karkanebatos o pateras

Για το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» (εκδ. Εστία). Φωτογραφία © Pablò / Unsplash.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Αυτό το πρώτο μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου μιλά για την Ιστορία μέσω των προσωπικών ιστοριών: από το συγγραφικό παρόν του 2022 έως το αφηγηματικό του 2004 κι από εκεί πίσω στα 1946, η Ιστορία ψάχνει τις δέστρες των λιμανιών για να αγκυροβολήσει. Άλλοτε με αναμνήσεις, με λόγια και με κινηματογραφικά πλάνα κι άλλοτε με σιωπές και με αποσιωπήσεις, τα δρώντα πρόσωπα, οι αφανείς ήρωες που δεν πέρασαν στα επίσημα κιτάπια της ιστοριογραφίας, κουβαλάνε τα μπαγκάζια της από το παρελθόν που βιώθηκε και χαράχτηκε στο δέρμα μέχρι σήμερα, όταν η επόμενη γενιά αντιλαμβάνεται την Ιστορία ως οικογενειακή προκυμαία.

Είναι συνηθισμένο πλέον στην πεζογραφία μας ο αφηγητής να μην καμουφλάρεται πίσω από ένα μυθοπλαστικό alter ego, με άλλο όνομα και ιδιότητα, αλλά να παρουσιάζεται με το πραγματικό του πρόσωπο. Έτσι κι εδώ, ο Γιάννης Καρκανέβατος αναλαμβάνει σε πρώτο πρόσωπο να μας εξιστορήσει, αποσπασματικά, χωρίς ομαλό μοντάζ, χωρίς να δένει το ένα επεισόδιο με το άλλο, την ιστορία του πατέρα του Σωκράτη και του θείου του Αντρέα, με κέντρο τον Εμφύλιο. Έτσι, με τη μορφή μαρτυριών, με τη μορφή διαλόγου, με τη μορφή μαγνητοφώνησης των αναμνήσεων των δύο αδελφών, το οικογενειακό δράμα ξεδιπλώνεται, και μαζί, στο πλαίσιο της προφορικής Ιστορίας, απλώνεται και το ευρύτερο πλαίσιο: οι Αριστεροί της Ανατολικής Μακεδονίας (Σερρών), που γλίτωσαν από τους Βούλγαρους, πολέμησαν τον κυβερνητικό στρατό και τους δωσίλογους, κι έπειτα υπέστησαν την οδύσσεια της εξορίας στο παραπέτασμα.

Ο πατέρας του αφηγητή έγινε δάσκαλος, προσπερνώντας άπειρα εμπόδια, καθώς είχε αδελφό «αντεθνικώς φρονούντα» στο παραπέτασμα, και προσπάθησε αφενός να διατηρήσει την επαφή του με τον κομμουνιστή Αντρέα, να στείλει το 1961 τους γονείς τους να τον δουν, να πάει ο ίδιος το 1977...

Η αφήγηση τριχοτομείται σε ανάκατα επεισόδια, στιγμές και μνήμες. Ο αφηγητής και τα σκόρπια γεγονότα της ζωής του, ο θείος Αντρέας και η περιπέτειά του στη Ρουμανία του Γκεοργκίου-Ντεζ και του Τσαουσέσκου και τέλος ο Σωκράτης, που αποτελεί και την κορυφή του τριγώνου, η οποία συνδέει τις άλλες δύο γωνίες. Ο πατέρας του αφηγητή έγινε δάσκαλος, προσπερνώντας άπειρα εμπόδια, καθώς είχε αδελφό «αντεθνικώς φρονούντα» στο παραπέτασμα, και προσπάθησε αφενός να διατηρήσει την επαφή του με τον κομμουνιστή Αντρέα, να στείλει το 1961 τους γονείς τους να τον δουν, να πάει ο ίδιος το 1977 και εντέλει να φροντίσει με κόπους και θυσίες να του δοθεί πάλι η ελληνική ιθαγένεια, ώστε να μπορέσει κάποια στιγμή να επαναπατριστεί. Στέκομαι λίγο παραπάνω στον Σωκράτη, όχι μόνο επειδή ο τίτλος του μυθιστορήματος τον ορίζει ως τον βασικό πρωταγωνιστή, αλλά κι εξαιτίας της οπτικής του γωνίας, αυτής του παραμένοντος πίσω αδελφού Αριστερού, σοσιαλιστή κατά τη Μεταπολίτευση, ο οποίος νοιάζεται και αγωνιά για την τύχη του εξορισμένου αδελφού του.

