riho nero 700

Για το μυθιστόρημα του Άκη Παπαντώνη «Ρηχό νερό, σκιές» (εκδ. Κίχλη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Πόσο ρηχή μπορεί να είναι η πραγματικότητα που ορίζεται ως παρόν; Κι ας φαίνεται να περικλείει το άπαν του κόσμου μας. Στιγμές μονάχα είναι, μηδαμινής χρονικής έκτασης, έτσι όπως χάνονται αν δεν προφτάσουμε να τις αποτυπώσουμε ως βιώματα. Το γεγονός καταγράφεται, ωστόσο είναι πολύ μοναχικό, αν το δούμε αποκομμένο από το παρελθόν του αλλά και από τα μελλούμενα που θα σύρει αναπόφευκτα μαζί του. Το πριν και το μετά ενός γεγονότος. Πόσο πριν αλήθεια πρέπει να πάμε για να δούμε όσα δεν προβλέψαμε, κι ας ήταν ορατά τα σημάδια στον ορίζοντα; Αλλά και πόσο μετά μπορούμε να φανταστούμε την πορεία μας με το φορτίο του σημαδιακού γεγονότος στις πλάτες μας;

Στο μυθιστόρημα «Ρηχό νερό, σκιές» ο πυρήνας της ιστορίας είναι τραγικά αληθινός. Το σκηνικό όμως και η αύρα της ιστορίας αποπνέει μια ακινησία. Κάτι σαν στάσιμο νερό μιας λίμνης που καθρεφτίζει απόντα πρόσωπα.

Ο Άκης Παπαντώνης μετά την εντυπωσιακή πρώτη του εμφάνιση με τη νουβέλα Καρυότυπος (εκδ. Κίχλη) έρχεται με το σπονδυλωτό μυθιστόρημά του να μας οδηγήσει ξανά σε ένα τοπίο παράδοξου ρεαλισμού. Στον Καρυότυπο επρόκειτο για ένα εργαστηριακό περιβάλλον, μέσα στο οποίο ο ήρωας έψαχνε τις απαρχές της δικής του ζωής. Υπαρκτό και αληθινό σκηνικό, ωστόσο με μια παράξενη, απρόβλεπτη προσέγγιση. Στο μυθιστόρημα Ρηχό νερό, σκιές ο πυρήνας της ιστορίας είναι τραγικά αληθινός. Το σκηνικό όμως και η αύρα της ιστορίας αποπνέει μια ακινησία. Κάτι σαν στάσιμο νερό μιας λίμνης που καθρεφτίζει απόντα πρόσωπα. Δεν θα μπορούσε, ωστόσο, να αποδοθεί με ευκρινέστερα και ευστοχότερα συγγραφικά υλικά η ζωή γύρω από το γεγονός που αποτέλεσε την αφορμή για να γραφεί το βιβλίο.

Ξημερώματα της 26ης Απριλίου του 1986. Η έκρηξη του αντιδραστήρα Νο. 4 του πυρηνικού σταθμού παραγωγικής ενέργειας «Β.Ι. Λένιν». Γνωστό το γεγονός, χαραγμένος στη μνήμη ο πανικός που ακολούθησε, η αμφιβολία για την ασφάλεια των γειτονικών χωρών, αφού τα ραδιενεργά στοιχεία βοηθούντων των ανέμων διανύουν χιλιάδες χιλιόμετρα για να επικαθήσουν στο έδαφος. Αυτό που λιγότερο σκεφτόμασταν τότε (επηρεασμένοι από την ανησυχία για τη δική μας επιβίωση) ήταν οι κοντινές περιοχές στο ατύχημα. Ο Παπαντώνης θα δομήσει την πλοκή της ιστορίας του εστιάζοντας στην πόλη Πρίπιατ, που ιδρύθηκε το 1970, ως πυρηνική, κλειστή πόλη για να εξυπηρετήσει τον κοντινό σταθμό πυρηνικής ενέργειας του Τσερνόμπιλ. Έφθασε να έχει πληθυσμό περίπου 50.000, μέχρι τη στιγμή που εκκενώθηκε, το απόγευμα της 27ης Απριλίου 1986, την επόμενη μέρα της καταστροφής. Ποιοι ήταν αυτοί οι άνθρωποι που ένιωσαν πάνω τους κυριολεκτικά τις συνέπειες μιας πυρηνικής έκρηξης;

