kipos psichon

Για τη νουβέλα του Βασίλη Τσιαμπούση «Ο κήπος των ψυχών» (εκδ. Εστία).

Του Ευάγγελου Αυδίκου

Υπάρχουν πολλές επιστημονικές μελέτες για τον εμφύλιο πόλεμο Σ’ αυτή την κατεύθυνση είναι καθοριστική η συνδρομή της Προφορικής Ιστορίας, που γιγαντώθηκε ως πεδίο έρευνας, κινούμενη στη οριογραμμή ανάμεσα στην Ιστορία και τις ανθρωπο-εθνολο-λαογραφικές σπουδές.

Η λογοτεχνία πολύ γρήγορα την αξιοποίησε εισάγοντας την υποκειμενικότητα και καταγράφοντας βιωματικές ιστορίες των πρωταγωνιστών, τις οποίες χρησιμοποίησε ως πρώτη ύλη στη μυθοπλασία. Το ερώτημα που τίθεται εν γένει στη μυθοπλασία των ιστορικών συμβάντων είναι η σχέση ιστορίας και μυθοπλασίας. Είναι ένα θέμα που απασχόλησε τον Κορτάσαρ στα «Μαθήματα Λογοτεχνίας» (Opera 2021). Ανησυχούσε για τη σχέση του ιστορικού υλικού με τη λογοτεχνία, μιας και η υπερχείλιση του λογοτεχνικού δημιουργήματος από τα ιστορικά συμβάντα μπορεί να απομειώσει τη «θερμοκρασία του δραματικού περιεχομένου». Με άλλα, να αποβεί σε βάρος της μυθοπλαστικής διαδικασίας.

Η νουβέλα του Βασίλη Τσιαμπούση αρδεύει από την τοπική ιστορία της Δράμας (Βουλγαρική Κατοχή, Εμφύλιος, Εβραίοι, εξορίες). Ωστόσο, σε σχέση με προηγούμενα έργα του, παρατηρείται καταβύθιση σε γεγονότα που θέτουν σε αμφισβήτηση διαμορφωμένες αντιλήψεις της ιστοριογραφίας, χωρίς όμως να υπονομεύει τον βασικό πυρήνα του ιστορικού περιβάλλοντος.

Φαίνεται ότι ο συγγραφέας τελεί σε μια διαρκή συνομιλία με την τοπική ιστορία, σε μια προσπάθεια να μην πλήξει την αξιοπιστία του μυθοπλαστικού του εγχειρήματος.

Φαίνεται ότι ο συγγραφέας τελεί σε μια διαρκή συνομιλία με την τοπική ιστορία, σε μια προσπάθεια να μην πλήξει την αξιοπιστία του μυθοπλαστικού του εγχειρήματος. Το επιτυγχάνει διαμορφώνοντας τη λογοτεχνική του ρημνίδα, κατ’ αντιστοιχία του πολύ στενού και επιμήκους χώρου (ρημνίδας) ανάμεσα στο πατρικό σπίτι του αφηγητή του και ενός γειτονικού. Εκεί είχε ξεχαστεί η φωτογραφική μηχανή του πατέρα του. Εκεί εντοπίζει και ο Τσιαμπούσης τη δική του αφηγηματική ρημνίδα. Στο διάκενο. Έτσι ο συγγραφέας αξιοποιεί την τεχνική της φωτογραφίας φωτίζοντας τα πρόσωπα, όπως αναδύονται από τα αρνητικά των φίλμς ή από τα βιώματα του αφηγητή.

Όλο σχεδόν το βιβλίο οργανώνεται με άξονα την «Αγία Τριάδα», τους τρεις φίλους: τον αφηγητή, του οποίου ο φωτογράφος πατέρας εκτελέστηκε από τους Βουλγάρους, τον Κώστα, γιο καπνεργάτη κομμουνιστή, και τον Σάλμο/Σολομών, γιο Εβραίου υφασματέμπορου της Δράμας. Η αφήγηση παρακολουθεί την ενηλικίωση των τριών φίλων, τα εθνοτικά και πολιτισμικά στερεότυπα που διαμορφώνονται, όπως προκύπτει από τις επιλογές των οικογενειών.

