Μπαμ! της Χαράς Νικολακοπούλου

«“Αυτή είναι η δεύτερη φορά που σε πετυχαίνω αγκαλιά μ’ ένα πτώμα, Αγγελική Κουτσούλη”». Μια κατά συρροήν δολοφόνο μάς συστήνει το Μπαμ! της Χαράς Νικολακοπούλου, που εκπυρσοκροτεί δυναμικά στη λογοτεχνία μας με έναν απολαυστικό κλαυσίγελο. Το όνομα της ηρωίδας καθ’ όλα ομιλούν: μια διαβολική φιγούρα κλεισμένη σ’ ένα αγγελικό όνομα, μια «κουτσουλιά», ταυτόχρονα, ή ένας παρίας της κοινωνίας. Το όνειρό της είναι να γίνει πλούσια και διάσημη ως συγγραφέας best-seller. Ερωτευμένη με έναν πετυχημένο συγγραφέα του είδους, προσπαθεί να τον σαγηνεύσει τρέχοντας σε μάγισσες και χαρτορίχτρες. «Χώνει μπουκέτα» σε όποιον δείχνει ασέβεια προς το πρόσωπό της. Προσφέρει τις υπηρεσίες της σε είδος σε εύπορους -πλην γηραιούς- πολιτικούς και λογοτέχνες για να τα φέρει βόλτα. Εκδίδεται, προκειμένου να εκδώσει το βιβλίο της. Δολοφονεί, ανάμεσα σε άλλους, τη γειτόνισσα, επειδή τα τακούνια της την ενοχλούν: «Μια σφαίρα στην κάθε πατούσα! Οι μπάτσοι φρικάρανε. Δεν είχε ματαγίνει τέτοιο φονικό στην πόλη μας». Παρ’ όλα αυτά, δηλώνει θρήσκα και θρησκευόμενη («Santa Barbara, το έκανες πάλι το θαύμα σου!»). Η Αγγελική Κουτσούλη είναι αναμφισβήτητα μια εκρηκτική προσωπικότητα. Στην κυριολεξία.

«Αυτό δεν είναι ένα σοβαρό βιβλίο»: Τα σκηνικά της αφήγησης

Η δεινή και ευέλικτη χρήση της αργκό στην αφήγηση αποδίδει πειστικά τον χαρακτήρα και προσφέρει ψήγματα αληθοφάνειας, τα οποία η ίδια έρχεται μετά να αναιρέσει, αποδομώντας κάθε συγγραφική σύμβαση. Η Νικολακοπούλου δημιουργεί εντέχνως μια μεταλογοτεχνική αφηγηματική συνθήκη, η οποία της επιτρέπει ακριβώς να έρθει σε ρήξη με την αληθοφάνεια, προκειμένου να εξωθήσει τον χαρακτήρα της στα άκρα. Σε κατεξοχήν μεταμοντέρνο πλαίσιο, το οποίο υποστηρίζεται υφολογικά από το γκροτέσκο, τον κυνισμό και τον σαρκασμό, το συνεχές παιχνίδι ανάμεσα στο ψέμα και την αλήθεια, το κωμικό και το τραγικό, αναδεικνύει την κατασκευασιμότητα της αφήγησης, αποτρέποντας το δράμα ή τη συναισθηματική ταύτιση. Ο ειρωνικός χρωματισμός της Αγγελικής ως ανακριβούς αφηγητή καλεί ευθέως τον αναγνώστη να σκεφτεί κριτικά και να δει τον εαυτό του ως προέκταση ή και μέρος του κειμένου. Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση της ηρωίδας, εναλλασσόμενη με συνεχείς αποστροφές προς τον αναγνώστη, καθιστά τον τελευταίο, κατ’ ουσίαν, «συνένοχό» της, ρίχνοντάς τον εκόντα άκοντα στο κείμενο, καλώντας τον να εισχωρήσει μπρεχτικά σχεδόν στον ψυχισμό της και να αναγνωρίσει, εν μέρει, τις δικές του κοινωνικές ευθύνες: «Όλοι πόρνες είμαστε».

«Η ανθρωποφάρα δεν σου χρωστά τίποτα καλό»: Θύτης ή θύμα;

Αν ο χαρακτήρας της Αγγελικής διογκούται και παραμορφώνεται σε βαθμό που σοκάρει, αναδεικνύει με το μεγαλύτερο δυνατό κοντράστ την ωμότητα της πραγματικότητας που μας περιβάλλει, καθ’ όλα ρεαλιστικής. Η ηρωίδα του Μπαμ! αιτείται με τους φόνους της στοιχειώδη σεβασμό προς τον διπλανό, ανθρώπινη συμπεριφορά, ανθρώπινους μισθούς και σταθερή εργασία: «Κάποια μέρα θα τους δείξω εγώ! [...] Λίγο σεβασμό, μια κάποια εκτίμηση, δεν ζητάω πολλά, αλλά η ανθρωποφάρα δεν σου χρωστάει τίποτα καλό». Ξεσπά με εξωφρενικά σενάρια, έχοντας βιώσει μια δύσκολη παιδική ηλικία με προβληματικούς γονείς. Απογυμνώνει την αποδιοργανωμένη ελληνική οικογένεια, τις επιφανειακές σχέσεις, το κυνήγι της δόξας και της διασημότητας, την απληστία, τη φτώχεια, την ανέχεια, τον ρατσισμό, τον εγωισμό, την απάθεια, την Ελλάδα της κρίσης, των ψευδεπίγραφων ταυτίσεων, του καταναλωτισμού, ακόμα και τον παραγκωνισμό της καλής λογοτεχνίας υπό το βάρος της εκδοτικής βιομηχανίας του ευπώλητου, των διασυνδέσεων, της συνδιαλλαγής και του κέρδους: «το σινάφι είναι τίγκα με μυστήρια τρένα έτσι κι αλλιώς».

