«Τι απομένει απ' τη φωτιά» του Θωμά Ψύρρα (κριτική)

Ο Θωμάς Ψύρρας είναι φιλόλογος και πέρα από το συγγραφικό του έργο έχει μια πολλαπλή λογοτεχνική παρουσία είτε συμμετέχοντας σε διάφορα λογοτεχνικά περιοδικά, είτε διδάσκοντας Θεωρία της Λογοτεχνίας σε επιμορφώσεις καθηγητών, είτε γράφοντας άρθρα σε περιοδικά και εφημερίδες. Παράλληλα έχει για μια περίοδο διατελέσει και βουλευτής. Άτομο, λοιπόν, με ενεργό πολιτική δράση – και ως πολιτική εννοώ την ενασχόληση με τα κοινά, δηλαδή την άμεση σχέση του πολίτη με τα εντός της Πολιτείας τεκτενόμενα.

Το Τι απομένει απ΄ τη φωτιά είναι το πέμπτο του βιβλίο και στο βαθμό που γνωρίζω ακολουθεί κι αυτό, όπως και τα προηγούμενα, την τεχνική σύνθεσης της αφηγούμενης υπόθεσης του έργου με ιστορικά στοιχεία. Ο κεντρικός ήρωας είναι και ο αφηγητής της ιστορίας του. Μια πρωτοπρόσωπη, λοιπόν, αφήγηση με τη μορφή επιστολής, είναι η μορφή που έχει αυτή η νουβέλα. Και χαρακτηρίζω το συγκεκριμένο έργο ως νουβέλα και όχι ως μυθιστόρημα μιας και με ξεκάθαρο προγραμματισμό, ο συγγραφέας του δεν θέλησε να επεκταθεί σε παραπλήσιες σχέσεις ή καταστάσεις, πέρα από την καταγραφή των γεγονότων και των αντιδράσεων του ίδιου του αφηγητή.

Μέσα από την επιστολή αυτή θα εξιστορήσει όλη του τη ζωή – γιος προσφύγων Αρμενίων, από αμπελουργός σε χωριό του Θεσσαλικού κάμπου, θα βρεθεί να μπαρκάρει σε φορτηγό πλοίο για να αποφύγει τις πιέσεις του καθεστώτος...

Γεννημένος στην Ελλάδα, από Αρμένιους και πρόσφυγες γονείς, ο ήρωάς του, ο Αρτέμ Αμπαριάν, σε προχωρημένη πλέον ηλικία στέλνει επιστολή στον γιο παλιάς του συμμαθήτριας. Μέσα από την επιστολή αυτή θα εξιστορήσει όλη του τη ζωή – γιος προσφύγων Αρμενίων, από αμπελουργός σε χωριό του Θεσσαλικού κάμπου, θα βρεθεί να μπαρκάρει σε φορτηγό πλοίο για να αποφύγει τις πιέσεις του καθεστώτος, καθώς ο αδελφός του είναι αριστερός αντάρτης, αλλά και ο ίδιος δεν κρύβει την ιδεολογία του. Μα ο Αρτέμ λαχταρά να συμμετάσχει στον αγώνα για την επικράτηση των ιδανικών του, κι έτσι μαζί με μερικούς άλλους ναυτικούς, μόλις το πλοίο τους δέσει σε πολωνικό λιμάνι, φεύγουν και ζητάνε από τον εκεί κομματικό μηχανισμό, να τους στείλουν πίσω στην πατρίδα, να πολεμήσουν μαζί με τους συντρόφους τους.

Κι έτσι ξεκινά μια περιπέτεια που θα σημαδέψει όλη του τη ζωή, καθώς από την Πολωνία στην Τσεχία και από εκεί στη Ρωσία, θα βρίσκεται διαρκώς έγκλειστος σε διάφορα στρατόπεδα, όπου θα τον αντιμετωπίζουν στην αρχή ως κατάσκοπο, ενώ καθώς θα περνούν τα χρόνια θα τον ξεχάσουν – ένα ακόμα όνομα μέσα σε χιλιάδες άλλα ονόματα σε κατάστιχα μιας αυταρχικής κρατικής οντότητας. Για χρόνια η ζωή του θα είναι η ζωή ενός φυλακισμένου, ενός ανθρώπου καταδικασμένου σε σκληρή εργασία και αφόρητη πείνα. Και όταν κάποια στιγμή θα καταφέρει να απελευθερωθεί, θα βρεθεί μόνος σε ένα αχανές κράτος, το οποίο θα του αρνιέται την ίδια του την ταυτότητα.

