protovrohia 2

Για τη νουβέλα του Σπύρου Κιοσσέ «Τα πρωτοβρόχια – Μικρή ιστορία ενηλικίωσης» (εκδ. Μεταίχμιο).

Του Παναγιώτη Χατζημωυσιάδη

Ποια στιγμή σηματοδοτεί την πορεία προς την ενηλικίωση; Μέσα από ποιες διαδικασίες δρομολογείται; Ποιες ενδότερες δυνάμεις αντιπαρατίθενται; Πόσο καιρό διαρκεί; Και κυρίως πότε περατώνεται;

Η θεματική της ενηλικίωσης ευρισκόμενη στο μεταίχμιο της εφηβείας, δηλαδή στο μεσοδιάστημα λογικής και φαντασίας, άχρονου και έγχρονου, ταυτότητας και μη ταυτότητας, κουβαλά μπόλικη δραματική ύλη. Εντός της η πύκνωση των θεματικών μοτίβων που διαχρονικά απασχολούν την ανθρωπότητα σε θρησκευτική, φιλοσοφική και λογοτεχνική κλίμακα, όπως η νοσταλγία του χαμένου παραδείσου, η ενοχή του προπατορικού αμαρτήματος, η τραυματική εμπειρία της πτώσης, ο δύσκολος αγώνας για την προσαρμογή και την επιβίωση. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο το μακρόβιο λογοτεχνικό ενδιαφέρον που εγείρει όχι μόνο στην ονομαζόμενη παιδική ή εφηβική λογοτεχνία.

Πρωτοβρόχια τιτλοφορείται το νέο βιβλίο του Σπύρου Κιοσσέ, μικρή ιστορία ενηλικίωσης ο επεξηγηματικός υπότιτλος – χωρίς, ευτυχώς, τον ηλικιακό προσδιορισμό του αναγνωστικού κοινού στο οποίο απευθύνεται. O Τάσος είναι στις τελευταίες τάξεις του δημοτικού. Ζει με τους γονείς και τη μικρότερη αδελφή του. Το πρωί πηγαίνει σχολείο, το απόγευμα ξαμολιέται στο παιχνίδι, έχει φίλους, γείτονες και συγγενείς. Σπίτι και σχολείο, έξω και μέσα χώρος, θέλω και πρέπει οργανώνουν την επαναλαμβανόμενη καθημερινότητα σ’ έναν μικρόκοσμο που μπορεί να φαντάζει στα μάτια του παιδιού στέρεος, αμετάβλητος και κραταιός, αλλά την ίδια στιγμή υπόκειται σε μια διπλή πίεση: Αφενός η μη συνειδητή χρονικότητα του ήρωα διαπερνάται απ’ την ιστορικότητα του χώρου και του χρόνου, που μέσα από ένα πλήθος πραγματολογικών στοιχείων τοποθετείται σε επαρχιακή πόλη της Θράκης στις αρχές του ’80, μέσα δηλαδή σ’ ένα μεταβαλλόμενο κοινωνικό περιβάλλον. Αφετέρου δεν παύουν οι αλλαγές στη ζωή του ήρωα, γεννιέται η αδελφή του, ο πατέρας του σχεδόν πάντα απών, εγκαταλείπει οριστικά την οικογένεια, εμφανίζεται η Ασημίνα και ύστερα εξαφανίζεται, η γιαγιά του πεθαίνει για να σιγήσουν οριστικά οι διηγήσεις της, ο κόκορας του, ο συνονόματος Τάσος, παρουσιάζεται απ’ το πρώτο ακόμη κεφάλαιο ψόφιος, να προσημαίνει δίκην συμβόλου το πέρας της παιδικότητας. Εντέλει, η μετάβαση στην ενηλικίωση είναι μια μαθητεία στον χρόνο, στις απώλειες, στη φθορά και στον πόνο.

Εδώ πιστεύω ότι είναι και η βασική αρετή του μυθιστορήματος: στην ειλικρίνεια και στην αφέλεια του πρωτοπρόσωπου αφηγητή, στην ικανότητα δηλαδή του συγγραφέα όχι να μιμείται ούτε να υποκρίνεται, αλλά να ζωντανεύει με απόλυτη αληθοφάνεια την παιδική ματιά.

