karkanebatos o pateras

Για το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» (εκδ. Εστία). Φωτογραφία © Pablò / Unsplash.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Αυτό το πρώτο μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου μιλά για την Ιστορία μέσω των προσωπικών ιστοριών: από το συγγραφικό παρόν του 2022 έως το αφηγηματικό του 2004 κι από εκεί πίσω στα 1946, η Ιστορία ψάχνει τις δέστρες των λιμανιών για να αγκυροβολήσει. Άλλοτε με αναμνήσεις, με λόγια και με κινηματογραφικά πλάνα κι άλλοτε με σιωπές και με αποσιωπήσεις, τα δρώντα πρόσωπα, οι αφανείς ήρωες που δεν πέρασαν στα επίσημα κιτάπια της ιστοριογραφίας, κουβαλάνε τα μπαγκάζια της από το παρελθόν που βιώθηκε και χαράχτηκε στο δέρμα μέχρι σήμερα, όταν η επόμενη γενιά αντιλαμβάνεται την Ιστορία ως οικογενειακή προκυμαία.

Είναι συνηθισμένο πλέον στην πεζογραφία μας ο αφηγητής να μην καμουφλάρεται πίσω από ένα μυθοπλαστικό alter ego, με άλλο όνομα και ιδιότητα, αλλά να παρουσιάζεται με το πραγματικό του πρόσωπο. Έτσι κι εδώ, ο Γιάννης Καρκανέβατος αναλαμβάνει σε πρώτο πρόσωπο να μας εξιστορήσει, αποσπασματικά, χωρίς ομαλό μοντάζ, χωρίς να δένει το ένα επεισόδιο με το άλλο, την ιστορία του πατέρα του Σωκράτη και του θείου του Αντρέα, με κέντρο τον Εμφύλιο. Έτσι, με τη μορφή μαρτυριών, με τη μορφή διαλόγου, με τη μορφή μαγνητοφώνησης των αναμνήσεων των δύο αδελφών, το οικογενειακό δράμα ξεδιπλώνεται, και μαζί, στο πλαίσιο της προφορικής Ιστορίας, απλώνεται και το ευρύτερο πλαίσιο: οι Αριστεροί της Ανατολικής Μακεδονίας (Σερρών), που γλίτωσαν από τους Βούλγαρους, πολέμησαν τον κυβερνητικό στρατό και τους δωσίλογους, κι έπειτα υπέστησαν την οδύσσεια της εξορίας στο παραπέτασμα.

Ο πατέρας του αφηγητή έγινε δάσκαλος, προσπερνώντας άπειρα εμπόδια, καθώς είχε αδελφό «αντεθνικώς φρονούντα» στο παραπέτασμα, και προσπάθησε αφενός να διατηρήσει την επαφή του με τον κομμουνιστή Αντρέα, να στείλει το 1961 τους γονείς τους να τον δουν, να πάει ο ίδιος το 1977...

Η αφήγηση τριχοτομείται σε ανάκατα επεισόδια, στιγμές και μνήμες. Ο αφηγητής και τα σκόρπια γεγονότα της ζωής του, ο θείος Αντρέας και η περιπέτειά του στη Ρουμανία του Γκεοργκίου-Ντεζ και του Τσαουσέσκου και τέλος ο Σωκράτης, που αποτελεί και την κορυφή του τριγώνου, η οποία συνδέει τις άλλες δύο γωνίες. Ο πατέρας του αφηγητή έγινε δάσκαλος, προσπερνώντας άπειρα εμπόδια, καθώς είχε αδελφό «αντεθνικώς φρονούντα» στο παραπέτασμα, και προσπάθησε αφενός να διατηρήσει την επαφή του με τον κομμουνιστή Αντρέα, να στείλει το 1961 τους γονείς τους να τον δουν, να πάει ο ίδιος το 1977 και εντέλει να φροντίσει με κόπους και θυσίες να του δοθεί πάλι η ελληνική ιθαγένεια, ώστε να μπορέσει κάποια στιγμή να επαναπατριστεί. Στέκομαι λίγο παραπάνω στον Σωκράτη, όχι μόνο επειδή ο τίτλος του μυθιστορήματος τον ορίζει ως τον βασικό πρωταγωνιστή, αλλά κι εξαιτίας της οπτικής του γωνίας, αυτής του παραμένοντος πίσω αδελφού Αριστερού, σοσιαλιστή κατά τη Μεταπολίτευση, ο οποίος νοιάζεται και αγωνιά για την τύχη του εξορισμένου αδελφού του.