Και ποια σχέση έχουν όλα αυτά με τις ένθετες ιστορίες από τη ζωή του αφηγητή; Πώς τελικά το παρόν σηματοδοτείται από το παρελθόν και πώς οι επόμενες γενιές, άμεσα ή έμμεσα, στιγματίζονται από τις προηγούμενες; Στο ανά χείρας μυθιστόρημα, το οποίο με τον τρόπο της ιστοριογραφικής μεταμυθοπλασίας νοηματοδοτεί το παρελθόν, τα ξέφτια της αφανούς Ιστορίας γίνονται νήματα που ράβουν τα ρούχα του σήμερα, είτε το θέλουμε είτε όχι. Σ’ αυτό το πλαίσιο, ο συγγραφέας εναλλάσσοντας τα κεφάλαια, που αφορούν το παρόν και τις δικές του αναμνήσεις κι εμπειρίες, με τα κεφάλαια, που ανακαλούν τον Εμφύλιο και το μετά, μέσω των λόγων του πατέρα Σωκράτη και του θείου του Αντρέα, ξαναχτίζει τις γέφυρες που γκρέμισε η σιωπή. «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» είναι η φυσιολογική κατάσταση της σκόπιμης αποσιώπησης (δες και τις ανάλογες παρατηρήσεις της Ρέας Γαλανάκη στο «Εμμανουήλ και Αικατερίνη», όπου πάλι οι γονείς δεν μιλάνε πολύ για τη ζωή τους), σιωπής, η οποία εντέλει σπάει, όταν τα δύο αδέλφια ξανασμίγουν και αποκαλύπτουν, συμπληρώνοντας ο ένας τον άλλο, ορόσημα της οικογενειακής τους μοίρας.

Η μνήμη δεν είναι πάντα αυτόματη, αλλά εν μέρει χειραγωγείται και εν μέρει κατασκευάζεται, η λήθη δεν είναι πάντα ακούσια, αφού πολλές φορές είναι μια μορφή αποσιώπησης για όσα πρέπει να ξεχάσουμε, στο πλαίσιο της συμφιλίωσης ή της επούλωσης των τραυμάτων.

Είπα και προηγουμένως ότι τα ονόματα των πρωταγωνιστών, όπως και του αφηγητή, είναι τα πραγματικά, δείγμα της προσπάθειας πολλών σημερινών συγγραφέων να πείσουν ότι όλα όσα αφηγούνται είναι απόλυτα αληθινά, πέρα από ρεαλιστικά. Έτσι, το ιστορικό μυθιστόρημα στηρίζεται και προβάλλει πραγματικά πρόσωπα και γεγονότα, εν είδει μαρτυρίας, εν είδει προφορικής ιστορίας, και αναζητεί, όπως η ιστοριογραφία, μνήμες, ντοκουμέντα, προφορικές καταθέσεις κ.λπ., ώστε να αναπλάσει ζωντανά, παραστατικά, έστω και αποσπασματικά, το φλέγον παρελθόν.

estia Karkanevatos o pateras den miloyse gi aytaΉδη από το εξώφυλλο, ο τίτλος υποδηλώνει το παιχνίδι της μνήμης και της λήθης με το οποίο προσεγγίζουμε την ιστορία, ειδικά τη βιωμένη. Η μνήμη δεν είναι πάντα αυτόματη, αλλά εν μέρει χειραγωγείται και εν μέρει κατασκευάζεται, η λήθη δεν είναι πάντα ακούσια, αφού πολλές φορές είναι μια μορφή αποσιώπησης για όσα πρέπει να ξεχάσουμε, στο πλαίσιο της συμφιλίωσης ή της επούλωσης των τραυμάτων. Ωστόσο ο τοίχος της Ιστορίας έχει τρύπες, που αφήνουν να περάσει το παρελθόν, με λόγια και μνήμες, τόσο αυτό της προηγούμενης γενιάς όσο και της αμέσως προηγούμενης, τόσο των προσωπικών τραυμάτων όσο και της Ελλάδας ολόκληρης, που διχάστηκε, μάτωσε, πόνεσε, διαμελίστηκε, ειδικά στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα.

