protovrohia 2

Για τη νουβέλα του Σπύρου Κιοσσέ «Τα πρωτοβρόχια – Μικρή ιστορία ενηλικίωσης» (εκδ. Μεταίχμιο).

Του Παναγιώτη Χατζημωυσιάδη

Ποια στιγμή σηματοδοτεί την πορεία προς την ενηλικίωση; Μέσα από ποιες διαδικασίες δρομολογείται; Ποιες ενδότερες δυνάμεις αντιπαρατίθενται; Πόσο καιρό διαρκεί; Και κυρίως πότε περατώνεται;

Η θεματική της ενηλικίωσης ευρισκόμενη στο μεταίχμιο της εφηβείας, δηλαδή στο μεσοδιάστημα λογικής και φαντασίας, άχρονου και έγχρονου, ταυτότητας και μη ταυτότητας, κουβαλά μπόλικη δραματική ύλη. Εντός της η πύκνωση των θεματικών μοτίβων που διαχρονικά απασχολούν την ανθρωπότητα σε θρησκευτική, φιλοσοφική και λογοτεχνική κλίμακα, όπως η νοσταλγία του χαμένου παραδείσου, η ενοχή του προπατορικού αμαρτήματος, η τραυματική εμπειρία της πτώσης, ο δύσκολος αγώνας για την προσαρμογή και την επιβίωση. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο το μακρόβιο λογοτεχνικό ενδιαφέρον που εγείρει όχι μόνο στην ονομαζόμενη παιδική ή εφηβική λογοτεχνία.

Πρωτοβρόχια τιτλοφορείται το νέο βιβλίο του Σπύρου Κιοσσέ, μικρή ιστορία ενηλικίωσης ο επεξηγηματικός υπότιτλος – χωρίς, ευτυχώς, τον ηλικιακό προσδιορισμό του αναγνωστικού κοινού στο οποίο απευθύνεται. O Τάσος είναι στις τελευταίες τάξεις του δημοτικού. Ζει με τους γονείς και τη μικρότερη αδελφή του. Το πρωί πηγαίνει σχολείο, το απόγευμα ξαμολιέται στο παιχνίδι, έχει φίλους, γείτονες και συγγενείς. Σπίτι και σχολείο, έξω και μέσα χώρος, θέλω και πρέπει οργανώνουν την επαναλαμβανόμενη καθημερινότητα σ’ έναν μικρόκοσμο που μπορεί να φαντάζει στα μάτια του παιδιού στέρεος, αμετάβλητος και κραταιός, αλλά την ίδια στιγμή υπόκειται σε μια διπλή πίεση: Αφενός η μη συνειδητή χρονικότητα του ήρωα διαπερνάται απ’ την ιστορικότητα του χώρου και του χρόνου, που μέσα από ένα πλήθος πραγματολογικών στοιχείων τοποθετείται σε επαρχιακή πόλη της Θράκης στις αρχές του ’80, μέσα δηλαδή σ’ ένα μεταβαλλόμενο κοινωνικό περιβάλλον. Αφετέρου δεν παύουν οι αλλαγές στη ζωή του ήρωα, γεννιέται η αδελφή του, ο πατέρας του σχεδόν πάντα απών, εγκαταλείπει οριστικά την οικογένεια, εμφανίζεται η Ασημίνα και ύστερα εξαφανίζεται, η γιαγιά του πεθαίνει για να σιγήσουν οριστικά οι διηγήσεις της, ο κόκορας του, ο συνονόματος Τάσος, παρουσιάζεται απ’ το πρώτο ακόμη κεφάλαιο ψόφιος, να προσημαίνει δίκην συμβόλου το πέρας της παιδικότητας. Εντέλει, η μετάβαση στην ενηλικίωση είναι μια μαθητεία στον χρόνο, στις απώλειες, στη φθορά και στον πόνο.

Εδώ πιστεύω ότι είναι και η βασική αρετή του μυθιστορήματος: στην ειλικρίνεια και στην αφέλεια του πρωτοπρόσωπου αφηγητή, στην ικανότητα δηλαδή του συγγραφέα όχι να μιμείται ούτε να υποκρίνεται, αλλά να ζωντανεύει με απόλυτη αληθοφάνεια την παιδική ματιά.

