protovrohia 2

Για τη νουβέλα του Σπύρου Κιοσσέ «Τα πρωτοβρόχια – Μικρή ιστορία ενηλικίωσης» (εκδ. Μεταίχμιο).

Του Παναγιώτη Χατζημωυσιάδη

Ποια στιγμή σηματοδοτεί την πορεία προς την ενηλικίωση; Μέσα από ποιες διαδικασίες δρομολογείται; Ποιες ενδότερες δυνάμεις αντιπαρατίθενται; Πόσο καιρό διαρκεί; Και κυρίως πότε περατώνεται;

Η θεματική της ενηλικίωσης ευρισκόμενη στο μεταίχμιο της εφηβείας, δηλαδή στο μεσοδιάστημα λογικής και φαντασίας, άχρονου και έγχρονου, ταυτότητας και μη ταυτότητας, κουβαλά μπόλικη δραματική ύλη. Εντός της η πύκνωση των θεματικών μοτίβων που διαχρονικά απασχολούν την ανθρωπότητα σε θρησκευτική, φιλοσοφική και λογοτεχνική κλίμακα, όπως η νοσταλγία του χαμένου παραδείσου, η ενοχή του προπατορικού αμαρτήματος, η τραυματική εμπειρία της πτώσης, ο δύσκολος αγώνας για την προσαρμογή και την επιβίωση. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο το μακρόβιο λογοτεχνικό ενδιαφέρον που εγείρει όχι μόνο στην ονομαζόμενη παιδική ή εφηβική λογοτεχνία.

Πρωτοβρόχια τιτλοφορείται το νέο βιβλίο του Σπύρου Κιοσσέ, μικρή ιστορία ενηλικίωσης ο επεξηγηματικός υπότιτλος – χωρίς, ευτυχώς, τον ηλικιακό προσδιορισμό του αναγνωστικού κοινού στο οποίο απευθύνεται. O Τάσος είναι στις τελευταίες τάξεις του δημοτικού. Ζει με τους γονείς και τη μικρότερη αδελφή του. Το πρωί πηγαίνει σχολείο, το απόγευμα ξαμολιέται στο παιχνίδι, έχει φίλους, γείτονες και συγγενείς. Σπίτι και σχολείο, έξω και μέσα χώρος, θέλω και πρέπει οργανώνουν την επαναλαμβανόμενη καθημερινότητα σ’ έναν μικρόκοσμο που μπορεί να φαντάζει στα μάτια του παιδιού στέρεος, αμετάβλητος και κραταιός, αλλά την ίδια στιγμή υπόκειται σε μια διπλή πίεση: Αφενός η μη συνειδητή χρονικότητα του ήρωα διαπερνάται απ’ την ιστορικότητα του χώρου και του χρόνου, που μέσα από ένα πλήθος πραγματολογικών στοιχείων τοποθετείται σε επαρχιακή πόλη της Θράκης στις αρχές του ’80, μέσα δηλαδή σ’ ένα μεταβαλλόμενο κοινωνικό περιβάλλον. Αφετέρου δεν παύουν οι αλλαγές στη ζωή του ήρωα, γεννιέται η αδελφή του, ο πατέρας του σχεδόν πάντα απών, εγκαταλείπει οριστικά την οικογένεια, εμφανίζεται η Ασημίνα και ύστερα εξαφανίζεται, η γιαγιά του πεθαίνει για να σιγήσουν οριστικά οι διηγήσεις της, ο κόκορας του, ο συνονόματος Τάσος, παρουσιάζεται απ’ το πρώτο ακόμη κεφάλαιο ψόφιος, να προσημαίνει δίκην συμβόλου το πέρας της παιδικότητας. Εντέλει, η μετάβαση στην ενηλικίωση είναι μια μαθητεία στον χρόνο, στις απώλειες, στη φθορά και στον πόνο.

Εδώ πιστεύω ότι είναι και η βασική αρετή του μυθιστορήματος: στην ειλικρίνεια και στην αφέλεια του πρωτοπρόσωπου αφηγητή, στην ικανότητα δηλαδή του συγγραφέα όχι να μιμείται ούτε να υποκρίνεται, αλλά να ζωντανεύει με απόλυτη αληθοφάνεια την παιδική ματιά.