Η αποκάλυψη στο τέλος, η αποκάλυψη για τις πραγματικές προθέσεις του Αντρέα, στίζει αντιθετικά όλα όσα προηγήθηκαν. Ανάμεσα στο πραγματικό «θέλω» και τον δρόμο που πήραν τα πράγματα ο άνθρωπος γραπώνεται συχνά από το βιωμένο, έστω κι αν είναι αθέλητο, και προσπαθεί να χτίσει τη ζωή του με αυτό. Αλλά και ως σχόλιο στην εθνική ιστορία (κομματική και πολιτική) η αποκάλυψη θρυμματίζει τον μύθο περί ηρώων που εκούσια και παθιασμένα πολεμούσαν για τη σοσιαλιστική πατρίδα. Έτσι, το βιβλίο του Γιάννη Καρκανέβατου εντάσσεται στη χορεία όσων από τη σκοπιά των Αριστερών δείχνουν τη φόδρα στην πίσω πλευρά του υφάσματος και μέσα από τις προσωπικές τραγωδίες καθαιρούν μύθους και συλλογικά ιδεολογήματα.


 Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Πυθαγόρας» (εκδ. Καστανιώτη).

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Αναρωτιέμαι γιατί το λέει σ’ εμένα και γιατί το λέει τώρα. Μια ζωή ο ίδιος δεινοπάθησε για να στηρίξει τις επιλογές του μεγάλου του αδερφού. Ο Αντρέας πάλεψε για μια ιδέα και ο Σωκράτης πάλεψε για τον αδερφό του. Ίσως από επιθυμία να βγάλει το αγκάθι από μέσα του που έχει χρονίσει και αγνοεί αν ο πόνος είναι πραγματικός ή με τον καιρό έκλεισε η πληγή, έφυγε η σκλήθρα κι έμεινε να τον πληγώνει η μνήμη του πόνου».

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Η λίμπιντο των αγγέλων» του Νίκου Μάντζιου (κριτική) – Όταν η τέχνη ευαισθητοποιεί

«Η λίμπιντο των αγγέλων» του Νίκου Μάντζιου (κριτική) – Όταν η τέχνη ευαισθητοποιεί

Για το μυθιστόρημα του Νίκου Μάντζιου «Η λίμπιντο των αγγέλων» (εκδ. Γραφή).

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Για μας τους κριτικούς δεν πρέπει να παίζει ρόλο το όνομα του συγγραφέα: αν είναι γνωστός με περγαμηνές στο ενεργητικό του, δεν σημαίνει ...

«Ένα κομμάτι χαρτί» του Δημήτρη (Τάκη) Φραγκούλη (κριτική) – Ένα διαφορετικό μυθιστόρημα για τη μαυρίλα του Εμφυλίου

«Ένα κομμάτι χαρτί» του Δημήτρη (Τάκη) Φραγκούλη (κριτική) – Ένα διαφορετικό μυθιστόρημα για τη μαυρίλα του Εμφυλίου

Για το μυθιστόρημα του Δημήτρη (Τάκη) Φραγκούλη «Ένα κομμάτι χαρτί» (εκδ. Αλεξάνδρεια). Κεντρική εικόνα: © Roman Kraft (Unsplash). 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Το μόνο που αλλάζει είναι το παρελθόν, όλες οι άλλ...

«Η φωνή της» (κριτική) – Πενήντα τρεις γυναίκες γράφουν για την έμφυλη βία

«Η φωνή της» (κριτική) – Πενήντα τρεις γυναίκες γράφουν για την έμφυλη βία

Για το συλλογικό έργο «Η φωνή της» (εκδ. Καστανιώτη). Κεντρική εικόνα: © Oscar Keys (Unsplash). 

Γράφει η Ιωάννα Σπηλιοπούλου

Πενήντα τρεις γράφουσες, μέλη του Δικτύου γυναικών συγγραφέων κατά της ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Manifest – Υλοποίησε τη ζωή των ονείρων σου» της Τζορντάνα Λεβίν (προδημοσίευση)

«Manifest – Υλοποίησε τη ζωή των ονείρων σου» της Τζορντάνα Λεβίν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Τζορντάνα Λεβίν [Jordanna Levin] «Manifest – Υλοποίησε τη ζωή των ονείρων σου» (μτφρ. Νοέλα Ελιασά), που θα κυκλοφορήσει στις 25 Σεπτεμβρίου από τις εκδόσεις Μίνωας. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Αυτή είναι η βραχεία λίστα για το Βραβείο Μπούκερ 2023

Αυτή είναι η βραχεία λίστα για το Βραβείο Μπούκερ 2023

Οι έξι συγγραφείς που επιλεχτήκαν από την κριτική επιτροπή «παρουσιάζουν έργα εντυπωσιακής δομής». Ανάμεσά τους βρίσκονται δύο πρωτοεμφανιζόμενοι πεζογράφοι. Στη φωτογραφία, η υποψήφια Σάρα Μπερνστάιν [Sarah Bernstein].