Η γραφή του Θωμά Ψύρρα έχει μια εύστοχη απλότητα, οι περιγραφές του μαρτυρούν ότι έχει τον έλεγχο μιας αντικειμενικής όσο και πικρής καταγραφής...

Τα γεγονότα συνεχίζουν να είναι τραγικά, ο Αρτέμ κάποια στιγμή θα καταφέρει να συναντηθεί με τον, επίσης εξόριστο, αδελφό του στην Τασκένδη, και εκεί θα βιώσουν και πάλι το αίσθημα των ατόμων χωρίς ταυτότητα και πατρίδα, μέχρι να μπορέσουν να μεταναστεύσουν, για ακόμη μια φορά, στην Αργεντινή όπου βρίσκεται και ζει η αδελφή τους. Σε ηλικία εβδομήντα χρονών ο Αρτέμ γράφει την επιστολή-εξιστόρηση της ζωής του, και από την αρχή έως το τέλος αυτής δεν κρύβει τη βαθιά του πίκρα, γιατί στερήθηκε το μέρος όπου γεννήθηκε και γνώρισε τα πρώτα βασικά νοήματα της ζωής.

Μέσα από τη δική του φωνή, ο Θωμάς Ψύρρας προσφέρει τη δυνατότητα να ακουστούν τα μύρια όσα δράματα όσων έτυχε να βρεθούνε εξόριστοι, εκδιωγμένοι, εκπατρισμένοι, πρόσφυγες, μετανάστες. Άνθρωποι χωρίς ταυτότητα. Και όσο κι αν η ιστορία του Αρτέμ αναφέρεται στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, δεν παύει να διαβάζεται ως μια μαρτυρία διαχρονικής αδικίας – είναι η αδικία που η Ιστορία δημιουργεί καθώς συνεχώς επαναλαμβάνει τις ίδιες πράξεις και αφήνει τον απλό, καθημερινό άνθρωπο στο περιθώριο της ζωής, τον εγκαταλείπει ως ένα άτομο που δεν δικαιούται μήτε το παρελθόν του, μήτε και το όποιο μέλλον του.

Στην ουσία είναι μια μικροσκοπική παρουσίαση του 20ου αιώνα, ενός αιώνα σκοτεινού καθώς από τη μια έθρεψε ελπίδες και από την άλλη κουτσούρεψε ζωές. Η γραφή του Θωμά Ψύρρα έχει μια εύστοχη απλότητα, οι περιγραφές του μαρτυρούν ότι έχει τον έλεγχο μιας αντικειμενικής όσο και πικρής καταγραφής, και η ταχύτητα με την οποία περνάει από το ένα περιστατικό στο άλλο θυμίζει κινηματογραφική τεχνική – μόνο που εδώ είναι οι λέξεις στη θέση των εικόνων, οι οποίες περιγράφουν συνθήκες και εμβαθύνουν συναισθήματα.

Ένα ιδιαιτέρως ενδιαφέρον κείμενο, όπου πέρα από την όποια λογοτεχνική του απόλαυση, προσφέρει και τη γνώση ιστορικών γεγονότων που δεν έχουν γίνει ευρύτερα γνωστά. Και ακόμα θα το χαρακτήριζα ως τραγικά επίκαιρο – η Ιστορία των χρόνων μας συνεχώς δημιουργεί άτομα που στερούνται το δικαίωμα στο παρελθόν τους, που οδεύουν προς ένα άγνωστο μέλλον. Το προσφυγικό δράμα παραμένει πάντα επίκαιρο.

* Ο ΜΑΝΟΣ ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ είναι συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα για εφήβους «Ο άλλος» (εκδ. Πατάκη).