Ο αφηγητής του Κιοσσέ ταυτιζόμενος με τον πρωταγωνιστή του μυθιστορήματος αποδίδει τα γεγονότα απ’ τη συγχρονική ματιά των παιδικών του χρόνων, πάει να πει με τις απλοϊκές εξηγήσεις, το ανακάτεμα του φανταστικού και του πραγματικού, την αδύναμη σχέση αιτίου-αιτιατού, την ανάγκη του χάπι εντ, την καταφυγή στο όνειρο, την τάση αυτοενοχοποίησης, την κυριαρχία του εγώ κι αυτό με τη σειρά του μας βοηθά απ’ τη μια να γνωρίσουμε καλύτερα την παιδική ψυχή και απ’ την άλλη αποδραματοποιεί την ένταση ακόμη και τραγικών συμβάντων, που κάποτε κάποτε χρωματίζονται με χιουμοριστικό τόνο. Εδώ πιστεύω ότι είναι και η βασική αρετή του μυθιστορήματος: στην ειλικρίνεια και στην αφέλεια του πρωτοπρόσωπου αφηγητή, στην ικανότητα δηλαδή του συγγραφέα όχι να μιμείται ούτε να υποκρίνεται, αλλά να ζωντανεύει με απόλυτη αληθοφάνεια την παιδική ματιά. Πέραν των άλλων, η αφηγηματική αυτή επιλογή κομίζει και μια πολύ ενδιαφέρουσα πρόταση στην ευρύτερη επεξεργασία του θέματος: η βαθύτερη κατανόηση του παιδικού κόσμου δεν μπορεί να γίνει ερήμην της ίδιας της παιδικής ματιάς.

Εξίσου επιτυχής είναι και η επιλογή των μικρών αφηγηματικών τμημάτων που συνέχουν εν είδει κεφαλαίων το μυθιστορηματικό όλο. Η αποσπασματικότητα, η έλλειψη ενότητας, η διασάλευση της χρονικής γραμμικότητας και η απουσία συνολικής εποπτείας, που χαρακτηρίζουν την παιδική οπτική, βρίσκουν σε αυτό τον τρόπο οργάνωσης του υλικού μια εξαιρετική αποτύπωση. Καθεμιά απ’ τις αφηγηματικές αυτές ψηφίδες διατηρεί μια σχετική αυτοτέλεια δράσης και από κοινού με τις άλλες συνθέτει ως ενοποιό δύναμη του συνόλου την ενιαία αφήγηση. Εμμέσως αναγνωρίζω εδώ ένα σχόλιο για τη γραφή, που έρχεται όχι μόνο να διασώσει τη μνήμη αλλά και να τη νοηματοδοτήσει με περιεχόμενο, επισφραγίζοντας την εξελισσόμενη ωρίμανση του ήρωα. Εν ολίγοις, η ολοκλήρωση της αφήγησης του Τάσου δηλοί την ενηλικίωση του Τάσου.

Η παιδική συνείδηση δεν μεστώνει αφ’ εαυτής σε κενό λόγου αλλά σε συνομιλία, σε αντιπαράθεση, σε διαμάχη με τις φωνές που την περιβάλλουν, εντέλει η ίδια η ωρίμαση έχει το νόημα της μετάβασης απ’ τον μονόλογο στον διάλογο...