Και ποια σχέση έχουν όλα αυτά με τις ένθετες ιστορίες από τη ζωή του αφηγητή; Πώς τελικά το παρόν σηματοδοτείται από το παρελθόν και πώς οι επόμενες γενιές, άμεσα ή έμμεσα, στιγματίζονται από τις προηγούμενες; Στο ανά χείρας μυθιστόρημα, το οποίο με τον τρόπο της ιστοριογραφικής μεταμυθοπλασίας νοηματοδοτεί το παρελθόν, τα ξέφτια της αφανούς Ιστορίας γίνονται νήματα που ράβουν τα ρούχα του σήμερα, είτε το θέλουμε είτε όχι. Σ’ αυτό το πλαίσιο, ο συγγραφέας εναλλάσσοντας τα κεφάλαια, που αφορούν το παρόν και τις δικές του αναμνήσεις κι εμπειρίες, με τα κεφάλαια, που ανακαλούν τον Εμφύλιο και το μετά, μέσω των λόγων του πατέρα Σωκράτη και του θείου του Αντρέα, ξαναχτίζει τις γέφυρες που γκρέμισε η σιωπή. «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» είναι η φυσιολογική κατάσταση της σκόπιμης αποσιώπησης (δες και τις ανάλογες παρατηρήσεις της Ρέας Γαλανάκη στο «Εμμανουήλ και Αικατερίνη», όπου πάλι οι γονείς δεν μιλάνε πολύ για τη ζωή τους), σιωπής, η οποία εντέλει σπάει, όταν τα δύο αδέλφια ξανασμίγουν και αποκαλύπτουν, συμπληρώνοντας ο ένας τον άλλο, ορόσημα της οικογενειακής τους μοίρας.

Η μνήμη δεν είναι πάντα αυτόματη, αλλά εν μέρει χειραγωγείται και εν μέρει κατασκευάζεται, η λήθη δεν είναι πάντα ακούσια, αφού πολλές φορές είναι μια μορφή αποσιώπησης για όσα πρέπει να ξεχάσουμε, στο πλαίσιο της συμφιλίωσης ή της επούλωσης των τραυμάτων.

Είπα και προηγουμένως ότι τα ονόματα των πρωταγωνιστών, όπως και του αφηγητή, είναι τα πραγματικά, δείγμα της προσπάθειας πολλών σημερινών συγγραφέων να πείσουν ότι όλα όσα αφηγούνται είναι απόλυτα αληθινά, πέρα από ρεαλιστικά. Έτσι, το ιστορικό μυθιστόρημα στηρίζεται και προβάλλει πραγματικά πρόσωπα και γεγονότα, εν είδει μαρτυρίας, εν είδει προφορικής ιστορίας, και αναζητεί, όπως η ιστοριογραφία, μνήμες, ντοκουμέντα, προφορικές καταθέσεις κ.λπ., ώστε να αναπλάσει ζωντανά, παραστατικά, έστω και αποσπασματικά, το φλέγον παρελθόν.

estia Karkanevatos o pateras den miloyse gi aytaΉδη από το εξώφυλλο, ο τίτλος υποδηλώνει το παιχνίδι της μνήμης και της λήθης με το οποίο προσεγγίζουμε την ιστορία, ειδικά τη βιωμένη. Η μνήμη δεν είναι πάντα αυτόματη, αλλά εν μέρει χειραγωγείται και εν μέρει κατασκευάζεται, η λήθη δεν είναι πάντα ακούσια, αφού πολλές φορές είναι μια μορφή αποσιώπησης για όσα πρέπει να ξεχάσουμε, στο πλαίσιο της συμφιλίωσης ή της επούλωσης των τραυμάτων. Ωστόσο ο τοίχος της Ιστορίας έχει τρύπες, που αφήνουν να περάσει το παρελθόν, με λόγια και μνήμες, τόσο αυτό της προηγούμενης γενιάς όσο και της αμέσως προηγούμενης, τόσο των προσωπικών τραυμάτων όσο και της Ελλάδας ολόκληρης, που διχάστηκε, μάτωσε, πόνεσε, διαμελίστηκε, ειδικά στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα.

Η αποκάλυψη στο τέλος, η αποκάλυψη για τις πραγματικές προθέσεις του Αντρέα, στίζει αντιθετικά όλα όσα προηγήθηκαν. Ανάμεσα στο πραγματικό «θέλω» και τον δρόμο που πήραν τα πράγματα ο άνθρωπος γραπώνεται συχνά από το βιωμένο, έστω κι αν είναι αθέλητο, και προσπαθεί να χτίσει τη ζωή του με αυτό. Αλλά και ως σχόλιο στην εθνική ιστορία (κομματική και πολιτική) η αποκάλυψη θρυμματίζει τον μύθο περί ηρώων που εκούσια και παθιασμένα πολεμούσαν για τη σοσιαλιστική πατρίδα. Έτσι, το βιβλίο του Γιάννη Καρκανέβατου εντάσσεται στη χορεία όσων από τη σκοπιά των Αριστερών δείχνουν τη φόδρα στην πίσω πλευρά του υφάσματος και μέσα από τις προσωπικές τραγωδίες καθαιρούν μύθους και συλλογικά ιδεολογήματα.


 Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Πυθαγόρας» (εκδ. Καστανιώτη).

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Αναρωτιέμαι γιατί το λέει σ’ εμένα και γιατί το λέει τώρα. Μια ζωή ο ίδιος δεινοπάθησε για να στηρίξει τις επιλογές του μεγάλου του αδερφού. Ο Αντρέας πάλεψε για μια ιδέα και ο Σωκράτης πάλεψε για τον αδερφό του. Ίσως από επιθυμία να βγάλει το αγκάθι από μέσα του που έχει χρονίσει και αγνοεί αν ο πόνος είναι πραγματικός ή με τον καιρό έκλεισε η πληγή, έφυγε η σκλήθρα κι έμεινε να τον πληγώνει η μνήμη του πόνου».

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Όσο περιμένεις να συμβεί», του Γιάννη Τσίρμπα (κριτική)

«Όσο περιμένεις να συμβεί», του Γιάννη Τσίρμπα (κριτική)

Για το βιβλίο του Γιάννη Τσίρμπα με τίτλο «Όσο περιμένεις να συμβεί» (εκδ. Gutenberg).

Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου

Ο Γιάννης Τσίρμπας πρωτοε...

«Ας φύγουμε λοιπόν» του Αλέξανδρου Διαμαντή (κριτική)

«Ας φύγουμε λοιπόν» του Αλέξανδρου Διαμαντή (κριτική)

Για τη νουβέλα του Αλέξανδρου Διαμαντή «Ας φύγουμε λοιπόν», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, και «καταλήγει να εκφράζει τον θρήνο μιας γενιάς, η οποία ενηλικιώθηκε απότομα και εξίσου απότομα προσγειώθηκε». Κεντρική εικόνα: Οι Jeanne Moreau, Oskar Werner, Henri Serre στην ταινία του François Truf...

«Πλατωνικοί διάλογοι, ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι» του Χάρη Βλαβιανού (κριτική)

«Πλατωνικοί διάλογοι, ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι» του Χάρη Βλαβιανού (κριτική)

Για το βιβλίο του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι, Ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι» (εκδ. Πατάκη). Στην κεντρική εικόνα: Men with Boxes on Head, Brunswick, GA, 2001 © Rodney Smith (1947- 2016)

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Άντρες και γυ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Πέντε μήνες μετά τη δολοφονική επίθεση, ο Ρούσντι βγάζει νέο βιβλίο – Το μήνυμά του: «Οι λέξεις είναι οι μόνοι νικητές»

Πέντε μήνες μετά τη δολοφονική επίθεση, ο Ρούσντι βγάζει νέο βιβλίο – Το μήνυμά του: «Οι λέξεις είναι οι μόνοι νικητές»

Πέντε μήνες μετά τη δολοφονική επίθεση που δέχθηκε ενώ ετοιμαζόταν να δώσει μια διάλεξη στη Νέα Υόρκη, ο συγγραφέας των «Σατανικών Στίχων» βγάζει νέο βιβλίο. Το μυθιστόρημα «Victory City» του Σαλμάν Ρούσντι έχει ηρωίδα μια νεαρή ποιήτρια που ζει τον 14ο αιώνα στη νότια Ινδία. Τα βιβλία του Ρούσντι κυκλοφορούν σ...

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

Για την ποιητική σύνθεση του Δημήτρη Αγγελή «Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» (εκδ. Πόλις).

Γράφει ο Διογένης Σακκάς

Η ποιητική συλλογή Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου του Δημήτρη Αγγελή εκτείνεται σε είκοσι εννέα ποιήματα, χωρισμέν...

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Τη φετινή χρονιά, ανάμεσα στους υποψηφίους για το Όσκαρ Καλύτερου Διασκευασμένου Σεναρίου βρίσκεται και ο νομπελίστας Kazuo Ishiguro, για το σενάριο της ταινίας «Αισθάνομαι ζωντανός», μια διασκευή του «Ikiru» του Akira Kurosawa. Ο συγγραφέας μίλησε για την υποψηφιότητά του σε πρόσφατη συνέντευξή του στο The Wrap. Τα...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