Ο Τσιαμπούσης χρησιμοποιεί μιαν οικεία αφηγηματική τεχνική. Δημιουργεί ατμόσφαιρα προφορικής, χαλαρής εξιστόρησης των γεγονότων. Απουσιάζουν οι κορυφώσεις και οι αφηγηματικές δραματοποιήσεις και σ’ αυτό συνδράμει και η τριτοπρόσωπη αφήγηση. Ο συγγραφέας ενδιαφέρεται, πρωτίστως, να αφηγηθεί μια ιστορία, χωρίς εξάρσεις. Βασική του έγνοια να αναφερθεί σ’ αυτό το υπόστρωμα του πολιτισμικού κεφαλαίου που μπόρεσε να διατηρήσει αλώβητο τον πυρήνα του, παρά τις ιστορικές περιπέτειες.

Ο συγγραφέας ενδιαφέρεται, πρωτίστως, να αφηγηθεί μια ιστορία, χωρίς εξάρσεις. Βασική του έγνοια να αναφερθεί σ’ αυτό το υπόστρωμα του πολιτισμικού κεφαλαίου που μπόρεσε να διατηρήσει αλώβητο τον πυρήνα του, παρά τις ιστορικές περιπέτειες.

Μπορεί να υπάρξει αλληλεγγύη σε περιόδους που εγείρονται τείχη και το μίσος οργανώνει τις συμπεριφορές; Ο Τσιαμπούσης δεν είναι αφελής. Γνωρίζει τη δύναμη των ιστορικών συγκυριών που στραγγίζουν τα αισθήματα και στραγγαλίζουν την ευαισθησία. Ξέρει πως τα πτώματα της ιστορίας αναδιφούν παλιές προκαταλήψεις ενισχύοντας νέες ταξινομήσεις.

Ο συγγραφέας, προφανώς, δεν είναι ιστορικός, για να συγκροτήσει γενεαλογίες συμβάντων. Λογοτεχνία γράφει. Η γραφίδα του δεν υπηρετεί τη δημιουργία σχημάτων. Χωρίς φραστικές εντάσεις, με ύφος ήρεμο, συμβατικά αποστασιοποιημένο, με γραμμική εξιστόρηση αφηγείται τα δικά του βιώματα αλλά και τη διαμεσολαβημένη πληροφόρηση.

Ενδιαφέρεται να μιλήσει για την ανάγκη της ιστορίας που εγκλωβίζει τους ανθρώπους σε σχήματα αλλά και την υποχρέωση της λογοτεχνίας να μην παγιδευτεί σε στερεότυπα. Να αναζητήσει τον πόνο αλλά και την αντιφατικότητα. Και αυτό το ανιχνεύει στην προφορική ιστορία, στις μνήμες όσων βίωσαν τα γεγονότα , όχι στην επίσημη ιστοριογραφία που συνήθως αποφαίνεται με διαφορετικά εργαλεία.

tsiampousis

Στη νουβέλα είναι παρούσα η ιστορική περίοδος ως υπόστρωμα, είτε με τη μορφή της παρουσίας των Εβραίων στην πόλη και την αποστολή τους στην Τρεμπλίνκα της Πολωνίας είτε με τη Βουλγαρική κατοχή, ή τον Εμφύλιο πόλεμο, τις παρακρατικές οργανώσεις, τις εξορίες και τη μεταπολεμική περίοδο. Στο λογοτέχνημα, ωστόσο, συμπεριλαμβάνεται ένα αχός των ιστορικών συμβάντων, τα οποία λειτουργούν ως πλαισίωση για την κατανόηση της συμπεριφοράς των πρωταγωνιστών, πρωτίστως της αντιφατικότητάς τους που δεν μπορεί να φωτιστεί με τη χρήση διπολικών ιστορικών σχημάτων.