Ο αφηγητής του Κιοσσέ ταυτιζόμενος με τον πρωταγωνιστή του μυθιστορήματος αποδίδει τα γεγονότα απ’ τη συγχρονική ματιά των παιδικών του χρόνων, πάει να πει με τις απλοϊκές εξηγήσεις, το ανακάτεμα του φανταστικού και του πραγματικού, την αδύναμη σχέση αιτίου-αιτιατού, την ανάγκη του χάπι εντ, την καταφυγή στο όνειρο, την τάση αυτοενοχοποίησης, την κυριαρχία του εγώ κι αυτό με τη σειρά του μας βοηθά απ’ τη μια να γνωρίσουμε καλύτερα την παιδική ψυχή και απ’ την άλλη αποδραματοποιεί την ένταση ακόμη και τραγικών συμβάντων, που κάποτε κάποτε χρωματίζονται με χιουμοριστικό τόνο. Εδώ πιστεύω ότι είναι και η βασική αρετή του μυθιστορήματος: στην ειλικρίνεια και στην αφέλεια του πρωτοπρόσωπου αφηγητή, στην ικανότητα δηλαδή του συγγραφέα όχι να μιμείται ούτε να υποκρίνεται, αλλά να ζωντανεύει με απόλυτη αληθοφάνεια την παιδική ματιά. Πέραν των άλλων, η αφηγηματική αυτή επιλογή κομίζει και μια πολύ ενδιαφέρουσα πρόταση στην ευρύτερη επεξεργασία του θέματος: η βαθύτερη κατανόηση του παιδικού κόσμου δεν μπορεί να γίνει ερήμην της ίδιας της παιδικής ματιάς.

Εξίσου επιτυχής είναι και η επιλογή των μικρών αφηγηματικών τμημάτων που συνέχουν εν είδει κεφαλαίων το μυθιστορηματικό όλο. Η αποσπασματικότητα, η έλλειψη ενότητας, η διασάλευση της χρονικής γραμμικότητας και η απουσία συνολικής εποπτείας, που χαρακτηρίζουν την παιδική οπτική, βρίσκουν σε αυτό τον τρόπο οργάνωσης του υλικού μια εξαιρετική αποτύπωση. Καθεμιά απ’ τις αφηγηματικές αυτές ψηφίδες διατηρεί μια σχετική αυτοτέλεια δράσης και από κοινού με τις άλλες συνθέτει ως ενοποιό δύναμη του συνόλου την ενιαία αφήγηση. Εμμέσως αναγνωρίζω εδώ ένα σχόλιο για τη γραφή, που έρχεται όχι μόνο να διασώσει τη μνήμη αλλά και να τη νοηματοδοτήσει με περιεχόμενο, επισφραγίζοντας την εξελισσόμενη ωρίμανση του ήρωα. Εν ολίγοις, η ολοκλήρωση της αφήγησης του Τάσου δηλοί την ενηλικίωση του Τάσου.

Η παιδική συνείδηση δεν μεστώνει αφ’ εαυτής σε κενό λόγου αλλά σε συνομιλία, σε αντιπαράθεση, σε διαμάχη με τις φωνές που την περιβάλλουν, εντέλει η ίδια η ωρίμαση έχει το νόημα της μετάβασης απ’ τον μονόλογο στον διάλογο...

metaixmio kiosses protovrohiaΘέλω επίσης να σταθώ και στο πλήθος των φωνών που ακούγονται στο κείμενο. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η φωνή του ίδιου του ήρωα και της γιαγιάς του, δύο διακριτές γλώσσες που εκφέρονται πάντα σε ευθύ λόγο συστήνοντας μια συνομιλία ανάμεσα στο σήμερα και στο χτες, στην κοινή νεοελληνική και στη διάλεκτο, στο βλέμμα και στη μνήμη. Την ίδια στιγμή υπάρχουν οι απόψεις, οι προτάσεις, οι ιδέες, οι σκέψεις του πατέρα, της αδελφής, της μητέρας, των φίλων, των δασκάλων κ.τ.λ., διαμεσολαβημένες απ’ τη φωνή του αφηγητή εν είδει πλάγιου λόγου. Τούτη η διαλογικότητα του κειμένου, ο κατά τον Μπαχτίν πολυγλωσσισμός του, οργανώνει τη βασική προϋπόθεση που απαιτείται στη διαδικασία της ωρίμανσης, την παρουσία δηλαδή του άλλου υπό τη μορφή πρωτίστως του λόγου του άλλου. Η παιδική συνείδηση δεν μεστώνει αφ’ εαυτής σε κενό λόγου αλλά σε συνομιλία, σε αντιπαράθεση, σε διαμάχη με τις φωνές που την περιβάλλουν, εντέλει η ίδια η ωρίμαση έχει το νόημα της μετάβασης απ’ τον μονόλογο στον διάλογο, απ’ τη φωνή του εγώ στη φωνή των άλλων.

