ti menei apo ti fotia

Για τη νουβέλα του Θωμά Ψύρρα «Τι απομένει απ' τη φωτιά» (εκδ. Μεταίχμιο). Φωτογραφία © Τάκης Τλούπας, Αμπελάκια, 1973

Του Μάνου Κοντολέων

Ο Θωμάς Ψύρρας είναι φιλόλογος και πέρα από το συγγραφικό του έργο έχει μια πολλαπλή λογοτεχνική παρουσία είτε συμμετέχοντας σε διάφορα λογοτεχνικά περιοδικά, είτε διδάσκοντας Θεωρία της Λογοτεχνίας σε επιμορφώσεις καθηγητών, είτε γράφοντας άρθρα σε περιοδικά και εφημερίδες. Παράλληλα έχει για μια περίοδο διατελέσει και βουλευτής. Άτομο, λοιπόν, με ενεργό πολιτική δράση – και ως πολιτική εννοώ την ενασχόληση με τα κοινά, δηλαδή την άμεση σχέση του πολίτη με τα εντός της Πολιτείας τεκτενόμενα.

Το Τι απομένει απ΄ τη φωτιά είναι το πέμπτο του βιβλίο και στο βαθμό που γνωρίζω ακολουθεί κι αυτό, όπως και τα προηγούμενα, την τεχνική σύνθεσης της αφηγούμενης υπόθεσης του έργου με ιστορικά στοιχεία. Ο κεντρικός ήρωας είναι και ο αφηγητής της ιστορίας του. Μια πρωτοπρόσωπη, λοιπόν, αφήγηση με τη μορφή επιστολής, είναι η μορφή που έχει αυτή η νουβέλα. Και χαρακτηρίζω το συγκεκριμένο έργο ως νουβέλα και όχι ως μυθιστόρημα μιας και με ξεκάθαρο προγραμματισμό, ο συγγραφέας του δεν θέλησε να επεκταθεί σε παραπλήσιες σχέσεις ή καταστάσεις, πέρα από την καταγραφή των γεγονότων και των αντιδράσεων του ίδιου του αφηγητή.

Μέσα από την επιστολή αυτή θα εξιστορήσει όλη του τη ζωή – γιος προσφύγων Αρμενίων, από αμπελουργός σε χωριό του Θεσσαλικού κάμπου, θα βρεθεί να μπαρκάρει σε φορτηγό πλοίο για να αποφύγει τις πιέσεις του καθεστώτος...

Γεννημένος στην Ελλάδα, από Αρμένιους και πρόσφυγες γονείς, ο ήρωάς του, ο Αρτέμ Αμπαριάν, σε προχωρημένη πλέον ηλικία στέλνει επιστολή στον γιο παλιάς του συμμαθήτριας. Μέσα από την επιστολή αυτή θα εξιστορήσει όλη του τη ζωή – γιος προσφύγων Αρμενίων, από αμπελουργός σε χωριό του Θεσσαλικού κάμπου, θα βρεθεί να μπαρκάρει σε φορτηγό πλοίο για να αποφύγει τις πιέσεις του καθεστώτος, καθώς ο αδελφός του είναι αριστερός αντάρτης, αλλά και ο ίδιος δεν κρύβει την ιδεολογία του. Μα ο Αρτέμ λαχταρά να συμμετάσχει στον αγώνα για την επικράτηση των ιδανικών του, κι έτσι μαζί με μερικούς άλλους ναυτικούς, μόλις το πλοίο τους δέσει σε πολωνικό λιμάνι, φεύγουν και ζητάνε από τον εκεί κομματικό μηχανισμό, να τους στείλουν πίσω στην πατρίδα, να πολεμήσουν μαζί με τους συντρόφους τους.

Κι έτσι ξεκινά μια περιπέτεια που θα σημαδέψει όλη του τη ζωή, καθώς από την Πολωνία στην Τσεχία και από εκεί στη Ρωσία, θα βρίσκεται διαρκώς έγκλειστος σε διάφορα στρατόπεδα, όπου θα τον αντιμετωπίζουν στην αρχή ως κατάσκοπο, ενώ καθώς θα περνούν τα χρόνια θα τον ξεχάσουν – ένα ακόμα όνομα μέσα σε χιλιάδες άλλα ονόματα σε κατάστιχα μιας αυταρχικής κρατικής οντότητας. Για χρόνια η ζωή του θα είναι η ζωή ενός φυλακισμένου, ενός ανθρώπου καταδικασμένου σε σκληρή εργασία και αφόρητη πείνα. Και όταν κάποια στιγμή θα καταφέρει να απελευθερωθεί, θα βρεθεί μόνος σε ένα αχανές κράτος, το οποίο θα του αρνιέται την ίδια του την ταυτότητα.