Ο αφηγητής του Κιοσσέ ταυτιζόμενος με τον πρωταγωνιστή του μυθιστορήματος αποδίδει τα γεγονότα απ’ τη συγχρονική ματιά των παιδικών του χρόνων, πάει να πει με τις απλοϊκές εξηγήσεις, το ανακάτεμα του φανταστικού και του πραγματικού, την αδύναμη σχέση αιτίου-αιτιατού, την ανάγκη του χάπι εντ, την καταφυγή στο όνειρο, την τάση αυτοενοχοποίησης, την κυριαρχία του εγώ κι αυτό με τη σειρά του μας βοηθά απ’ τη μια να γνωρίσουμε καλύτερα την παιδική ψυχή και απ’ την άλλη αποδραματοποιεί την ένταση ακόμη και τραγικών συμβάντων, που κάποτε κάποτε χρωματίζονται με χιουμοριστικό τόνο. Εδώ πιστεύω ότι είναι και η βασική αρετή του μυθιστορήματος: στην ειλικρίνεια και στην αφέλεια του πρωτοπρόσωπου αφηγητή, στην ικανότητα δηλαδή του συγγραφέα όχι να μιμείται ούτε να υποκρίνεται, αλλά να ζωντανεύει με απόλυτη αληθοφάνεια την παιδική ματιά. Πέραν των άλλων, η αφηγηματική αυτή επιλογή κομίζει και μια πολύ ενδιαφέρουσα πρόταση στην ευρύτερη επεξεργασία του θέματος: η βαθύτερη κατανόηση του παιδικού κόσμου δεν μπορεί να γίνει ερήμην της ίδιας της παιδικής ματιάς.

Εξίσου επιτυχής είναι και η επιλογή των μικρών αφηγηματικών τμημάτων που συνέχουν εν είδει κεφαλαίων το μυθιστορηματικό όλο. Η αποσπασματικότητα, η έλλειψη ενότητας, η διασάλευση της χρονικής γραμμικότητας και η απουσία συνολικής εποπτείας, που χαρακτηρίζουν την παιδική οπτική, βρίσκουν σε αυτό τον τρόπο οργάνωσης του υλικού μια εξαιρετική αποτύπωση. Καθεμιά απ’ τις αφηγηματικές αυτές ψηφίδες διατηρεί μια σχετική αυτοτέλεια δράσης και από κοινού με τις άλλες συνθέτει ως ενοποιό δύναμη του συνόλου την ενιαία αφήγηση. Εμμέσως αναγνωρίζω εδώ ένα σχόλιο για τη γραφή, που έρχεται όχι μόνο να διασώσει τη μνήμη αλλά και να τη νοηματοδοτήσει με περιεχόμενο, επισφραγίζοντας την εξελισσόμενη ωρίμανση του ήρωα. Εν ολίγοις, η ολοκλήρωση της αφήγησης του Τάσου δηλοί την ενηλικίωση του Τάσου.

Η παιδική συνείδηση δεν μεστώνει αφ’ εαυτής σε κενό λόγου αλλά σε συνομιλία, σε αντιπαράθεση, σε διαμάχη με τις φωνές που την περιβάλλουν, εντέλει η ίδια η ωρίμαση έχει το νόημα της μετάβασης απ’ τον μονόλογο στον διάλογο...

metaixmio kiosses protovrohiaΘέλω επίσης να σταθώ και στο πλήθος των φωνών που ακούγονται στο κείμενο. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η φωνή του ίδιου του ήρωα και της γιαγιάς του, δύο διακριτές γλώσσες που εκφέρονται πάντα σε ευθύ λόγο συστήνοντας μια συνομιλία ανάμεσα στο σήμερα και στο χτες, στην κοινή νεοελληνική και στη διάλεκτο, στο βλέμμα και στη μνήμη. Την ίδια στιγμή υπάρχουν οι απόψεις, οι προτάσεις, οι ιδέες, οι σκέψεις του πατέρα, της αδελφής, της μητέρας, των φίλων, των δασκάλων κ.τ.λ., διαμεσολαβημένες απ’ τη φωνή του αφηγητή εν είδει πλάγιου λόγου. Τούτη η διαλογικότητα του κειμένου, ο κατά τον Μπαχτίν πολυγλωσσισμός του, οργανώνει τη βασική προϋπόθεση που απαιτείται στη διαδικασία της ωρίμανσης, την παρουσία δηλαδή του άλλου υπό τη μορφή πρωτίστως του λόγου του άλλου. Η παιδική συνείδηση δεν μεστώνει αφ’ εαυτής σε κενό λόγου αλλά σε συνομιλία, σε αντιπαράθεση, σε διαμάχη με τις φωνές που την περιβάλλουν, εντέλει η ίδια η ωρίμαση έχει το νόημα της μετάβασης απ’ τον μονόλογο στον διάλογο, απ’ τη φωνή του εγώ στη φωνή των άλλων.

