kavafis kostiou

Για τη μελέτη της Κατερίνας Κωστίου «...ως όνομα ψιλόν – Η συγκρότηση και η λειτουργία του προσωπείου στην ποίηση του Κ. Π. Καβάφη» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Νεφέλη.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Μια συνολική θεώρηση των προσωπείων στον Κανόνα των αναγνωρισμένων ποιημάτων του Κωνσταντίνου Καβάφη, όπως αυτή που κάνει ενδελεχώς η Κατερίνα Κωστίου, έρχεται να φωτίσει τον τρόπο με τον οποίο ο ποιητής σκηνοθετεί τα ποιήματά του και παρουσιάζει υπό πρίσμα τις ιδέες του.

Κι ενώ όλοι οι παροικούντες την καβαφική Ιερουσαλήμ (ή έστω την Αλεξάνδρεια) γνωρίζαμε πως οι περσόνες ήταν σήμα κατατεθέν σε μια ποίηση, που αποκαλύπτει και συγκαλύπτει ταυτόχρονα, τώρα έχουμε έναν ολοκληρωμένο οδηγό για να τις χαρτογραφήσουμε, να τις παρακολουθήσουμε στη διάρκεια του χρόνου (λ.χ. πριν και μετά το σημαδιακό 1918) και να δούμε πώς αυτές διαθλούν μέσα από κάτοπτρα το συγγραφικό είναι. Η Κατερίνα Κωστίου χωρίζει τα προσωπεία σε ερωτικά, σε καλλιτεχνικά και σε ιστορικά, τα οποία λειτουργούν άλλοτε ξεχωριστά κι άλλοτε διασταυρούμενα. Μέσω αυτών ο ποιητής εκφράζει τις απόψεις του, την «υποθετική εμπειρία» που προεκτείνει τη ζωή του και την τεθλασμένη οπτική του γωνία πάνω στον κοινωνικά κατακριτέο έρωτα, στις καλλιτεχνικές του προτάσεις και στην ιστορική βίωση της πραγματικότητας.

Τα προσωπεία τελικά, οι ιστοριογενείς ή φανταστικοί δηλαδή χαρακτήρες, οι οποίοι πρωταγωνιστούν στα 154 ποιήματα του Αλεξανδρινού, είναι τα στόματα, μέσω των οποίων πολυφωνικά και δραματικά ο ποιητής διαχέει τη σκέψη και τα συναισθήματά του.

Για να φτάσουμε όμως σ’ αυτό το σταυροδρόμι, αξίζει να δούμε τους δρόμους με τους οποίους γενικά η καβαφική βιβλιογραφία και ειδικότερα η συγγραφέας, Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας, έφτασε ως εκεί. Οι δρόμοι αυτοί ονομάζονται θέατρο, alter ego, ειρωνεία, ειλικρίνεια και αλήθεια, συγκάλυψη και αποκάλυψη…Καθένας απ’ αυτούς μελετήθηκε πλήρως ή επιμέρους από άλλους μελετητές, ασφαλτοστρώθηκε κατά τη φιλολογική έρευνα και τώρα μπορούμε εμείς να δούμε πώς καταλήγει στην έννοια και λειτουργία του προσωπείου.

Τα προσωπεία τελικά, οι ιστοριογενείς ή φανταστικοί δηλαδή χαρακτήρες, οι οποίοι πρωταγωνιστούν στα 154 ποιήματα του Αλεξανδρινού, είναι τα στόματα, μέσω των οποίων πολυφωνικά και δραματικά ο ποιητής διαχέει τη σκέψη και τα συναισθήματά του.

Από το 1933, όταν ο Κ.Θ. Δημαράς μίλησε για την «ηθοποιία» στον Αλεξανδρινό, έως τις σημερινές θεωρίας περί επιτελεστικότητας, ο αναγνώστης των καβαφικών ποιημάτων αναγνωρίζει σ’ αυτά μια οφθαλμοφανή δραματικότητα, τόσο στο σκηνικό, στον διάλογο, στις συγκρούσεις, στη δέση και τη λύση, στην καβαφική ειρωνεία, στην πολυφωνία των οπτικών γωνιών και φυσικά στους χαρακτήρες. Είτε πρόκειται για δραματικούς μονολόγους ή για διαλόγους, είτε τα πρόσωπα δρουν ή απλώς μιλούν (αφού λεκτικές πράξεις –speech acts– είναι και τα λόγια, κατά τον J.L. Austin), κάθε ποίημα ορθώνει μπροστά μας ένα μικρο-δράμα, όπου εκτυλίσσεται η δράση, η κορύφωση κι ενίοτε η πτώση.

Στενά συνδεδεμένη με τη θεατρικότητα είναι η ειρωνεία, είτε πρόκειται για τη γνωστή από την αρχαιότητα τραγική ειρωνεία, είτε τη σκωπτική ειρωνεία που περιγελά πλάνα σχέδια και λεκτικές κορώνες, είτε για την ειρωνεία ως αντίφαση (αντινομία ή σύγκρουση) ανάμεσα στα λόγια των προσώπων και την έκβαση των πράξεών τους. Η ειρωνεία μάς οδηγεί στην έννοια της αλήθειας, στο τι λέγεται αληθινά και τι παραπλανητικά, χωρίς ο ομιλών να το εννοεί, και στην έννοια της υποκειμενικότητας και της μερικότητας της αλήθειας, αλλά και της πολυφωνίας, κατά την οποία όσοι μιλάνε έχουν ένα ποσοστό δίκιου και συνάμα όλοι σφάλλουν στο γλιστερό μονοπάτι της ζωής.

Είναι η τεχνική της συγκάλυψης και της αποκάλυψης, που επέλεξε συνειδητά ο Κ. Καβάφης, ώστε να ενδύσει με «υποκριτικό» μανδύα τις ερωτικές του διαθέσεις, σε μια εποχή και σε μια κοινωνία που δεν θα ανεχόταν την ομοφυλοφιλική του συμπεριφορά.

Η αλήθεια οδηγεί περαιτέρω στην (αν)ειλικρίνεια, τόσο του αφηγητή όσο και κάθε χαρακτήρα, αλλά και στο βάθος της σκηνής του ίδιου του ποιητή, ο οποίος κρύβεται, καμουφλάρεται και υπαινίσσεται όσα δεν θέλει να πει ρητά. Είναι η τεχνική της συγκάλυψης και της αποκάλυψης, που επέλεξε συνειδητά ο Κ. Καβάφης, ώστε να ενδύσει με «υποκριτικό» μανδύα τις ερωτικές του διαθέσεις, σε μια εποχή και σε μια κοινωνία που δεν θα ανεχόταν την ομοφυλοφιλική του συμπεριφορά. Εδώ, χρήσιμη είναι η έννοια του alter ego, του χαρακτήρα που κατασκευάζουν πολλοί συγγραφείς ως εξωτερική προβολή μιας πτυχής του εαυτού τους, ώστε έμμεσα και νυκτικά να φανερώσουν στοιχεία του χαρακτήρα τους.

nefeli kostiou kavafisΤα προσωπεία, λοιπόν, έρχονται να αποτελέσουν η συνισταμένη όλων αυτών των συνιστωσών, τα λειτουργικά alter ego, που αποπροσανατολίζουν τον αναγνώστη από το πρόσωπο του ποιητή, αλλά ταυτόχρονα επιτρέπουν να ακουστεί η φωνή του, τεθλασμένη, παραλλαγμένη, ποιητική μέσω μιας εύγλωττης μάσκας. Persona, άλλωστε, στα λατινικά σήμαινε αυτό διά του οποίου περνούσε ο ήχος (per + sonus) και προσωπείο στα ελληνικά η μάσκα που κρύβει το πραγματικό πρόσωπο.

Επομένως, τι ακριβώς κάνει ο Κ.Π. Καβάφης; Σκορπίζει μέσα στα ποιήματά του ένα, δύο ή καμιά φορά και περισσότερα alter ego, παρουσιάζει τη ζωή τους σαν αυτόνομη παρουσία και τα λόγια τους ενταγμένα στο δικό τους συγκείμενο, αλλά κατά βάση –έμμεσα, διαθλασμένα, διαμεσολαβημένα, υπαινικτικά κ.λπ.– σχολιάζει, εκτιμά, εκφράζεται, αναδεικνύει πτυχές της ζωής του σε ένα ποιητικό καμουφλάζ με εξαιρετικά αποτελέσματα. Συγκαλύπτει τις πραγματικές διαθέσεις του, καθώς ο εκάστοτε χαρακτήρας δεν είναι ο ποιητής, αλλά συνάμα αποκαλύπτει σκέψεις και στάσεις δικές του, σαν άλλος Γκυστάβ Φλωμπέρ που αναφώνησε «Η Μαντάμ Μποβαρύ είμαι εγώ!»

Η ποίηση του Καβάφη παραμένει διαχρονικά επίκαιρη, γιατί τα υλικά της ερμηνεύονται με διαφορετικό τρόπο όσο εξελίσσεται η θεωρία της λογοτεχνίας και η ανθρώπινη σκέψη. Επομένως, το βιβλίο της Κατερίνας Κωστίου έρχεται ώριμο και συστηματικό να αναδείξει το προσωπείο, τόσο μέσα στα καβαφικά συμφραζόμενα, όσο και με τα πρίσματα της σημερινής μας αντίληψης περί λογοτεχνίας.


 Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Πυθαγόρας» (εκδ. Καστανιώτη).

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τα σχέδια» του Φραντς Κάφκα (κριτική) – Μια σημαντική έκδοση με τα μέχρι πρότινος άγνωστα σχέδιά του

«Τα σχέδια» του Φραντς Κάφκα (κριτική) – Μια σημαντική έκδοση με τα μέχρι πρότινος άγνωστα σχέδιά του

Για το βιβλίο «Σχέδια» του Φραντς Κάφκα [Franz Kafka] (μτφρ. Μαρία Μπεζαντάκου, Σοφία Χρυσαφοπούλου, εκδ. Οξύ).

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Φιγούρες αιωρούμενες, ρευστές, δίχως χαρακτηριστικά στα πρόσωπα, άμορφες, σχεδόν μη α...

«Κινηματογραφικοί στοχασμοί» του Κουέντιν Ταραντίνο (κριτική) – Οι ταινίες που σημάδεψαν τον πιο αιρετικό σκηνοθέτη των καιρών μας

«Κινηματογραφικοί στοχασμοί» του Κουέντιν Ταραντίνο (κριτική) – Οι ταινίες που σημάδεψαν τον πιο αιρετικό σκηνοθέτη των καιρών μας

Για το βιβλίο του Κουέντιν Ταραντίνο [Quentin Tarantino] «Κινηματογραφικοί στοχασμοί» (μτφρ. Άρης Σφακιανάκης – Ηρώ Σκάρου, εκδ. Ελληνικά Γράμματα). Κεντρική εικόνα: © Wikipedia. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Οι «κακ...

«Τι φοβάται το Ισραήλ από την Παλαιστίνη» του Ράτζα Σεχάντε (κριτική) – Μερικές νηφάλιες σκέψεις για το πώς φτάσαμε εδώ

«Τι φοβάται το Ισραήλ από την Παλαιστίνη» του Ράτζα Σεχάντε (κριτική) – Μερικές νηφάλιες σκέψεις για το πώς φτάσαμε εδώ

Για το βιβλίο του Ράτζα Σεχάντε [Raja Shehadeh] «Τι φοβάται το Ισραήλ από την Παλαιστίνη;» (μτφρ. Στέφανος Καβαλλιεράκης, εκδ. Μεταίχμιο).

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Οκτώ μήνες αφότου ξεκίνησε ο καταστροφικός και αδιέξ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Καλοκαίρι 2024: Γκουρογιάννης, Βανς, Κουτσί – Τρία επίκαιρα μυθιστορήματα

Καλοκαίρι 2024: Γκουρογιάννης, Βανς, Κουτσί – Τρία επίκαιρα μυθιστορήματα

Τρία μυθιστορήματα που εφάπτονται με σημαντικές πλευρές της πραγματικότητας αυτού του δύσκολου καλοκαιριού. Κύπρος, αμερικανικές εκλογές, Παλαιστίνη. Τρία μυθιστορήματα που μας βοηθούν να εμβαθύνουμε σε μεγάλα γεγονότα, χωρίς να μας περιορίζουν σε αυτά.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσ...

Τα σκυλιά» του Ανέστη Αζά στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική)

Τα σκυλιά» του Ανέστη Αζά στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική)

Για την παράσταση «Τα σκυλιά» σε σκηνοθεσία του Ανέστη Αζά, η οποία παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ Αθηνών & Επιδαύρου.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Ένα project που δικαιώνει το ελληνικό ρεπερτόριο του Φεστιβάλ Αθηνών είναι «Τα σκυλιά» του Ανέστη Αζά...

Έρση Σωτηροπούλου: «Ευχαριστώ το Φεστιβάλ Τήνου, δεν θα λάβω τα χρήματα του βραβείου»

Έρση Σωτηροπούλου: «Ευχαριστώ το Φεστιβάλ Τήνου, δεν θα λάβω τα χρήματα του βραβείου»

Η συγγραφέας Έρση Σωτηροπούλου, με  δήλωσή της, αρνήθηκε να λάβει το ποσό των 10.000 ευρώ που προσφέρει άγνωστος Ελληνοαμερικανός και το οποίο θα συνόδευε το βραβείο που θα λάβει φέτος στο 10ο Διεθνές Λογοτεχνικό Φεστιβάλ Τήνου. 

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα, όπως ψηφίστηκαν από 503 μυθιστοριογράφους, συγγραφείς μη μυθοπλαστικών έργων, ποιητές, κριτικούς και άλλους βιβλιόφιλους – με την επιμέλεια των συντακτων του Book Review των Νew Υork Τimes. Έκπληξη; Οι γυναίκες συγγραφείς είναι, οριακά, περισσότερες από τους άντρες. 

...
50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...
Θρίλερ στην καρδιά του καλοκαιριού: 13 μυθιστορήματα που ανεβάζουν την αδρεναλίνη

Θρίλερ στην καρδιά του καλοκαιριού: 13 μυθιστορήματα που ανεβάζουν την αδρεναλίνη

Σίριαλ κίλερς, πτώματα που ξεθάβονται τυχαία, ένοχα μυστικά που έρχονται από το παρελθόν, βία και αγωνία στο έπακρο. Επιλέγουμε 13 θρίλερ για τις καυτές ημέρες του καλοκαιριού. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Το...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