Πώς αλλιώς μπορεί να κατανοηθεί η διαδρομή του φιλάργυρου πατέρα του αφηγητή, ο οποίος από συντηρητικός και ανεκτικός στη βουλγάρικη κατοχή επιδεικνύει έναν αλτρουισμό υποστηρίζοντας, μέσω της φωτογραφικής του τέχνης, τη δημιουργία πλαστών ταυτοτήτων για τους Εβραίους, γεγονός που το πληρώνει με τη ζωή του; «Ακόμη και οι δικοί μας άνθρωποι δεν είναι κατά βάθος όπως δείχνουν. Δεν είναι ούτε ευθύγραμμοι ούτε διάφανοι». Ο αφηγητής έχει απάντηση για όλες αυτές τις συμπεριφορές. της μάνας του που παρέκαμπτε την απαγόρευση του συζύγου/πατέρα για επικοινωνία με τον γιο του κομμουνιστή καπνεργάτη. Επεξεργάζεται κώδικες, οι οποίοι διαμορφώνουν τη ρημνίδα ανθρώπινης αλληλεγγύης, πέρα από τα γενικότερα συμβάντα.

Επεξεργάζεται κώδικες, οι οποίοι διαμορφώνουν τη ρημνίδα ανθρώπινης αλληλεγγύης, πέρα από τα γενικότερα συμβάντα.

Ο Τσιαμπούσης, λοιπόν, εντοπίζει τις αντιφατικότητες και τις παρεκκλίσεις από όσα γνωρίζουμε από τον ιστοριογραφικό κανόνα. Τον ενδιαφέρει ο άνθρωπος, μέσα σε δυσχερείς καταστάσεις. εκείνες οι αναλαμπές τρυφερότητας, ακόμη κι αν προέρχονται από τη μεριά όσων συμπεριλαμβάνονται στα αρνητικά στερεότυπα της τοπικής αλλά και της εθνικής ιστορίας.

o kipos ton psychon exofΈνα απ’ αυτά είναι η βουλγαρική κατοχή, που ταυτίζεται στην τοπική αυτοσυνειδησία με τις εκτεταμένες σφαγές αμάχων στους Τοξότες και αλλαχού. Ο συγγραφέας δεν αμφισβητεί ασφαλώς το ιστορικό γεγονός. Όμως, η απόσταση του χρόνου και η λογοτεχνική του ιδιότητα διευκολύνουν την εστίαση σε στιγμές τρυφερότητας και ανθρωπισμού, που λειτουργούν ως σπινθήρες μέσα στο κλίμα των συγκρουσιακών σχέσεων. Τέτοιος σπινθήρας ήταν η απόφαση του Αλέξανδρου, μητροθείου του αφηγητή, λαϊκού επιτρόπου στο δικαστήριο, να ικανοποιήσει την τελευταία επιθυμία του υπό εκτέλεση Βούλγαρου αξιωματικού. να καπνίσει ένα τσιγάρο.

Η νουβέλα του Τσιαμπούση φωτίζει σκοτεινές πλευρές της τοπικής ιστορίας της Δράμας. Ο αφηγητής, ωστόσο, αναφέρεται με τρυφερότητα στον βουλγαρογραμμένο Νικηφόρο, στον οποίο οφείλει την επιβίωση όταν έμεινε πεντάρφανος. Κορυφαία ρωγμή, όμως, είναι η σχέση του με τον Βούλγαρο αξιωματικό Άντον, ο οποίος εγκαταστάθηκε στο επιταγμένο πατρικό του σπίτι. Παρά το γεγονός ότι ο αξιωματικός πίστευε πως η βουλγαρική κατοχή θα διαιωνιζόταν, ο αφηγητής ως προσωπείο του συγγραφέα αναδεικνύει την οφειλή του σ’ έναν «εθνικό εχθρό». «Μου έδειξε αγάπη σε δύσκολες στιγμές κι με βοήθησε από παιδί να γίνω έφηβος», εξομολογείται ο αφηγητής.

Ο Τσιαμπούσης τολμά στη νουβέλα του και συνάμα τιμά τη λογοτεχνική του ιδιότητα. Η νουβέλα ολοκληρώνεται με τον κήπο των ψυχών. Είναι ο κήπος του σπιτιού του, στον οποία συναντιέται με όλους τους επισκέπτες της ρημνίδας του: γείτονες, Βούλγαρους που σημάδεψαν τη ζωή του, Εβραίους φίλους, τον πατέρα του Κώστα που του προσέφερε κρύπτη από την εμφυλιοπολεμική μανία. Είναι ο δικός του κόσμος. Είναι οι σκιές που συχνά δεν έχουν τη θέση που τους ταιριάζει στην επίσημη ιστοριογραφία.