Υπάρχει, τέλος, και η διάσταση του κοινωνικού χώρου, που ευλόγως διατηρείται σε δεύτερο φόντο μέσα στο αφηγηματικό σύμπαν του ήρωα, αλλά δεν παύει να υφίσταται και μάλιστα ολοένα και πιο ορατά όσο εξελίσσεται η πλοκή. Μέσα απ’ την ατομική ιστορία του Τάσου παρακολουθούμε τα ορατά σημάδια κρίσης της οικογένειας, τις σχέσεις αλληλεγγύης αλλά και τη μικρόνοια της επαρχίας, τη σταδιακή υποχώρηση της μνήμης του παρελθόντος μπροστά στον μικροαστικό ευδαιμονισμό του παρόντος, τη σκληρή πίεση των βιοτικών αναγκών και όλα αυτά δοσμένα με τρόπο που το ατομικό να καθίσταται ολοένα και πιο κοινωνικό. Ξανά λοιπόν η ωρίμανση, που έχει το νόημα της προσαρμογής του παιδικού εγώ στον έξω χώρο, μ’ όλες τις μικρές ή μεγάλες ήττες, τα μικρά ή μεγάλα τραύματα που αυτή η προσαρμογή προκαλεί.

Αν θα ’χα να διατυπώσω κάποια ένσταση, αυτή αφορά ορισμένα στοιχεία πλοκής (ο ψόφιος πετεινός, ο αόρατος ήρωας, το ποντικοφάρμακο) που, ενώ δίνουν ως προσημάνσεις μια ορισμένη κατεύθυνση στη δράση, αυτή τελικά σαν να δείχνει την τελευταία στιγμή απρόθυμη ή αμήχανη να τα αξιοποιήσει. Απ’ την άλλη, σκέφτομαι ότι και αυτή ακόμη η αμηχανία είναι συστατικό στοιχείο, εννοώ στοιχείο αληθοφάνειας, της αφηγηματικής επιλογής του συγγραφέα να μας συστήσει τον παιδικό κόσμο του ήρωα μέσα απ’ τα παιδικά του μάτια. Στην πολυπαραμετρική διαδικασία της μετάβασης απ’ την παιδικότητα στην ενηλικίωση υπάρχει πάντα χώρος για το απρόβλεπτο, το τυχαίο και το μη προγραμματισμένο. Εδώ και η ομορφιά, οι προκλήσεις και οι κίνδυνοι. Στην προκειμένη, εδώ και η απόλαυση της ανάγνωσης.


* Ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΧΑΤΖΗΜΩΗΣΙΑΔΗΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Το χιόνι των Αγράφων» (εκδ. Κίχλη).

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Επικράτειες» του Κωνσταντίνου Βλοχογιάννη (κριτική) - Oι ανεξερεύνητοι τόποι του μυαλού και του σώματος

«Επικράτειες» του Κωνσταντίνου Βλοχογιάννη (κριτική) - Oι ανεξερεύνητοι τόποι του μυαλού και του σώματος

Για το λογοτεχνικό έργο του Κωνσταντίνου Βλαχογιάννη «Επικράτειες» (εκδ. Περικείμενο).

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Υπάρχουν επικράτειες που εκτείνονται στα πέρα μέρη. Εκτάσεις που ούτε ο χάρτης μπορεί να αποτυπώσει τη μορφολο...