Υπάρχει, τέλος, και η διάσταση του κοινωνικού χώρου, που ευλόγως διατηρείται σε δεύτερο φόντο μέσα στο αφηγηματικό σύμπαν του ήρωα, αλλά δεν παύει να υφίσταται και μάλιστα ολοένα και πιο ορατά όσο εξελίσσεται η πλοκή. Μέσα απ’ την ατομική ιστορία του Τάσου παρακολουθούμε τα ορατά σημάδια κρίσης της οικογένειας, τις σχέσεις αλληλεγγύης αλλά και τη μικρόνοια της επαρχίας, τη σταδιακή υποχώρηση της μνήμης του παρελθόντος μπροστά στον μικροαστικό ευδαιμονισμό του παρόντος, τη σκληρή πίεση των βιοτικών αναγκών και όλα αυτά δοσμένα με τρόπο που το ατομικό να καθίσταται ολοένα και πιο κοινωνικό. Ξανά λοιπόν η ωρίμανση, που έχει το νόημα της προσαρμογής του παιδικού εγώ στον έξω χώρο, μ’ όλες τις μικρές ή μεγάλες ήττες, τα μικρά ή μεγάλα τραύματα που αυτή η προσαρμογή προκαλεί.

Αν θα ’χα να διατυπώσω κάποια ένσταση, αυτή αφορά ορισμένα στοιχεία πλοκής (ο ψόφιος πετεινός, ο αόρατος ήρωας, το ποντικοφάρμακο) που, ενώ δίνουν ως προσημάνσεις μια ορισμένη κατεύθυνση στη δράση, αυτή τελικά σαν να δείχνει την τελευταία στιγμή απρόθυμη ή αμήχανη να τα αξιοποιήσει. Απ’ την άλλη, σκέφτομαι ότι και αυτή ακόμη η αμηχανία είναι συστατικό στοιχείο, εννοώ στοιχείο αληθοφάνειας, της αφηγηματικής επιλογής του συγγραφέα να μας συστήσει τον παιδικό κόσμο του ήρωα μέσα απ’ τα παιδικά του μάτια. Στην πολυπαραμετρική διαδικασία της μετάβασης απ’ την παιδικότητα στην ενηλικίωση υπάρχει πάντα χώρος για το απρόβλεπτο, το τυχαίο και το μη προγραμματισμένο. Εδώ και η ομορφιά, οι προκλήσεις και οι κίνδυνοι. Στην προκειμένη, εδώ και η απόλαυση της ανάγνωσης.


* Ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΧΑΤΖΗΜΩΗΣΙΑΔΗΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Το χιόνι των Αγράφων» (εκδ. Κίχλη).

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ίνκουμπους» του Βαγγέλη Γιαννίση – Θρίλερ για γερά στομάχια

«Ίνκουμπους» του Βαγγέλη Γιαννίση – Θρίλερ για γερά στομάχια

Για το αστυνομικό μυθιστόρημα «Ίνκουμπους», του Βαγγέλη Γιαννίση (εκδ. Διόπτρα).

Της Κατερίνα Σιδέρη

Το Ίνκουμπους του Βαγγέλη Γιαννίση αποτελεί τη συνέχεια μιας σειράς βιβλίων μυστηρίου και θρίλερ του συγγραφέα, με κεντρικό ήρωά τους τον επιθεωρητή Άντερς. Τούτη τη φορά ...

«Νέα Σελήνη – Ημέρα πρώτη» του Θανάση Βαλτινού (κριτική)

«Νέα Σελήνη – Ημέρα πρώτη» του Θανάση Βαλτινού (κριτική)

Παράλληλη ανάγνωση της νέας νουβέλας του Θανάση Βαλτινού «Νέα Σελήνη – Ημέρα πρώτη» (εκδ. Εστία), με τον τόμο που συγκεντρώνει συνεντεύξεις του των τελευταίων πενήντα χρόνων «Όπως ο έρωτας – Επιλογή συνεντεύξεων 1972-2018» (εκδ. Εστία) σε επιμέλεια του Κωστή Δανόπουλου.