metaixmio kiosses protovrohiaΘέλω επίσης να σταθώ και στο πλήθος των φωνών που ακούγονται στο κείμενο. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η φωνή του ίδιου του ήρωα και της γιαγιάς του, δύο διακριτές γλώσσες που εκφέρονται πάντα σε ευθύ λόγο συστήνοντας μια συνομιλία ανάμεσα στο σήμερα και στο χτες, στην κοινή νεοελληνική και στη διάλεκτο, στο βλέμμα και στη μνήμη. Την ίδια στιγμή υπάρχουν οι απόψεις, οι προτάσεις, οι ιδέες, οι σκέψεις του πατέρα, της αδελφής, της μητέρας, των φίλων, των δασκάλων κ.τ.λ., διαμεσολαβημένες απ’ τη φωνή του αφηγητή εν είδει πλάγιου λόγου. Τούτη η διαλογικότητα του κειμένου, ο κατά τον Μπαχτίν πολυγλωσσισμός του, οργανώνει τη βασική προϋπόθεση που απαιτείται στη διαδικασία της ωρίμανσης, την παρουσία δηλαδή του άλλου υπό τη μορφή πρωτίστως του λόγου του άλλου. Η παιδική συνείδηση δεν μεστώνει αφ’ εαυτής σε κενό λόγου αλλά σε συνομιλία, σε αντιπαράθεση, σε διαμάχη με τις φωνές που την περιβάλλουν, εντέλει η ίδια η ωρίμαση έχει το νόημα της μετάβασης απ’ τον μονόλογο στον διάλογο, απ’ τη φωνή του εγώ στη φωνή των άλλων.

Υπάρχει, τέλος, και η διάσταση του κοινωνικού χώρου, που ευλόγως διατηρείται σε δεύτερο φόντο μέσα στο αφηγηματικό σύμπαν του ήρωα, αλλά δεν παύει να υφίσταται και μάλιστα ολοένα και πιο ορατά όσο εξελίσσεται η πλοκή. Μέσα απ’ την ατομική ιστορία του Τάσου παρακολουθούμε τα ορατά σημάδια κρίσης της οικογένειας, τις σχέσεις αλληλεγγύης αλλά και τη μικρόνοια της επαρχίας, τη σταδιακή υποχώρηση της μνήμης του παρελθόντος μπροστά στον μικροαστικό ευδαιμονισμό του παρόντος, τη σκληρή πίεση των βιοτικών αναγκών και όλα αυτά δοσμένα με τρόπο που το ατομικό να καθίσταται ολοένα και πιο κοινωνικό. Ξανά λοιπόν η ωρίμανση, που έχει το νόημα της προσαρμογής του παιδικού εγώ στον έξω χώρο, μ’ όλες τις μικρές ή μεγάλες ήττες, τα μικρά ή μεγάλα τραύματα που αυτή η προσαρμογή προκαλεί.

Αν θα ’χα να διατυπώσω κάποια ένσταση, αυτή αφορά ορισμένα στοιχεία πλοκής (ο ψόφιος πετεινός, ο αόρατος ήρωας, το ποντικοφάρμακο) που, ενώ δίνουν ως προσημάνσεις μια ορισμένη κατεύθυνση στη δράση, αυτή τελικά σαν να δείχνει την τελευταία στιγμή απρόθυμη ή αμήχανη να τα αξιοποιήσει. Απ’ την άλλη, σκέφτομαι ότι και αυτή ακόμη η αμηχανία είναι συστατικό στοιχείο, εννοώ στοιχείο αληθοφάνειας, της αφηγηματικής επιλογής του συγγραφέα να μας συστήσει τον παιδικό κόσμο του ήρωα μέσα απ’ τα παιδικά του μάτια. Στην πολυπαραμετρική διαδικασία της μετάβασης απ’ την παιδικότητα στην ενηλικίωση υπάρχει πάντα χώρος για το απρόβλεπτο, το τυχαίο και το μη προγραμματισμένο. Εδώ και η ομορφιά, οι προκλήσεις και οι κίνδυνοι. Στην προκειμένη, εδώ και η απόλαυση της ανάγνωσης.


* Ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΧΑΤΖΗΜΩΗΣΙΑΔΗΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Το χιόνι των Αγράφων» (εκδ. Κίχλη).

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Brandy Sour» της Κωνσταντίας Σωτηρίου (κριτική) – Μυθιστόρημα επιστροφής και μνήμης με επίκεντρο το ιστορικό Λήδρα Πάλας

«Brandy Sour» της Κωνσταντίας Σωτηρίου (κριτική) – Μυθιστόρημα επιστροφής και μνήμης με επίκεντρο το ιστορικό Λήδρα Πάλας

Για το μυθιστόρημα της Κωνσταντίας Σωτηρίου «Brandy Sour – Μυθιστόρημα σε είκοσι δύο δωμάτια» (εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: Χριστούγεννα στο Λήδρα Πάλας, το 1954.

