hans magnus enzensberger 2

Για το αυτοβιογραφικό βιβλίο Αναβρασμός του Χανς Μάγκνους Εντσενσμπέργκερ (εκδ. Εστία).

Του Γιώργου Σιακαντάρη

Ο Χανς Μάγκνους Εντσενσμπέργκερ (γεν. 1929) συγγραφέας και παιδί της δεκαετίας του ΄60, με πιο γνωστό του έργο «Το σύντομο καλοκαίρι της αναρχίας», έγραψε στα 85 του (2014) αυτό εδώ το αυτοβιογραφικό έργο.

Το βιβλίο ξεκινά με παλιές σημειώσεις του ίδιου του συγγραφέα, που τις ανασύρει τώρα στην επιφάνεια. Το μεγαλύτερο όμως μέρος του βιβλίου αποτελείται από τις ερωτήσεις που υποβάλλει –με δόσεις ειρωνείας και σαρκασμού– ο γηραιός Εντσενσμπέργκερ και τις απαντήσεις που δίνει ο νεαρός Εντσενσμπέργκερ.

Είναι αυτό το βιβλίο ένα ξεκαθάρισμα λογαριασμών μεταξύ του επαναστάτη και του συμβιβασμένου, μεταξύ του εξεγερμένου και του παραιτημένου συγγραφέα, μεταξύ του νεαρού και του γηραιού Εντσενσμπέργκερ; Δεν θα το έλεγα. Αυτό είναι ένα βιβλίο μεταξύ του παραιτημένου και συμβιβασμένου επαναστάτη και του γηραιού κριτικού μιας εποχής που νόμιζε ότι ήταν αριστερή, ενώ η ίδια έπασχε από την κατά Λένιν ασθένεια του αριστερίστικου εξτρεμισμού ή αλλιώς την ασθένεια του πάσης φύσεως ριζοσπαστισμού.

Είναι ένα βιβλίο αυτογνωσίας, η οποία όμως δεν είναι βαρετή, όπως τα περισσότερα βιβλία αυτογνωσίας. Ένα βιβλίο γεμάτο με «φωτογραφίες», στιγμιότυπα και flash back από μια ανέμελη εποχή για εκείνους τους δυτικούς που υποστήριζαν τις κομμουνιστικές δικτατορίες. Ένα βιβλίο γεμάτο με τις απορίες και τις πικρίες των «ανατολικών» λαών, οι οποίοι έβλεπαν τους δυτικούς διανοούμενους να υποστηρίζουν τους πάση φύσεως δικτάτορες στην Σοβιετική Ένωση, στην καστρική Κούβα και γενικότερα στον Τρίτο Κόσμο.

Η εποχή του «Αναβρασμού» ξεκινά το 1963 και βρίσκει τον 34χρονο τότε συγγραφέα να αποδέχεται μια πρόσκληση από την περιβόητη σοβιετική «Ένωση Συγγραφέων» να επισκεφτεί, αυτός, ένας δυτικογερμανός και αριστερός συγγραφέας, ένας δημόσιος διανοούμενος, τη χρουστσοφική Ρωσία του λιωσίματος των πάγων.

Η εποχή του «Αναβρασμού» ξεκινά το 1963 και βρίσκει τον 34χρονο τότε συγγραφέα να αποδέχεται μια πρόσκληση από την περιβόητη σοβιετική «Ένωση Συγγραφέων» να επισκεφτεί, αυτός, ένας δυτικογερμανός και αριστερός συγγραφέας, ένας δημόσιος διανοούμενος, τη χρουστσοφική Ρωσία του λιωσίματος των πάγων. Φθάνει και καταλύει στη Μόσχα χωρίς, καθ’ ομολογία του, να γνωρίζει και πολλά από «τα ήθη και τα έθιμα που επικρατούσαν εκεί». Δυστυχώς, όμως, θα έλεγα ότι με μεγάλη καθυστέρηση αντιλαμβάνεται την τρομοκρατία και τη βία που επικρατούσε εκεί. Και όμως υπήρξαν άνθρωποι πολύ πιο απλοί από όλους αυτούς τους δυτικούς συγγραφείς που αντιλαμβάνονταν με την πρώτη τους κιόλας επίσκεψη και τις πρώτες συζητήσεις τους, όχι βεβαίως με τους πουτινικούς ασφαλίτες, αλλά με τους απλούς πολίτες, τον κατά Μπαρνς «Αχό της εποχής». Μιας εποχής που ναι μεν δεν ήταν σαν τη σταλινική, ήταν όμως και εξακολουθούσε να είναι μια εποχή, λιγότερο ή περισσότερο, ραφιναρισμένου ολοκληρωτισμού.