«Το κόμμα του καλού θεού» του Τάκη Καμπύλη (κριτική) – Όταν στο παιχνίδι μπαίνουν οι μεγάλες δυνάμεις

«Το κόμμα του καλού θεού» του Τάκη Καμπύλη (κριτική) – Όταν στο παιχνίδι μπαίνουν οι μεγάλες δυνάμεις

Για το μυθιστόρημα του Τάκη Καμπύλη «Το κόμμα του καλού θεού» (εκδ. Καστανιώτη). Κεντρική εικόνα: Φωτογραφία © Λουκάς Βασιλικός

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Τον Απρίλιο του 2023 ο Τάκης Καμπύλης τελειώνει το τρίτο του μυθιστόρημα, πο...

«Μερκάντο» της Μαρίας Μαμαλίγκα (κριτική) – Mια ζωή εξαγορασμένη από τον θάνατο

«Μερκάντο» της Μαρίας Μαμαλίγκα (κριτική) – Mια ζωή εξαγορασμένη από τον θάνατο

Για το βιβλίο της Μαρίας Μαμαλίγκας «Μερκάντο» (εκδ. Εστία). Kεντρική εικόνα: λεπτομέρεια από το εξώφυλλο του βιβλίου.

Γράφει ο Μάνος Κοντολέων

Τη δική της πορεία έχει διανύσει η Μαρία Μαμαλίγκα στο χώρο της λογοτεχνία...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Βίος και Πολιτεία»: Η Εύα Καραϊτίδη, εκδότρια της Εστίας, έρχεται στο Υπόγειο

«Βίος και Πολιτεία»: Η Εύα Καραϊτίδη, εκδότρια της Εστίας, έρχεται στο Υπόγειο

Στο 48ο επεισόδιο της σειράς συζητήσεων στο Βιβλιοπωλείο της Πολιτείας με ανθρώπους από το χώρο του βιβλίου και της σκέψης, o Κώστας Κατσουλάρης συνομιλεί με την εκδότρια της Εστίας, Εύα Καραϊτίδη. Η συζήτηση θα μεταδοθεί, την Πέμπτη, 25 Ιουλίου, στις 7.00μμ.

Επιμέλεια: Book Press

...
Επιστρέφει τον Νοέμβρη η 3η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού

Επιστρέφει τον Νοέμβρη η 3η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού

Αναβαθμισμένη, πλουσιότερη, υποσχόμενη και με πολλές εκπλήξεις θα είναι φέτος η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού, η οποία επιστρέφει για τρίτη χρονιά στους Χαρουπόμυλους Λαντίτη, από τις 22 μέχρι τις 24 Νοεμβρίου 2024.

Επιμέλεια: Book Press

Όπως δηλώνουν...

Καλοκαίρι 2024: Γκουρογιάννης, Βανς, Κουτσί – Τρία επίκαιρα μυθιστορήματα

Καλοκαίρι 2024: Γκουρογιάννης, Βανς, Κουτσί – Τρία επίκαιρα μυθιστορήματα

Τρία μυθιστορήματα που εφάπτονται με σημαντικές πλευρές της πραγματικότητας αυτού του δύσκολου καλοκαιριού. Κύπρος, αμερικανικές εκλογές, Παλαιστίνη. Τρία μυθιστορήματα που μας βοηθούν να εμβαθύνουμε σε μεγάλα γεγονότα, χωρίς να μας περιορίζουν σε αυτά.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα, όπως ψηφίστηκαν από 503 μυθιστοριογράφους, συγγραφείς μη μυθοπλαστικών έργων, ποιητές, κριτικούς και άλλους βιβλιόφιλους – με την επιμέλεια των συντακτων του Book Review των Νew Υork Τimes. Έκπληξη; Οι γυναίκες συγγραφείς είναι, οριακά, περισσότερες από τους άντρες. 

...
50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...
Θρίλερ στην καρδιά του καλοκαιριού: 13 μυθιστορήματα που ανεβάζουν την αδρεναλίνη

Θρίλερ στην καρδιά του καλοκαιριού: 13 μυθιστορήματα που ανεβάζουν την αδρεναλίνη

Σίριαλ κίλερς, πτώματα που ξεθάβονται τυχαία, ένοχα μυστικά που έρχονται από το παρελθόν, βία και αγωνία στο έπακρο. Επιλέγουμε 13 θρίλερ για τις καυτές ημέρες και νύχτες του καλοκαιριού. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