάννα επιρρεπή στην απόκλιση; Ένα πολύπτυχο εικονοστάσιο δαντικής Κολάσεως περιλαμβάνει τόσο τις ρίζες όσο και το τραύμα, τόσο ίχνη παγανισμού (στην υπερεκχείλιση των ποταμών, λόγου χάριν), όσο και στοιχεία τελετουργικής κάθαρσης (κατά την εμβάπτιση στο νερό). Την αφηγήτρια την απασχολούν το au dessous, το σκιώδες, η βουή του ονείρου: μαύροι δαίμονες σε κόκκινο φόντο, ο ακοίμητος σκώληξ που επιτελεί τη θεοστυγή του διακονία, ο τριγμός των οστών και ο βρυγμός των οδόντων των γυναικών που τιμωρούνται για αλαζονεία, συκοφαντία, φθόνο, θυμό, λαιμαργία, μέθη, πορνεία. Και για άρνηση της μητρότητας ή του θηλασμού. Φίδια βυζαίνουν από τα στήθη της Αποστρέφουσας τα Νήπια και δηλητηριάζονται.

Η «οικογένεια των νταήδων»

Πώς όμως διαρθρώνονται οι σχέσεις στα πλαίσια αυτής της μυστηριώδους, παλαιού τύπου κοινωνίας; Ποια είναι η «οικογένεια των νταήδων» απ’ όπου προέρχονται τα δίδυμα αδέλφια; Σκόπιμα η φιγούρα του πρώην βαρυποινίτη (αλλά κι αμετανόητου ροκά) πατέρα των διδύμων έρχεται σε αντίθεση προς το θηλυκρατές πνεύμα που επικρατεί στην ιδιότυπη οικογένεια. Τα ζεύγη των αντιθέσεων γίνονται τριάδες, τρίπτυχα με το αρσενικό και το θηλυκό εκ δεξιών κι εξ ευωνύμων, αντίστοιχα, της μητρικής φιγούρας της δασκάλας. Η εμπειρία ζωής που καθιστά το βλέμμα της Ιωάννας τόσο διεισδυτικό αφορά μιαν ειδική μορφή ευαισθησίας, καθώς και έντονα κοινωνικά ζητήματα αντιπαλότητας (βεντέτας) που στην κανονική ζωή σπάνια έχουν αίσιο τέλος. Η διδασκαλία της λογοτεχνίας στην τάξη γίνεται προϋπόθεση σύναψης μιας ιδιότυπης σχέσης, όπου το νεαρό της ηλικίας της επιτρέπει στην καθηγήτρια να έρθει έντονα σε επαφή με τους δίδυμους πρωταγωνιστικούς χαρακτήρες και με το κοινωνικό πλαίσιο απ’ όπου εκπορεύεται η ύπαρξή τους: τη θρησκόληπτη μητέρα τους και τον ονειροπόλο, βίαιο πατέρα τους. Ωστόσο, υπάρχει κάποιο όριο επιτρεπτού που παραβιάζεται, κάποιο ταμπού που καταρρίπτεται, ένα ζήτημα ηθικής που εγείρεται. Και, τελικά, παρά τη διακειμενική αναφορά στην Ιωάννα Καρυστιάνη, όλο αυτό το πλέγμα ανακινεί τις αναχρονιστικές αντιλήψεις περί βεντέτας που στοιχειώνουν την ορεινή Κρήτη.

Η αφήγηση είναι ρηξικέλευθη και απολαυστική, γιατί τολμά να είναι απόλυτα σαρκική.

Στις κύριες αρετές του βιβλίου θα κατέτασσα την αμεσότητα της γλώσσας, που δεν αναζητά το εξεζητημένο χάριν της εκζήτησης, αλλά ελίσσεται μεταξύ των εποχών και αρδεύει τον πλούτο της από τη γόνιμη παράδοσή μας. Δεύτερον, τη γλαφυρή απόδοση της ατμόσφαιρας και των ρυθμών που χαρακτηρίζουν την ελληνική επαρχία, με όλες τις παραμέτρους μυστικισμού και με όλες τις κοινωνικές κατηγοριοποιήσεις και τις πρακτικές αυτοδικίας που τη στιγματίζουν. Τρίτον, την τρυφερή αναφορά της συγγραφέως στην ιδιοσυστασία της εφηβικής ψυχής, που, παγιδευμένη σ' έναν περίκλειστο κοινωνικό ιστό, αναπόφευκτα γίνεται μέτοχος της αγριότητας και της λαγνείας του: η νουβέλα είναι δελεαστική για όποιον ζει μαζί με τη σπουδάζουσα νεολαία (ως εκπαιδευτικός, ή ως γονέας, ή υπό άλλη ιδιότητα) και γνωρίζει το ιδιόλεκτό της και το φλερτ της με τους Νόμους της Λεπίδας και του Θανάτου.