Ο Παπαντώνης θα πλησιάσει μυθοπλαστικά τέσσερις οικογένειες και θα δείξει τους χρόνους (το πριν, το τότε και το μετά) που έγραψαν στη ζωή τους και την άλλαξαν για πάντα. Οι προσωπικές αναμνήσεις των ηρώων της ιστορίας (στην ουσία τέσσερις ιστορίες που συμπορεύονται) πάνε πίσω στον χρόνο· κυρίαρχες αρχικά, δεν επιτρέπουν τη συνειδητοποίηση του τι συμβαίνει – συχνά αρνούμαστε να εννοήσουμε τις πραγματικές διαστάσεις ενός γεγονότος, όταν μας συναντά απρόσμενα. Γιατί η ζωή έχει τη δική της λογική, έχει τη μνήμη που επαναφέρει ξανά και ξανά τις εικόνες της και καμιά φορά δεν έχει χώρο για τα καινούργια που συμβαίνουν. Όταν έρθει η ώρα της συνειδητής παρέμβασης στα χρονικά διαστήματα, ίσως είναι πολύ αργά.

«Δεν έχει σημασία όμως τι θα θυμόταν και τι όχι, άλλωστε τα χρόνια κυλούν σαν νερό και η μνήμη δεν είναι παρά ένα αστείρευτο πηγάδι ψέματα».

Η συλλογική μνήμη ενός λαού που πέρασε από τη βία δύο παγκόσμιων πολέμων (η πρώτη γενιά είχε αφηγηθεί πολλά, η δεύτερη έχει να μεταφέρει δικά της επίσης πολλά), άνθρωποι που πίστεψαν πως η ζωή τους, όπως τους την παρουσίαζαν, ήταν εξασφαλισμένη τουλάχιστον ως προς τις βασικές βιοτικές ανάγκες, πίστεψαν και τους ιθύνοντες που τους μίλαγαν για τα ασφαλή μέτρα που λαμβάνονταν, ώστε ποτέ να μην κινδυνεύσουν από τη γειτνίασή τους με τη ραδιενέργεια. Η τρίτη γενιά δεν ήθελε να ξέρει τίποτα από αυτά· όπως πάντα συνεχίζει αμέριμνη την καθημερινότητά της, ώσπου να καταργηθούν όλα μεμιάς.

Ο Άκης Παπαντώνης

Ο Παπαντώνης έχει επικεντρώσει το ενδιαφέρον του όχι στο ατύχημα αυτό καθεαυτό αλλά στην ανθρώπινη παρουσία, στους εκ των πραγμάτων αυτόπτες μάρτυρες της καταστροφής, αυτούς που μόνον ως συνολικό αριθμό θυμάτων κατέγραψε η επίσημη εκδοχή της ιστορίας: από το ατύχημα πέθαναν επιτόπου δύο από τους εργάτες του σταθμού.

Ο Παπαντώνης έχει επικεντρώσει το ενδιαφέρον του όχι στο ατύχημα αυτό καθεαυτό αλλά στην ανθρώπινη παρουσία, στους εκ των πραγμάτων αυτόπτες μάρτυρες της καταστροφής, αυτούς που μόνον ως συνολικό αριθμό θυμάτων κατέγραψε η επίσημη εκδοχή της ιστορίας: από το ατύχημα πέθαναν επιτόπου δύο από τους εργάτες του σταθμού. Μέσα σε τέσσερις μήνες, από τη ραδιενέργεια και από εγκαύματα λόγω της θερμότητας, πέθαναν 28 πυροσβέστες που έσπευσαν στον χώρο του ατυχήματος και διαπιστώθηκαν 19 επιπλέον θάνατοι ώς το 2004. Επιπλέον, υπολογίζεται ότι επηρεάστηκε η υγεία εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων εξαιτίας της επιβάρυνσης του περιβάλλοντος με ραδιενέργεια. Οι ποσοστιαίες αυξήσεις των καρκίνων ήταν άνω του 15% στους πληθυσμούς που εκτέθηκαν, με χιλιάδες θανάτους από καρκίνο και λευχαιμία να συνδέονται με το ατύχημα. Νούμερα μόνον. Ωστόσο, η Σβέτα, ο Βάνια, ο Μαξ, ο Βιτάλι, η Ιρίνα, ο Ντμίτρι, ο Πέτια, η Ρεγγίνα, η Ρεβέκκα ήταν πρόσωπα με όνομα και αληθινή ζωή – κι ας αποκτούν υπόσταση μόνο μέσα από τη μυθοπλαστική φαντασία του συγγραφέα.