* Ο ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΑΥΔΙΚΟΣ είναι ομότιμος καθηγητής Λαογραφίας στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και πεζογράφος. Τελευταίο του βιβλίο το μυθιστόρημα «Οδός Οφθαλμιατρείου» (εκδ. Εστία).

politeia link more

 

 

 

 

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Πλατεία Κλαυθμώνος» του Γιώργου Συμπάρδη (κριτική) – Μυστικά και ψέματα σε καιρούς σκοτεινούς

«Πλατεία Κλαυθμώνος» του Γιώργου Συμπάρδη (κριτική) – Μυστικά και ψέματα σε καιρούς σκοτεινούς

Για το μυθιστόρημα του Γιώργου Συμπάρδη «Πλατεία Κλαυθμώνος» (εκδ. Μεταίχμιο). 

Γράφει η Άννα Αφεντουλίδου

Η ...

«Φλόρενς Μπλαντ» του Ανδρέα Νικολακόπουλου (κριτική) – Πεθαίνοντας σαν ήπειρος

«Φλόρενς Μπλαντ» του Ανδρέα Νικολακόπουλου (κριτική) – Πεθαίνοντας σαν ήπειρος

Για το μυθιστόρημα του Ανδρέα Νικολακόπουλου «Φλόρενς Μπλαντ» (εκδ. Ίκαρος). Κεντρική εικόνα: Ο πίνακας του Jean Siméon Chardin, «The Kitchen Maid» (1738), λάδι σε καμβά.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Έπειτα από δύο παρόμοιας λογικής συλλογές δ...

«Ανάληψη» του Ηλία Λ. Παπαμόσχου (κριτική) – Η αταξίδευτη μοίρα των ανθρώπων

«Ανάληψη» του Ηλία Λ. Παπαμόσχου (κριτική) – Η αταξίδευτη μοίρα των ανθρώπων

Για το μυθιστόρημα του Ηλία Λ. Παπαμόσχου «Ανάληψη» (εκδ. Πατάκη) – Για ένα πραγματικό ναυάγιο στην Καστοριά του 1929. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Θλίψη σαν κάρβουνο αναμμένο, πένθος που τυλίγει όπως η αράχνη τα σώ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Βασίλης Βασιλικός (1934-2023): Η Εταιρεία Συγγραφέων αφιερώνει στη μνήμη του την επόμενη Ημέρα Ποίησης

Βασίλης Βασιλικός (1934-2023): Η Εταιρεία Συγγραφέων αφιερώνει στη μνήμη του την επόμενη Ημέρα Ποίησης

Με ανακοίνωσή της η Εταιρεία Συγγραφέων αποχαιρετά των δύο φορές Πρόεδρό της Βασίλη Βασιλικό και ανακοινώνει ότι η Ημέρα Ποίησης 2024 θα είναι αφιερωμένη στη μνήμη του ανθρώπου που εισηγήθηκε στην UNESCO την 21 Μαρτίου ως Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης

...
Βασίλης Βασιλικός (1934-2023): Ένας αποχαιρετισμός από τον Αλέξη Ζήρα

Βασίλης Βασιλικός (1934-2023): Ένας αποχαιρετισμός από τον Αλέξη Ζήρα

Ακολουθεί επιμνημόσυνο κείμενο του Αλέξη Ζήρα, πρώην Προέδρου της Εταιρείας Συγγραφέων, για τον Βασίλη Βασιλικό.

Ένας αποχαιρετισμός στον Βασίλη Βασιλικό

Για πολλά χρόνια, τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1970 ως το κλείσιμο...

«Ο βίος βραχύς, η δε τέχνη μακρή» – Αυτοβιογραφίες και βιογραφίες, 15+1 επιλογές από τις πρόσφατες εκδόσεις

«Ο βίος βραχύς, η δε τέχνη μακρή» – Αυτοβιογραφίες και βιογραφίες, 15+1 επιλογές από τις πρόσφατες εκδόσεις

Τι κοινό μπορεί να έχει η Μαρινέλλα με τον Έλον Μάσκ; Η Μαρία Κάλλας με τον Ανδρέα Παπανδρέου και ο Πρίγκιπας Χάρι με τον Διονύση Σιμόπουλο; Οι βιογραφίες όλων αυτών, και μερικές ακόμη, κυκλοφόρησαν τους προηγούμενους μήνες και σας τις παρουσιάζουμε.