Χρυσοβαλάντη και Ονούφρης – ΜεταμορφώσειςΗ αφήγηση είναι ρηξικέλευθη και απολαυστική, γιατί τολμά να είναι απόλυτα σαρκική. Καταργεί τα ψευδεπίγραφα κριτήρια του κάλλους και γδέρνει την επιφάνεια των πραγμάτων για ν’ αποκαλύψει πρωτόγνωρες αισθήσεις και σοκαριστικά αποκαλυπτικό ερωτισμό, που συνομιλεί με τη σειρά των σχεδίων της Παγώνας Ξενάκη. Είναι, δε, απόλυτα ροκ η γραφή της Λίλας Τρουλινού, γιατί θραύει την προσδοκώμενη αφηγηματική «ευπρέπεια» τόσο σε ό,τι αφορά την άρση των προκαταλήψεων και την περιφρόνηση της κοινωνικής κριτικής, όσο και σε ζητήματα ενατένισης και παραξενισμού όπου στοχεύει με ευθύβολο γυναικείο ένστικτο. Επιτυγχάνει, πάνω απ' όλα, τη λεπταίσθητη πραγμάτευση της γυναικείας ψυχοσύνθεσης, καθώς η πρωταγωνιστική μορφή υπερβαίνει τα στερεότυπα του φύλου και διαπιστώνει εμπράγματα τη δισυπόστατη φύση του ανθρώπινου όντος.

Η διαφορετικότητα είναι, αναμφίβολα, το λογοτεχνικό ερέθισμά της, όμως η διαφορετικότητα αναστρέφεται σε ενδοσκόπηση και γλυκαίνει με το ψιμύθιο της συμμετρικής γυναικείας persona που επινοεί: η Σμαραγδή, η αισθητικός, συνοδεύοντας κάθε επιμέρους εικονοπλασία με την ατέλειωτη ακολουθία των συνέργων του μακιγιάζ της, είναι ο απαραίτητος δεύτερος όρος για να εξισορροπήσει αυτό το εκρηκτικό μείγμα γυναικείας φιλίας και να δικαιώσει τη φράση «το μέλλον είναι γυναίκα».


 * Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).

politeia link more

 

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τρότζαν» του Θανάση Χειμωνά (κριτική) – Αντιμεσσιανισμός σε ένα «τέλειο» μέλλον!

«Τρότζαν» του Θανάση Χειμωνά (κριτική) – Αντιμεσσιανισμός σε ένα «τέλειο» μέλλον!

Για το μυθιστόρημα του Θανάση Χειμωνά «Τρότζαν» (εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: Ο Θανάσης Χειμωνάς με τη βοήθεια της Α.Ι. το 2073.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Τα τελευταία χρόνια αυξάνονται τα κείμενα επιστημονικής φαντασίας που φαντάζονται ένα μέ...

«Διακοπές στην Αβησσυνία» της Ελίζας Παναγιωτάτου (κριτική) – Ταξίδι στο βάθος του εαυτού και του οικογενειακού παρελθόντος

«Διακοπές στην Αβησσυνία» της Ελίζας Παναγιωτάτου (κριτική) – Ταξίδι στο βάθος του εαυτού και του οικογενειακού παρελθόντος

Για το μυθιστόρημα της Ελίζας Παναγιωτάτου «Διακοπές στην Αβησσυνία» (εκδ. Αντίποδες). Κεντρική εικόνα: © Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Βρίσκονται εκεί έξω. Περπατούν στους ίδιους δρόμους μ’ εμάς, αναζητώντας ωσ...

«Σα μαγεμένο το μυαλό μου» του Θανάση Σκρουμπέλου (κριτική) – Τα παλιόπαιδα τ’ ατίθασα

«Σα μαγεμένο το μυαλό μου» του Θανάση Σκρουμπέλου (κριτική) – Τα παλιόπαιδα τ’ ατίθασα

Για το βιβλίο του Θανάση Σκρουμπέλου «Σα μαγεμένο το μυαλό μου – Ιστορίες και εικόνες, ταξίμια της λαϊκής ψυχής» (εκδ. Τόπος). Κεντρική εικόνα: Ο Βασίλης Αυλωνίτης από την ταινία «Ο θησαυρός του μακαρίτη» (1959) σε σενάριο και σκηνοθεσία του Νίκου Τσιφόρου.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ο Nick Cave στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, μαζί με τον Colin Greenwood των Radiohead

Ο Nick Cave στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, μαζί με τον Colin Greenwood των Radiohead

1, 2 και 3 Ιουνίου ο Nick Cave θα βρεθεί στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, μαζί με τον Colin Greenwood των Radiohead.

Επιμέλεια: Book Press

Η Στέγη ανοίγει για πρώτη φορά την αγκαλιά της στον αξεπέραστο Nick Cave, ο οποίος επιστρέφει...