Του Ηλία Κ...

«Το τηλεφώνημα που δεν έγινε» του Απόστολου Δοξιάδη (κριτική)

«Το τηλεφώνημα που δεν έγινε» του Απόστολου Δοξιάδη (κριτική)

Για το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Απόστολου Δοξιάδη «Το τηλεφώνημα που δεν έγινε» (εκδ. Ίκαρος). 

Του Θόδωρου Σούμα

Tο τηλεφώνημα που δεν έγινε του Απόστολου Δοξιάδη είναι ένα σύνθετο, περίπλοκο λογοτεχνικό αφήγημα. Μια αυτοαναλυτική...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ιστορίες από την «Πολιτεία» των βιβλίων: Ο Μάνος Κοντολέων θυμάται...

Ιστορίες από την «Πολιτεία» των βιβλίων: Ο Μάνος Κοντολέων θυμάται...

Ένα πορτρέτο του βιβλιοπωλείου «Πολιτεία» πολυπρισματικό, φιλοτεχνημένο από τις αφηγήσεις και τις ιστορίες συγγραφέων και μεταφραστών. Σήμερα, ο συγγραφέας Μάνος Κοντολέων.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η σχέση όλων μας με την ανάγνω...

1ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Αναλυτικό πρόγραμμα εκδηλώσεων και συζητήσεων

1ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Αναλυτικό πρόγραμμα εκδηλώσεων και συζητήσεων

Αυτό είναι αναλυτικά το ιδιαίτερα πλούσιο πρόγραμμα εκδηλώσεων αλλά και θεματικών συζητήσεων που θα λάβουν χώρα στη διάρκεια των πέντε ημερών, 29 Ιουνίου - 3 Ιουλίου, στο 1ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων. 

Επιμέλεια: Book Press

Πρόγραμμα Εκ...

«Ίνκουμπους» του Βαγγέλη Γιαννίση – Θρίλερ για γερά στομάχια

«Ίνκουμπους» του Βαγγέλη Γιαννίση – Θρίλερ για γερά στομάχια

Για το αστυνομικό μυθιστόρημα «Ίνκουμπους», του Βαγγέλη Γιαννίση (εκδ. Διόπτρα).

Της Κατερίνα Σιδέρη

Το Ίνκουμπους του Βαγγέλη Γιαννίση αποτελεί τη συνέχεια μιας σειράς βιβλίων μυστηρίου και θρίλερ του συγγραφέα, με κεντρικό ήρωά τους τον επιθεωρητή Άντερς. Τούτη τη φορά ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα των Stephen King & Peter Straub «Το φυλαχτό» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2

...
«Το τραγούδι της γοργόνας» της Σαρµέιν Κλιφτ (προδημοσίευση)

«Το τραγούδι της γοργόνας» της Σαρµέιν Κλιφτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Charmian Clift «Το τραγούδι της γοργόνας» (μτφρ. Φωτεινή Πίπη), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 9 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Κάλυμνος μας αποκαλύφθηκε σταδιακά. Εκ π...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Επιλογή 30 βιβλίων non fiction, τα οποία κυκλοφόρησαν τους προηγούμενους μήνες: Ιστορία, φιλοσοφία, πολιτική και διανόηση, έμφυλη βία και δικαιώματα και, βέβαια, Μικρασιατική Καταστροφή. Και στο τέλος, μια ιδιαίτερη πρόταση μεταφρασμένης λογοτεχνίας.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...
Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

To 2021 ήταν η χρονιά της μαύρης λογοτεχνίας. Το βραβείο Νόμπελ αλλά και το γαλλικό Γκονκούρ απονεμήθηκαν σε συγγραφείς που γεννήθηκαν στην Αφρική αλλά βρήκαν φωνή στις χώρες που μετανάστευσαν. Τα βραβεία επισφράγισαν μια ευρύτερη αύξηση του ενδιαφέροντος για έργα μαύρων συγγραφέων, κυρίως Αμερικανών, που τους ανακα...

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