Γράφει ο Κώστας Αγοραστό...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το τέλος της Αισθητικής; Τεχνομηδενισμός και Σύγχρονη Τέχνη» του Δημοσθένη Δαββέτα (προδημοσίευση)

«Το τέλος της Αισθητικής; Τεχνομηδενισμός και Σύγχρονη Τέχνη» του Δημοσθένη Δαββέτα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από βιβλίο του Δημοσθένη Δαββέτα «Το τέλος της Αισθητικής; Τεχνομηδενισμός και Σύγχρονη Τέχνη» (Επίμετρο: Μάνος Στεφανίδης) το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

«Χωριό Ποτέμκιν» του Γιώργου Παναγή (προδημοσίευση)

«Χωριό Ποτέμκιν» του Γιώργου Παναγή (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιώργου Παναγή «Χωριό Ποτέμκιν», που κυκλοφορεί στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Τόπος. [Η έκφραση «Χωριό Ποτέµκιν» (ρωσικά: по­тёмкинские деревни) περιγράφει ένα κατασκεύασµα που έχει στόχο να αποκρύψει την αλήθεια ή να εξωραΐσει µια κατάσταση].

Επιμέλεια:...

«Ο Γιουγκοσλάβος» της Άνα Βούτσκοβιτς (προδημοσίευση)

«Ο Γιουγκοσλάβος» της Άνα Βούτσκοβιτς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Άνα Βούτσκοβιτς [Ana Vučković] «Ο Γιουγκοσλάβος» (μτφρ. Απόστολος Θηβαίος), το οποίο κυκλοφορεί αρχές Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Βακχικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η ΜΠΑΝΑΝΑ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ο βίος βραχύς, η δε τέχνη μακρή» – Αυτοβιογραφίες και βιογραφίες, 15+1 επιλογές από τις πρόσφατες εκδόσεις

«Ο βίος βραχύς, η δε τέχνη μακρή» – Αυτοβιογραφίες και βιογραφίες, 15+1 επιλογές από τις πρόσφατες εκδόσεις

Τι κοινό μπορεί να έχει η Μαρινέλλα με τον Έλον Μάσκ; Η Μαρία Κάλλας με τον Ανδρέα Παπανδρέου και ο Πρίγκιπας Χάρι με τον Διονύση Σιμόπουλο; Οι βιογραφίες όλων αυτών, και μερικές ακόμη, κυκλοφόρησαν τους προηγούμενους μήνες και σας τις παρουσιάζουμε.

Γράφει ο Κώστας Αγοραστό...

Κλερ Κίγκαν – Η Ιρλανδή που ανέδειξε τις χάρες της μικρής φόρμας

Κλερ Κίγκαν – Η Ιρλανδή που ανέδειξε τις χάρες της μικρής φόρμας

Η Ιρλανδή συγγραφέας έχει αγαπηθεί από το ελληνικό αναγνωστικό κοινό και όχι άδικα. Τι είναι αυτό που την κάνει ιδιαίτερη και γιατί η πρόσφατη νουβέλα της «Πολύ αργά πια» (μτφρ. Μαρτίνα Ασκητοπούλου, εκδ. Μεταίχμιο) την καταξιώνει. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

12 βιβλία που μας φέρνουν κοντά στην επιστήμη: Από την Τεχνητή Νοημοσύνη στα Φράκταλ, από τον Χρόνο στους Αλγόριθμους

12 βιβλία που μας φέρνουν κοντά στην επιστήμη: Από την Τεχνητή Νοημοσύνη στα Φράκταλ, από τον Χρόνο στους Αλγόριθμους

Είναι βιβλία που φέρνουν τις επιστήμες (κυρίως θετικές) πιο κοντά μας και τις κάνουν πιο εύληπτες και γοητευτικές. Επιλέγουμε ορισμένα από τα καλύτερα που κυκλοφόρησαν πρόσφατα. Κεντρική εικόνα: Ο Ράσελ Κρόου, ως ο μαθηματικός Τζον Νας, στην ταινία «Ενας υπέροχος άνθρωπος», του Ρον Χάουαρντ.

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