Η γραφή του Θωμά Ψύρρα έχει μια εύστοχη απλότητα, οι περιγραφές του μαρτυρούν ότι έχει τον έλεγχο μιας αντικειμενικής όσο και πικρής καταγραφής...

Τα γεγονότα συνεχίζουν να είναι τραγικά, ο Αρτέμ κάποια στιγμή θα καταφέρει να συναντηθεί με τον, επίσης εξόριστο, αδελφό του στην Τασκένδη, και εκεί θα βιώσουν και πάλι το αίσθημα των ατόμων χωρίς ταυτότητα και πατρίδα, μέχρι να μπορέσουν να μεταναστεύσουν, για ακόμη μια φορά, στην Αργεντινή όπου βρίσκεται και ζει η αδελφή τους. Σε ηλικία εβδομήντα χρονών ο Αρτέμ γράφει την επιστολή-εξιστόρηση της ζωής του, και από την αρχή έως το τέλος αυτής δεν κρύβει τη βαθιά του πίκρα, γιατί στερήθηκε το μέρος όπου γεννήθηκε και γνώρισε τα πρώτα βασικά νοήματα της ζωής.

metaixmio psyrras ti apomenei apo ti fotiaΜέσα από τη δική του φωνή, ο Θωμάς Ψύρρας προσφέρει τη δυνατότητα να ακουστούν τα μύρια όσα δράματα όσων έτυχε να βρεθούνε εξόριστοι, εκδιωγμένοι, εκπατρισμένοι, πρόσφυγες, μετανάστες. Άνθρωποι χωρίς ταυτότητα. Και όσο κι αν η ιστορία του Αρτέμ αναφέρεται στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, δεν παύει να διαβάζεται ως μια μαρτυρία διαχρονικής αδικίας – είναι η αδικία που η Ιστορία δημιουργεί καθώς συνεχώς επαναλαμβάνει τις ίδιες πράξεις και αφήνει τον απλό, καθημερινό άνθρωπο στο περιθώριο της ζωής, τον εγκαταλείπει ως ένα άτομο που δεν δικαιούται μήτε το παρελθόν του, μήτε και το όποιο μέλλον του.

Στην ουσία είναι μια μικροσκοπική παρουσίαση του 20ου αιώνα, ενός αιώνα σκοτεινού καθώς από τη μια έθρεψε ελπίδες και από την άλλη κουτσούρεψε ζωές. Η γραφή του Θωμά Ψύρρα έχει μια εύστοχη απλότητα, οι περιγραφές του μαρτυρούν ότι έχει τον έλεγχο μιας αντικειμενικής όσο και πικρής καταγραφής, και η ταχύτητα με την οποία περνάει από το ένα περιστατικό στο άλλο θυμίζει κινηματογραφική τεχνική – μόνο που εδώ είναι οι λέξεις στη θέση των εικόνων, οι οποίες περιγράφουν συνθήκες και εμβαθύνουν συναισθήματα.

Ένα ιδιαιτέρως ενδιαφέρον κείμενο, όπου πέρα από την όποια λογοτεχνική του απόλαυση, προσφέρει και τη γνώση ιστορικών γεγονότων που δεν έχουν γίνει ευρύτερα γνωστά. Και ακόμα θα το χαρακτήριζα ως τραγικά επίκαιρο – η Ιστορία των χρόνων μας συνεχώς δημιουργεί άτομα που στερούνται το δικαίωμα στο παρελθόν τους, που οδεύουν προς ένα άγνωστο μέλλον. Το προσφυγικό δράμα παραμένει πάντα επίκαιρο.


* Ο ΜΑΝΟΣ ΚΟΝΤΟΛΕΩΝ είναι συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα για εφήβους «Ο άλλος» (εκδ. Πατάκη).