Γράφει ο Δημήτρης Χριστόπουλος

«Ο τόπος ανήκ...

«Λάδι σε καμβά» του Αλέξη Πανσέληνου (κριτική)

«Λάδι σε καμβά» του Αλέξη Πανσέληνου (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Αλέξη Πανσέληνου «Λάδι σε καμβά» (εκδ. Μεταίχμιο). Κεντρική εικόνα: Φοιτητές συγκεντρωμένοι έξω από το Πολυτεχνείο στις 15.11.1973 γράφουν συνθήματα σε διερχόμενα τρόλεϊ «Κάτω η χούντα» © Ντίμης Αργυρόπουλος / Πρακτορείο Φωτογραφικών Επικαίρων Ελληνικού και Ξένου Τύπου...

«Φυγόδικος δεν ήμουν» της Ισμήνης Καρυωτάκη (κριτική) – Από τη Φρειδερίκη στον «Κατήφορο»

«Φυγόδικος δεν ήμουν» της Ισμήνης Καρυωτάκη (κριτική) – Από τη Φρειδερίκη στον «Κατήφορο»

Για το μυθιστόρημα της Ισμήνης Καρυωτάκη «Φυγόδικος δεν ήμουν» (εκδ. Ποταμός). Κεντρική εικόνα: Η Ζωή Λάσκαρη στον «Κατήφορο» (σκην. Γιάννης Δαλιανίδης).

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Θα ήθελα, πρώτα απ’ όλα, να δώσω τα εύσημα στην Ισμήνη Καρυω...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τα 10 καλύτερα βιβλία του 2022 σύμφωνα με τους New York Times

Τα 10 καλύτερα βιβλία του 2022 σύμφωνα με τους New York Times

Οι New York Times δημοσίευσαν πρόσφατα μια λίστα με τα δέκα καλύτερα βιβλία που κυκλοφόρησαν μέσα στη χρονιά. Αξίζει να αναφερθεί πως, στην κατηγορία της μυθοπλασίας, τέσσερα από τα πέντε προτεινόμενα βιβλία είναι έργα γραμμένα από γυναίκες συγγραφείς. Στην κεντρική φωτογραφία, η βραβευμένη με Πούλιτζερ λογοτεχνίας ...

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Τζούλιαν Μπαρνς [Julian Barnes] «Ελίζαμπεθ Φιντς» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στεκόταν μπροστά μας χωρίς ση...

Παρουσίαση του μυθιστορήματος του Ντίνου Γιώτη «Club 23.4»

Παρουσίαση του μυθιστορήματος του Ντίνου Γιώτη «Club 23.4»

Το ΝΠΔΔ του Δήμου Ζωγράφου και οι εκδόσεις Βακχικόν παρουσιάζουν το βιβλίο του Ντίνου Γιώτη Club 23.4. 

Επιμέλεια: Book Press

Για το βιβλίο θα συζητήσουν ο συγγραφέας Ντίνος Γιώτης με τον συγγραφέ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Τζούλιαν Μπαρνς [Julian Barnes] «Ελίζαμπεθ Φιντς» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στεκόταν μπροστά μας χωρίς ση...

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την ανθολογία κειμένων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η Πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν αληθε...

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τσαρλς Σέιφ [Charles Seife] «Ο πραγματικός Χόκινγκ – Κατασκευάζοντας έναν διάσημο επιστήμονα» (μτφρ. Ανδρέας Μιχαηλίδης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

10 Νοεμβρίου 2022 ΕΠΩΝΥΜΩΣ

«Γράφε για όσα ξέρεις»: Δεκατέσσερις Έλληνες λογοτέχνες αποτιμούν την πιο διάσημη συγγραφική συμβουλή

Δεκατέσσερις Έλληνες λογοτέχνες μιλούν για τη χιλιοειπωμένη συμβουλή που παροτρύνει τους άπειρους δημιουργούς να βασιστούν στα βιώματα και στις εμπειρίες τους, στην καθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