«Την ιστορία δεν τη γράφουν οι πεσόντες και οι μάρτυρες, Ρεγγίνα. Τη γράφουν εκείνοι που το ’βαλαν στα πόδια, οι αόρατοι, εκείνοι που δεν τους πρόσεξε ποτέ κανείς. Τη γράφουν όσοι επέζησαν για να τη διηγηθούν. […] Ποτέ δεν υπάρχει αρκετό σκοτάδι για να ξεφορτωθούμε το παρελθόν. Ούτε καν μετά το τέλος. Ποιος βγαίνει κερδισμένος όταν τα δέντρα χάνουν τα φύλλα τους; Ο χρόνος που θα ’ρθει; Ή μήπως ο χρόνος που χάθηκε; Όλο και κάποιοι θα ζήσουν σ’ αυτά τα δωμάτια μετά από εμάς. Όλο και κάποιοι θα τα γεμίσουν με τις φωνές και τα γέλια τους. Όλο και κάποιοι θα ποτίσουν με το χνότο τους τους ψευτότοιχους».

Η εντελώς προσωπική γλώσσα του συγγραφέα (προσεγμένη όπως και στον Καρυότυπο) κατόρθωσε να δώσει την αίσθηση του αληθινού – κάπως έτσι θα φανταζόμασταν τον περιβάλλοντα χώρο του ατυχήματος, κάπως έτσι θα διαγράφονταν οι φιγούρες των προσώπων.

«[…] φορούσαν και οι τρεις τους λευκά πουκάμισα και είχαν και οι τρεις τα μαλλιά κολλημένα στο μέτωπο, λες και αυτή η ομοιομορφία δήλωνε μια επιπλέον θλίψη·»

Τα νερά εδώ είναι ρηχά· η σκοτεινιά του τοπίου δεν είναι από το ανύπαρκτο βάθος αλλά από τις σκιές που καθρεφτίζονται μέσα τους. Σκιές ανθρώπων που απώλεσαν το παρόν τους.

Με μια αποστασιοποίηση από τη ζωή, με έναν σκεπτικισμό ως προς την αξία των ουσιαστικών πραγμάτων, με μια απαξίωση για τη βία που ασκούν οι ίδιοι εθισμένοι στη βία που ασκείται έτσι κι αλλιώς πάνω τους.

«Η Ρεγγίνα είχε αρπάξει το πουλί με το δεξί της χέρι, το καλό, το είχε καθηλώσει στο στρώμα και του είχε στρίψει τον λαιμό. [...] "Ας το αφήσουμε εδώ, στο περβάζι. Να μαραίνεται. Να καταλάβουν και τα υπόλοιπα πως δεν θέλουμε άλλη ομορφιά"».

Αν το μυθιστόρημα του Παπαντώνη είχε χρώμα, αυτό θα ήταν το γκρίζο. Αν μπορούσες να το αγγίξεις, θα ένιωθες στην αφή το υγρό τοπίο του. Η φωτογραφία του εξωφύλλου είναι του συγγραφέα. Ακριβώς στα χρώματα της κλίμακας του γκρίζου που έχεις ως αίσθηση διαβάζοντας. Και με μια υγρασία που διαπερνά την εικόνα, όπως διαβρώνει τις λέξεις του κειμένου. Τα νερά εδώ είναι ρηχά· η σκοτεινιά του τοπίου δεν είναι από το ανύπαρκτο βάθος αλλά από τις σκιές που καθρεφτίζονται μέσα τους. Σκιές ανθρώπων που απώλεσαν το παρόν τους.

* Η ΔΙΩΝΗ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΥ είναι συγγραφέας.
Τελευταίο της βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Ο ευτυχισμένος Σίσυφος» (εκδ. ΑΩ).


altΡηχό νερό, σκιές
Άκης Παπαντώνης
Κίχλη 2019
Σελ. 168, τιμή εκδότη €12,50

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΑΚΗ ΠΑΠΑΝΤΩΝΗ

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

Για τη συλλογή διηγημάτων της Αντωνίας Γουναροπούλου «Οδός Μακεδονομάχων» (εκδ. Petites Maisons). Κεντρική εικόνα: Πίνακας της © Christine Cousineau.

Της Χριστίνας Μουκούλη

Η παιδική ηλικία είναι κατά τον Piaget η περίοδος κατά την οποία...

«Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου» του Κυριάκου Χαρίτου (κριτική)

«Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου» του Κυριάκου Χαρίτου (κριτική)

Για το βιβλίο του Κυριάκου Χαρίτου «Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου» (εκδ. Στερέωμα). Κεντρική εικόνα: Ο Woody Allen από την ταινία του «Love and death» / «Ο ειρηνοποιός» (1975).

Του Διονύση Μαρίνου

Ο μέγας διαιρέτης. Ο ατελεύτητος του τέλους. Το...

«Να θυμηθώ να παραγγείλω» του Στέλιου Μάινα (κριτική)

«Να θυμηθώ να παραγγείλω» του Στέλιου Μάινα (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Στέλιου Μάινα «Να θυμηθώ να παραγγείλω» (εκδ. Μεταίχμιο).

Του Μάνου Κοντολέων

Γνωστός ηθοποιός ο Στέλιος Μάινας, πριν από δώδεκα χρόνια είχε κάνει μια πρώτη εμφάνιση και στο χώρο της πεζογραφίας με μια συλλογή διηγημάτων – ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Στην Αλίς Ζενιτέρ και την «Τέχνη της απώλειας» το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Δουβλίνου

Στην Αλίς Ζενιτέρ και την «Τέχνη της απώλειας» το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Δουβλίνου

Η Γαλλίδα Αλίς Ζενιτέρ (Alice Zeniter) και ο μεταφραστής της στα αγγλικά Φρανκ Γουίν (Frank Wynne) τιμήθηκαν με το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Δουβλίνου, για το μυθιστόρημα «Η τέχνη της απώλειας». Το βιβλίο κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πόλις, σε μετάφραση Έφης Κορομηλά. Σημειωτέον, το συγκεκριμένο βρ...

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

Για τη συλλογή διηγημάτων της Αντωνίας Γουναροπούλου «Οδός Μακεδονομάχων» (εκδ. Petites Maisons). Κεντρική εικόνα: Πίνακας της © Christine Cousineau.

Της Χριστίνας Μουκούλη

Η παιδική ηλικία είναι κατά τον Piaget η περίοδος κατά την οποία...

Ντέιβιντ Μίτσελ: «Οι περισσότεροι συγγραφείς φθονούμε τους μουσικούς»

Ντέιβιντ Μίτσελ: «Οι περισσότεροι συγγραφείς φθονούμε τους μουσικούς»

Σε συνέντευξή του, ο Βρετανός συγγραφέας David Mitchell, δύο φορές υποψήφιος για το Βραβείο Μπούκερ, μίλησε για το πρόσφατο μυθιστόρημά του «Utopia Avenue».

Επιμέλεια: Book Press

Το ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μπερνάρντο Ατσάγα (Bernardo Atzaga) «Σπίτια και τάφοι» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 3 Ιουνίου από τις εκδόσεις Εκκρεμές. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Το γεγονός» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), στο οποίο βασίστηκε η ομώνυμη –βραβευμένη με τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας πέρσι– ταινία. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 26 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