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

Για τη συλλογή διηγημάτων της Πόπης Φιρτινίδου «Τηρούμενες αναλογίες» (Εκδόσεις των Συναδέλφων). Κεντρική εικόνα: Πίνακας από τον Αργυρό Ουμβέρτο (1884 - 1963) με τίτλο «Ο παππούς» (1912) / Εθνική Πινακοθήκη.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η ψυχολογί...

«De Mysteriis» του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη (κριτική) – black metal μυστήρια στην ελληνική επαρχία

«De Mysteriis» του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη (κριτική) – black metal μυστήρια στην ελληνική επαρχία

Για τη συλλογή διηγημάτων του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη «De Mysteriis» (εκδ. Αντίποδες), εμπνευσμένη από τους στίχους της black metal μουσικής των Mayhem.

Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου

Pagan fears / The past is alive /&nbs...

«Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο» του Βαγγέλη Ραπτόπουλου (κριτική) –  Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη

«Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο» του Βαγγέλη Ραπτόπουλου (κριτική) – Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη

Για το βιβλίο του Βαγγέλη Ραπτόπουλου «Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο. Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη» (εκδ. Κέδρος).

Γράφει η Γεωργία Κακούρου–Χρόνη

Αναλογίζομαι πολλές φορές τον διάλογό μου με φίλο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Το καλοκαίρι της Κάρμεν» σε σκηνοθεσία Ζαχαρία Μαυροειδή (κριτική) – Ένας τρυφερός ύμνος για την ανδρική γκέι φιλία

«Το καλοκαίρι της Κάρμεν» σε σκηνοθεσία Ζαχαρία Μαυροειδή (κριτική) – Ένας τρυφερός ύμνος για την ανδρική γκέι φιλία

Για την ταινία του Ζαχαρία Μαυροειδή «Το καλοκαίρι της Κάρμεν». Τολμηρό φιλμ που όμως δεν πέφτει σε κλισέ και ανούσια δράματα. 

Γράφει η Φανή Χατζή

«Το Καλοκαίρι της Κάρμεν» είναι η απόλυτα καλοκαιρινή ταινία, ιδανική για ένα χαλαρό βραδάκι σε κάπ...

Η ελληνική κουίρ λογοτεχνία ήταν πάντα εδώ

Η ελληνική κουίρ λογοτεχνία ήταν πάντα εδώ

10 βιβλία + 1 διήγημα τα οποία διερευνούν την παρουσία του κουίρ στην ελληνική πεζογραφία.

Γράφει ο Κώστας Αγοραστός

Ανεξάρτητα από το πόσο απαγορευμένο θέμα αποτελούσε, από το πόσο θα σκανδάλιζε τους αναγνώστες, από το πόσοι εκδότες θα αρνούνταν να το...

Αντρές Μοντέρο: «Είμαστε άνθρωποι, πάντα θα μας αρέσουν οι ιστορίες και τα παραμύθια»

Αντρές Μοντέρο: «Είμαστε άνθρωποι, πάντα θα μας αρέσουν οι ιστορίες και τα παραμύθια»

Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του «Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου, εκδ. Διόπτρα) συνομιλούμε με τον Χιλιανό συγγραφέα Αντρές Μοντέρο [Andres Montero] για τον μαγικό ρεαλισμό και τη σπουδαιότητα της προφορικής αφήγησης.

Συνέντευξη στον Διονύσ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...
«Η άλλη κόρη», της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Η άλλη κόρη», της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ανί Ενρό [Annie Ernaux] «Η άλλη κόρη» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η σειρά των δύο αφηγήσεων, η δική μου και η δ...

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Η ελληνική κουίρ λογοτεχνία ήταν πάντα εδώ

Η ελληνική κουίρ λογοτεχνία ήταν πάντα εδώ

10 βιβλία + 1 διήγημα τα οποία διερευνούν την παρουσία του κουίρ στην ελληνική πεζογραφία.

Γράφει ο Κώστας Αγοραστός

Ανεξάρτητα από το πόσο απαγορευμένο θέμα αποτελούσε, από το πόσο θα σκανδάλιζε τους αναγνώστες, από το πόσοι εκδότες θα αρνούνταν να το...

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων (20 Ιουνίου) επιλέγουμε έξι βιβλία που εξετάζουν το προσφυγικό ζήτημα με νηφάλιο και ουσιαστικό τρόπο.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

«Αν κάνω ένα βήμα θα βρεθώ αλλού» λέει ένας ήρωας της ...

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