Επιμέλεια: Book Press

...
Με «Το σπίτι» του Δημήτρη Καραντζά ξεκινάει το πρόγραμμα της Στέγης για το φθινόπωρο

Με «Το σπίτι» του Δημήτρη Καραντζά ξεκινάει το πρόγραμμα της Στέγης για το φθινόπωρο

Ο Δημήτρης Καραντζάς επιστρέφει στη Στέγη με μια περφόρμανς–παραβολή για τη βία, τον εθισμό στην εικόνα και την κατάργηση των ψευδαισθήσεων ή, αλλιώς, για την πραγματικότητα που, ό,τι κι αν κάνεις για να την αποφύγεις, αργά ή γρήγορα θα έρθει να σε βρει.

Επιμέλεια: Book Press

Από τις 30 Σεπτεμβρί...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Manifest – Υλοποίησε τη ζωή των ονείρων σου» της Τζορντάνα Λεβίν (προδημοσίευση)

«Manifest – Υλοποίησε τη ζωή των ονείρων σου» της Τζορντάνα Λεβίν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Τζορντάνα Λεβίν [Jordanna Levin] «Manifest – Υλοποίησε τη ζωή των ονείρων σου» (μτφρ. Νοέλα Ελιασά), που θα κυκλοφορήσει στις 25 Σεπτεμβρίου από τις εκδόσεις Μίνωας. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

«Ηλίας Πετρόπουλος: Σκληρός από τρυφερότητα» του Τζον Τέιλορ (προδημοσίευση)

«Ηλίας Πετρόπουλος: Σκληρός από τρυφερότητα» του Τζον Τέιλορ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του προλόγου του μεταφραστή Γιώργου Ι. Αλλαμανή, στο βιβλίο του Τζον Τέιλορ [John Taylor] «Σκληρός από τρυφερότητα – Ο Έλληνας ποιητής και λαογράφος του άστεως Ηλίας Πετρόπουλος», το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Δίχτυ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Ο Πολωνός» του Τζ.Μ. Κουτσί (προδημοσίευση)

«Ο Πολωνός» του Τζ.Μ. Κουτσί (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Τζ.Μ. Κουτσί [J.M. Coetzee] «Ο Πολωνός» (μτφρ. Χριστίνα Σωτηροπούλου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα βιβλία του φθινοπώρου 2023: Τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου 2023: Τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Επιλογές από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, θεάτρου, δοκιμίων, μελετών και γκράφικ νόβελ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Επιλέξαμε και φέτος όχι την εξαντλητική παρουσίαση των νέων εκδόσεων αλλά την στ...

22 σημαντικοί συγγραφείς που έγραψαν μόνο ένα μυθιστόρημα

22 σημαντικοί συγγραφείς που έγραψαν μόνο ένα μυθιστόρημα

Τι κοινό θα μπορούσε να έχει η Έμιλι Μπροντέ [Emily Brontë] με τον Χουάν Ρούλφο [Juan Rulfo] και τον εικονιζόμενο Άρη Αλεξάνδρου; Και οι τρεις τους, όπως και πολλοί ακόμα σημαντικοί συγγραφείς, έγραψαν και εξέδωσαν ένα μόνο μυθιστόρημα στη διάρκεια της ζωής τους, που ωστόσο αρκούσε για να τους καθιερώσει στο λογοτεχ...

4 σημαντικές εκδόσεις για την Αθήνα – Όψεις μιας πόλης σε διαρκή κίνηση

4 σημαντικές εκδόσεις για την Αθήνα – Όψεις μιας πόλης σε διαρκή κίνηση

Τέσσερις εκδόσεις για τη μελέτη, το σήμερα και το άλλοτε της Αθήνας. Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία της Διονυσίας Αλεξιάδου, από το λεύκωμα των εκδόσεων Καπόν «Η Αθήνα στον καιρό της πανδημίας».

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

ΦΑΚΕΛΟΙ