«Rabbit Hole» του Ντέιβιντ Λίντσεϊ-Αμπέρ, στο θέατρο «Ελ Ερ» (κριτική) – Μια πολύ δυνατή παράσταση για τις ψυχικές «κουνελότρυπες»

«Rabbit Hole» του Ντέιβιντ Λίντσεϊ-Αμπέρ, στο θέατρο «Ελ Ερ» (κριτική) – Μια πολύ δυνατή παράσταση για τις ψυχικές «κουνελότρυπες»

Για την παράσταση «Rabbit Hole» του Ντέιβιντ Λίντσεϊ-Αμπέρ σε σκηνοθεσία Βαγγέλη Λυμπερόπουλου που ανέβηκε στο θέατρο Ελ Ερ. Κεντρική εικόνα: © Σπύρος Περδίου. 

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Το «Rabbit Hole» του Ντέιβιντ ...

16ο Φεστιβάλ ΛΕΑ: από τον Μάρτιο ως το τέλος του έτους σε Αθήνα, Χαλκίδα, Λευκάδα, Χανιά

16ο Φεστιβάλ ΛΕΑ: από τον Μάρτιο ως το τέλος του έτους σε Αθήνα, Χαλκίδα, Λευκάδα, Χανιά

Υπό την αιγίδα της Α.Ε. της Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας Κατερίνας Σακελλαροπούλου, θα πραγματοποιηθεί η 16η έκδοση του Φεστιβάλ ΛΕΑ (Λογοτεχνία εν Αθήναις), στο πλαίσιο του οποίου θα υλοποιηθούν διάφορα πρότζεκτ από τον Μάρτιο ως το τέλος του έτους, λειτουργώντας έτσι ως Πολιτιστική και Λογοτεχνική Γέφυρα μετ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Κάτι σαν αγάπη» του Πολυχρόνη Κουτσάκη (προδημοσίευση)

«Κάτι σαν αγάπη» του Πολυχρόνη Κουτσάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το νέο αστυνομικό μυθιστόρημα του Πολυχρόνη Κουτσάκη «Κάτι σαν αγάπη – Μια υπόθεση για τον Γιώργο Δάντη», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 22 Απριλίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ιφιγένει...

«Επίνοια» του Κωνσταντίνου Γεωργάτου (προδημοσίευση)

«Επίνοια» του Κωνσταντίνου Γεωργάτου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Κωνσταντίνου Γεωργάτου «Επίνοια – Φιλοσοφικοί στοχασμοί», η οποία κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Αν Έχεις

Αν έχεις υγεία, ζεις σε ε...

«Πίσω από τις κλειστές πόρτες» της Ελένης Χέλμη-Μαρκεζίνη (προδημοσίευση)

«Πίσω από τις κλειστές πόρτες» της Ελένης Χέλμη-Μαρκεζίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από βιβλίο της Ελένης Χέλμη-Μαρκεζίνη «Πίσω από τις κλειστές πόρτες – Αστέρες, ηγέτες, γαλαζοαίματοι και καθημερινοί άνθρωποι», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 3 Απριλίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δύο ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Aπό τον Γκάμπορ Μάτε έως τον Όσσο: 5 βιβλία για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή

Aπό τον Γκάμπορ Μάτε έως τον Όσσο: 5 βιβλία για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή

Πέντε βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα μάς δείχνουν τον δρόμο για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή, μέσα από δεδομένα που προέκυψαν από σημαντικές επιστημονικές έρευνες των τελευταίων ετών και από πολύτιμα αποστάγματα πνευματικής εμβάθυνσης. 

Γράφει η Ελεάνα Κολοβού 

...
Πέντε αριστουργήματα κλασικής πεζογραφίας που αναμένονται τις επόμενες μέρες

Πέντε αριστουργήματα κλασικής πεζογραφίας που αναμένονται τις επόμενες μέρες

Και τα πέντε έχουν χαρακτηριστεί αριστουργήματα τόσο στην εποχή τους και στις συνθήκες που γράφτηκαν όσο και με σημερινά κριτήρια. Θα βρίσκονται στα ράφια των βιβλιοπωλείων τις επόμενες μέρες.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Marquis De Sade «Οι Εκα...

Τρία μυθιστορήματα με άρωμα εποχής και μυστηρίου από τα Ελληνικά Γράμματα

Τρία μυθιστορήματα με άρωμα εποχής και μυστηρίου από τα Ελληνικά Γράμματα

Για τα μυθιστορήματα «Strangers in the Night» (μτφρ. Μυρσίνη Γκανά) της Χέδερ Γουέμπ [Heather Webb], «Τα Μυστήρια της Μις Μόρτον Μόρτον» (μτφρ. Χρήστος Μπαρουξής) της Κάθριν Λόιντ [Catherine Lloyd] και «Κωδικός Coco» (μτφρ. Γιάννης Σπανδωνής) της Τζιόια Ντιλιμπέρτο [Gioia Diliberto]. Τρία μυθιστορήματα που μας μεταφ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