Το χαμόγελο της Μόνα Λίζα: Γυναίκα και αφήγηση

Η αυτοδιηγητική αφήγηση συστήνει έναν ξεχωριστό και δυναμικό γυναικείο χαρακτήρα, προβάλλοντας τη θηλυκή οπτική των πραγμάτων, φορτίζοντας έτσι την οργή και τον θυμό της ηρωίδας με ενδιαφέροντα έμφυλα χαρακτηριστικά. Αποδίδοντάς της επιπλέον το ψυχικό προφίλ ενός κατά συρροήν δολοφόνου μιας ψυχοπαθολογικής κατάστασης που σπανίως συναντάται σε γυναίκες στην πραγματική ζωή -- προσδίδει στις βίαιες εκδηλώσεις της την αναγκαία ψυχική εκτόνωση μιας καταπιεσμένης φύσης, συχνά με διακριτό έμφυλο πρόσημο και προϊστορία.

Η έκπτωση της γυναίκας σε αντικείμενο μιας χρήσης, οι μύθοι της ομορφιάς και των πλαστικών εγχειρήσεων, οι χυδαίες απεικονίσεις της γυναίκας στην pop κουλτούρα, οι πατριαρχικές δομές της οικογένειας επικρίνονται: άντρες που απατούν «ασύστολα» τις γυναίκες τους, γυναίκες που περιχαρακώνονται σε ρόλους συζύγου, μητέρας, ερωμένης ή και πόρνης, χωρίς διεξόδους για προσωπική αυτοτέλεια. Η δε Αγγελική στις σχέσεις της με τους άντρες οικειοποιείται εντέχνως τις συμβάσεις της φαλλικής οργάνωσης μόνο και μόνο για να τις υπονομεύσει («αφού έκατσα και τον άκουσα σαν καλή νοικοκυρά, του έφτιαξα καφέ», «το παίζω χαμένη παιδούλα, και καλά», «με χουφτώνει δεόντως. Κάνω την Κινέζα», «Χαμογελάω δήθεν ντροπαλά, έχω καταλάβει πως αυτό τον φτιάχνει»· κ.ά.). Εκτονώνεται συμβολικά με τους φόνους, δεικνύοντας την πλήρη απαξίωσή της σ’ αυτό τον κόσμο αθλιότητας και παρακμής, μετουσιώνοντας την οργή και το παράπονό της σε τέχνη: «Μάγκα μου, τι αξιοθρήνητα ανθρωπάκια, [...] καταθλιψάρα του κερατά τούς βασανίζει όλους, πουθενά φως, τούτοι εδώ δεν έχουν το μαγικό ελιξίριο που μεταμορφώνει τις λέξεις σε πηγή ζωής. Είναι για κλάματα. Τους λυπάμαι». Ακόμα πιο ενδιαφέρουσα προκύπτει η σαρκαστική αναφορά της ηρωίδας στη βιομηχανία του ευπώλητου (αισθηματικού τύπου ή «γυναικείου») μυθιστορήματος, με υπαινικτική αναφορά, συγκεκριμένα, στη Λένα Μαντά: «Οι εκδοτικοί με περιμένουν, η δόξα με περιμένει, [...] μια καινούρια Μανταλένα Παπά-Τούτουζα ανατέλλει  να ’ναι καλά η γλυκιά μου, έχει δείξει τον δρόμο σε όλες εμάς τις καινούριες». To έργο Mona Lisa του Fernando Botero που κοσμεί το εξώφυλλο του βιβλίου ταιριάζει γάντι στις αδρές, χοντροκομμένες γραμμές της ηρωίδας, αφήνοντας να αιωρείται ένα αινιγματικό, ειρωνικό μειδίαμα γυναίκας στον αέρα, ανατρέποντας τη φαλλική τάξη της οποίας η ίδια αποτελεί δημιούργημα.

Η Αγγελική Κουτσούλη πολυλογεί ασταμάτητα, εκθέτοντας τη νευρωτική της κατάσταση. Παίρνει τον νόμο στα χέρια της καταγγέλλοντας την κοινωνική συνθήκη. Εκδικείται με τους φόνους της όσους την εκμεταλλεύτηκαν και την πλήγωσαν, δρώντας, στη δική της αντίληψη, διορθωτικά για την κοινωνία. Το μεταλογοτεχνικό παιχνίδι διευρύνει την πολυσημία, συστήνοντας μια ανοίκεια, όσο και φθαρμένη φιγούρα νεο-εξπρεσιονιστικής αισθητικής. Η Αγγελική διαθέτει το παράδοξο χάρισμα, ως νέα σχεδόν παπαδιαμαντική φόνισσα –χωρίς το θρίλερ– να καθιστά το έγκλημα και τον εαυτό της συμπαθή, ενσαρκώνοντας μια από τις πιο δυναμικές και εκρηκτικές γυναικείες παρουσίες στη σύγχρονη λογοτεχνία μας. Αντί επιλόγου, οικειοποιούμενος κανείς τον λόγο της ηρωίδας, θα μπορούσε να πει για το Μπαμ! της Νικολακοπούλου το εξής: «Κόσμε, είμαι έξω κι έχω το βιβλίο μου, ΤΗ ΒΙΒΛΙΑΡΑ μου παραμάσχαλα, τελειωμένο, ολοκληρωμένο, φυσάει!».

* Η ΔΗΜΗΤΡΑ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ είναι διδάσκουσα νεοελληνικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας.