omirikes ekloges

Για το βιβλίο του Βασίλη Μπουκουβάλα «Ομηρικές εκλογές» (εκδ. Το Ροδακιό). Κεντρική εικόνα: Σχέδιο του ζωγράφου Κώστα Παπατριανταφυλλόπουλου.

Της Μαρίας Μαυρικάκη

«Δοκιμαστικές μεταγραφές» αποκαλεί ο ίδιος ο συγγραφέας στον πρόλογό του την κοπιώδη και ειλικρινή του προσπάθεια να μεταφέρει ερανίσματα από τα ομηρικά έπη στην καθημερινή γλώσσα. Η καλαίσθητη έκδοση που κυκλοφόρησε από Το Ροδακιό, έναν χρόνο έπειτα από τον θάνατο του Βασίλη Μπουκουβάλα, είναι σε πολυτονικό, κοσμείται από σχέδια του ζωγράφου Κώστα Παπατριανταφυλλόπουλου και φωτογραφίες αρχαίων αγαλμάτων και επιτύμβιων στηλών επιλεγμένες από τον Βασίλη Μπουκουβάλα, ενώ το ψηφιδωτό πορτρέτο του συγγραφέα είναι φιλοτεχνημένο από τον Δημήτρη Φουντά, ο οποίος είχε και την επιμέλεια της έκδοσης.

Υποτασσόμενος εξ αρχής στο μεγαλείο του Ομήρου, ο Μπουκουβάλας αποσαφηνίζει ότι «καμία μετάφραση δεν μπορεί να αποδώσει την προφορική του γλώσσα, τους θεατρικούς του χαρακτήρες, το γλωσσικό του αμάλγαμα, την ακρίβεια του μέτρου: το τραύμα και την ίασή του». Ο ίδιος, συνομιλώντας με τον αναγνώστη, προσπαθεί να αποφύγει τυχόν αλλοιώσεις από ηθικές προκαταλήψεις ή από κεκτημένη ερμηνευτική ταχύτητα και κεντά σχολαστικά κάθε λέξη από τα επιλεγμένα σπαράγματα των επών, κυρίως της Ιλιάδας. Δίνει μάχη με τα λογοτυπικά επίθετα, μοχθεί με τα μόρια, παρατηρεί την ύπαρξη δεκαπεντασύλλαβου στον Όμηρο και προτείνει το έντεχνο της γλώσσας του ως μέσο αποφυγής χρόιων αγκυλώσεων καθαρεύουσας και δημοτικής.

Κάθε κεφάλαιο συνίσταται από σταχυολογημένο κείμενο σε πρωτότυπο και μετάφραση, εισαγωγική τοποθέτηση και πλήθος πραγματολογικών και ετυμολογικών σχολίων.

Κάθε κεφάλαιο συνίσταται από σταχυολογημένο κείμενο σε πρωτότυπο και μετάφραση, εισαγωγική τοποθέτηση και πλήθος πραγματολογικών και ετυμολογικών σχολίων. Αρχικά αναλύεται η σκηνή διαπληκτισμού Μενέλαου-Αντίλοχου κατά τη διάρκεια αρματοδρομίας [Ψ 570-600], και στη συνέχεια η περιγραφή θανάτου του νεαρού Σιμοείσιου από το χάλκινο κοντάρι του Αίαντα [Δ 488-493], με το φακό του ποιητή άλλοτε να απομακρύνεται κι άλλοτε να πλησιάζει, ωσότου εστιάσει στον θύτη Αίαντα. Το σέβας και η τρυφερότητα είναι τα κυρίαρχα αισθήματα προς «το ευγενέστερο και ηρωικότερο πρόσωπο της Ιλιάδας, που έδωσε τέλος στη ζωή του από ευθιξία». Ο συγγραφέας τού αφιερώνει ολόκληρο κεφάλαιο (13), όπου αναλύει τις απρόβλεπτες διαστάσεις που κρύβουν οι στίχοι της ομώνυμης τραγωδίας του Σοφοκλή (παρεκκλίνοντας, έτσι, από τη βασική του πηγή· ομοίως, στο ένατο κεφάλαιο παρατίθενται αμετάφραστα χωρία περί μουσών, όχι μόνον από τον Όμηρο, αλλά και από τον Πλάτωνα, Φαίδρο).

Αφιερώνει δύο κεφάλαια (3 & 7) για να προσεγγίσει ερμηνευτικά την παρομοίωση για τον βράχο και τη δρυ [Χ 126-128], και για να σχολιάσει την απόδοση που δίνεται στο κωφό κύμα του πελάγους [Ξ 16-20]. Με «μια πρώτη –ατελή– δοκιμή στο ύφος της γλώσσας των μανάδων μας» επιχειρεί να αποδώσει την ψυχική αναστάτωση της Ελένης στη συνομιλία της με τον Πρίαμο και την Αφροδίτη [Γ 383-420] (κεφ. 4). Μελετά τη «Μοίρα θανάτου στον Όμηρο», μέσα από την ειρωνεία της Ήρας προς τον Δία [Π 441-2], και μέσα από τα λόγια του Αχιλλέα, όταν αυτός ομολογεί πως παραλογίστηκε και αποκηρύσσει την οργή του [Τ 270-5] (κεφ. 5 & 6).

Ο Μενέλαος δίπλα στο νεκρό, ματωμένο σώμα του Πάτροκλου [Ρ 4-6], αναφέρεται ως «σκηνή που ανακαλεί στο αίσθημά της τους θρήνους των εγκωμίων της Μ. Παρασκευής»...

Στη συνέχεια αναπτύσσει τον διάλογο της Θέτιδας με τον Αχιλλέα· ενόσω η θεά παρηγορεί τον απελπισμένο γιο της [Σ 94-116], εκείνος, πνιγμένος στις ενοχές του, αυτομέμφεται ως άχθος αρούρης (κεφ. 8). Με το θαυμαστό κατάλογο των Νηρηίδων που συνοδεύουν τη Θέτιδα [Σ 39-49], και με ένα απόσπασμα από τη λίστα των συμμάχων των Τρώων [Β 867-875], εξηγείται η πολυσήμαντη δύναμη των λέξεων στο πολεμικό και γεωγραφικό λεξιλόγιο της Ιλιάδας. Ο Μενέλαος δίπλα στο νεκρό, ματωμένο σώμα του Πάτροκλου [Ρ 4-6], αναφέρεται ως «σκηνή που ανακαλεί στο αίσθημά της τους θρήνους των εγκωμίων της Μ. Παρασκευής» και είναι μία από τις αναφορές που κάνει ο συγγραφέας στην Καινή Διαθήκη, καθώς συχνά μιλά για τη διπλή νοηματοδότηση της ζωής, του φωτός και του λόγου στα δύο κείμενα, αναλύει μάλιστα απόσπασμα από το κατά Ματθαίον.

to rodakio boukouvalas omirikes eklogesΠερνώντας στη Φαιακίδα (κεφ. 12) [Ζ 85-331, Η 1-13, Θ 449-468] τοποθετεί τη συνάντηση και τον αποχαιρετισμό του Οδυσσέα και της Ναυσικάς στα ιερά κείμενα της ελληνικής γραμματείας και δίνει τη δική του εκδοχή στην απόκριση του Οδυσσέα, όπου διακρίνει μια απόκρυφη εξομολόγηση προς την κούρη –λέξη που αποδίδει ως παρθένα ο Αργ. Εφταλιώτης, ενώ κυρά μου ο Μπουκουβάλας– και μια υπόσχεση στη μυστική τους γλώσσα. Στο τελευταίο κεφάλαιο [Ω 599-620], με υπότιτλο «ελάχιστη, ατελής συμβολή στην ποίηση του πένθους», εκτυλίσσεται η συγκλονιστική επίσκεψη του Πρίαμου στη σκηνή του Αχιλλέα καθώς εκλιπαρεί για το σώμα του νεκρού γιού του και η αντίδραση του Αχιλλέα, που επικαλείται τον μύθο της Νιόβης για να προσκαλέσει τον γέροντα σε ένα ιδιότυπο τελετουργικό νεκρόδειπνο.

Ο Βασίλης Μπουκουβάλας δεν διστάζει να αναμετρηθεί με μεταφραστές του συνολικού ομηρικού έργου, να παραθέσει δίπλα δίπλα τις διαφορετικές εκδοχές και πολύ συχνά να υιοθετήσει την άποψη του Άλλου. Επιλέγει αποσπάσματα μεταφρασμένα από τους Δ.Ν. Μαρωνίτη, Καζαντζάκη-Κακριδή, Πολυλά ακόμα και Σεφέρη, εγκιβωτίζοντας κάποιους στίχους και συνάμα απολογούμενος: «σε δική μου δοκιμή (και δοκιμασία), ας μη θεωρηθεί ασέβεια η γειτνίαση, σκοπός να δοθεί το πλαίσιο της ικεσίας», εξηγεί με την ταπεινότητα που ανέκαθεν τον χαρακτήριζε. Κάποιες ελάχιστες μεταφραστικές ελευθερίες, που τολμά η πένα του, σκοπό έχουν να λαμπρύνουν τη ρυθμική δύναμη του ομηρικού στίχου.

Οι πολύπλοκες ψυχικές αντιδράσεις, οι ολοζώντανες εκφράσεις και ο πολυδιάστατος ερωτισμός των δύο επών του «ενός και μόνου ποιητού» αναδύονται μέσα από τις μεταγραφές, τις οποίες ο Μπουκουβάλας χαρακτηρίζει «προσπάθειες ξεκλειδώματος του κειμένου για αρχάριους». Το θαύμα της ζωής, με αποκορύφωμά του τα πρότυπα της ομορφιάς και της νιότης όπως πρώτη φορά αποτυπώθηκαν στην Ιλιάδα, καθώς και η εξάπλωση του θαύματος αυτού σε κάθε μορφή τέχνης, απασχόλησε δια βίου τον Βασίλη Μπουκουβάλα. Το λεπταίσθητο μα δυστυχώς ανολοκλήρωτο έργο του, όπως μας παραδίνεται μέσα από τις Ομηρικές Εκλογές, συνιστά σαγηνευτική νοητική περιπλάνηση αλλά και έμμεση παρότρυνση ανάγνωσης του συνολικού ομηρικού έργου.


* Η ΜΑΡΙΑ ΜΑΥΡΙΚΑΚΗ είναι συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο της, το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα «Εξαρτάται – Μια ιστορία ζωής δίπλα στην εξάρτηση» (εκδ. Πατάκη).

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ενέδρα στο δήμαρχο» του Γιώργου Π. Ιατρού (κριτική) – Μια σύγκρουση στα «χρόνια της απληστίας»

«Ενέδρα στο δήμαρχο» του Γιώργου Π. Ιατρού (κριτική) – Μια σύγκρουση στα «χρόνια της απληστίας»

Για το ιστορικό αφήγημα του Γιώργου Π. Ιατρού «Ενέδρα στο δήμαρχο – Κερατέα-Λαύριο 1865» (εκδ. ΑΩ). Κεντρική εικόνα: Ο αφηγητής της ιστορίας, ο μπάρμπα Γιώργης Ρώμας (1884-1987).

Της Διώνης Δημητριάδου

Μια αφήγηση άγνωστη, δηλαδή αγνοημέ...

«Συζητήσεις με τον Θεό», του Νιλ-Ντόναλντ Γουόλς – Ένας ασυνήθιστος διάλογος

«Συζητήσεις με τον Θεό», του Νιλ-Ντόναλντ Γουόλς – Ένας ασυνήθιστος διάλογος

Για το βιβλίο «Συζητήσεις με τον Θεό – Ένας ασυνήθιστος διάλογος» του Neale Donald Walsch (μτφρ. Πηνελόπη Τριάδα, εκδ. Πεδίο)

Της Κατερίνας Σιδέρη

Το εν λόγω βιβλίο, το δεύτερο από την τριλογία του συγγραφέα Neale Donald Walsch, έρχεται και επιχειρεί ν...

«Για την ποιητική γραφή» του Γιώργου Βέη (κριτική)

«Για την ποιητική γραφή» του Γιώργου Βέη (κριτική)

Για τον τόμο του Γιώργου Βέη με δοκίμια ποιητικής και κείμενα για την ποίηση «Για την ποιητική γραφή – Δοκιμίων σύνοψις» (εκδ. Ύψιλον).

Του Χρίστου Λάνδρου

Σχεδόν όλοι οι ποιητές επιχειρούν να δώσουν έναν ορισμό ποίησης ή να εξηγήσουν τον δικό τους δρό...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Γιον Φόσε: «Θαυμάζω τον Ίψεν γιατί ήξερε να μισεί»

Γιον Φόσε: «Θαυμάζω τον Ίψεν γιατί ήξερε να μισεί»

Σε συνέντευξή του στο Revistascena, ο Νορβηγός δραματουργός Jon Fosse μίλησε για την πολυετή πορεία του στον χώρο του θεάτρου. Τα πρώτα δύο μέρη της γνωστής επταλογίας του «Το άλλο όνομα» κυκλοφόρησαν πρόσφατα από τις εκδόσεις Gutenberg, σε μετάφραση Σωτήρη Σουλιώτη.

Επιμέλεια: ...

Το μίσος για την ελληνική λογοτεχνία

Το μίσος για την ελληνική λογοτεχνία

Σκέψεις του γνωστού συγγραφέα σχετικά με την ανυποληψία της νεοελληνικής πεζογραφίας στο ελληνικό κοινό. Στην κεντρική εικόνα, τμήμα από το έργο «Portrait of George Dyer in a Mirror» (1968), του Φράνσις Μπέικον.

Του Αλέξη Πανσέληνου

Έγινε πρόσφατα μεγά...

Διαβάζοντας με τον Παναγιώτη Εξαρχέα

Διαβάζοντας με τον Παναγιώτη Εξαρχέα

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν τον δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, σκηνοθέτης Παναγιώτης Εξαρχέας απαντά σε 20 κλασικές ή απρόσμενες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Λεωνίδας Καλούσης ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