Στην πρώτη επίσκεψή του, μαζί με άλλους δυτικούς συγγραφείς, γνωρίζει ασφαλίτες, γραφειοκράτες, κομματικούς, συγγραφείς και διανοούμενους «δυτικούς» και «ανατολικούς». Γι’ αυτούς γράφει, μάλλον αυτοσαρκαζόμενος: «Είναι διανοούμενοι, άνθρωποι γεμάτοι υστεροβουλία» (σελ. 26). Έτσι έρχεται η στιγμή της συνάντησής τους με τον Χρουστσόφ, ενημερωμένοι ήδη με έμμεσο τρόπο ότι σ’ αυτόν δεν χρειάζεται να λένε δύσκολες λέξεις και έννοιες λόγω «του ευέξαπτου χαρακτήρα του». Πριν λάβει το λόγο ο «οικοδεσπότης», οι απαραίτητοι μαϊντανοί της εξουσίας τους προϊδεάζουν για το τι επιθυμεί η αυτού εξοχότης Γενικός Γραμματέας του Κόμματος. Στη συνάντηση όλων σε μια αίθουσα συνεδριάσεων ο Σαρτρ ψελλίζει μόνο τριάντα λέξεις μην διακινδυνεύοντας το παραμικρό και ο μόνος που εκδήλωσε ένας ίχνος τόλμης είναι ο Πολωνός Γιέζικ Πουτραμέντο, ο οποίος ζήτησε περισσότερη ελευθερία. Η περιγραφή όσων είπε στη συνέχεια ο οικοδεσπότης Χρουστσόφ, μάλλον θα ταίριαζε σε σενάριο των αδελφών Μαρξ, αλλά όχι σε μαρξιστή.

Δεν του έφτανε μόνο η πρώτη επίσκεψη στη Σοβιετική Ένωση, το 1966 ήρθε και η δεύτερη. Εκεί η μεγαλύτερη επιτυχία του είναι η γνωριμία με τη δεύτερη γυναίκα του, την Μάσα, κόρη διανοούμενων και συγγραφέων και διανοούμενη και η ίδια. Την παντρεύεται δυο χρόνια αργότερα, αφού πρώτα χωρίζει με τη βαθύτατα σταλινική, Νορβηγίδα γυναίκα του, Ντάγκρουν. Με την Μάσα επισκέπτονται την Κούβα του Κάστρο με την προσδοκία ότι θα φανούν χρήσιμοι στην οικοδόμηση της «σοσιαλιστικής» Κούβας και το μόνο που κάνουν είναι να περνούν καλά γυρνώντας από εδώ και εκεί. Ως προσκεκλημένοι, αυτός και η Μάσα, της κυβέρνησης των «μπαρμπούντος» περνάνε καταπληκτικά, ασχολούμενοι με «πνευματικές» εργασίες όπως η συγκομιδή του ζαχαροκάλαμου, οι οινοποσίες με κουβανούς συγγραφείς στο περίφημο καμπαρέ Τροπικάνα και άλλα παρόμοια. Ο γάμος του με τη Μάσα δεν ευτύχησε. Χώρισαν το 80. Η Μάσα αυτοκτόνησε το 90, λίγο μετά την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού στη λεγόμενη Ανατολική Ευρώπη και ένα χρόνο πριν τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Κάπου όμως εκεί, όπως εξομολογείται στον γηραιό Εντσενσμπέργκερ, διαπιστώνει τις θλιβερές «οικονομικές γνώσεις» των Κάστρο και Τσε και αναγνωρίζει τα αδιέξοδα της κουβανικής οικονομίας.

Εντωμεταξύ γνωρίζει την πραγματικά άθλια ζωή των απλών πολιτών στη Σοβιετική ένωση στις περίφημες Κομουνάλκες, όπου δεκάδες άτομα ζουν σε λίγα τετραγωνικά, χωρίς τη δυνατότητα καμίας ιδιωτικής ζωής· μαθαίνει τον πόλεμο φθοράς που το καθεστώς είχε κηρύξει στους «οργανικούς» του διανοούμενους και συγγραφείς ( Έρενμπουργκ – Γιεφτουσένκο), αλλά και τον φυσικό πόλεμο που είχε κηρύξει στους ασυμβίβαστους (Αχμάτοβα).

Επισκέπτεται ακόμη την Καμπότζη του Σιχανούκ, την Ταϊτή, όπου συνάντησε τον Αλιέντε, γνωρίζει τα απομεινάρια του βολιβιανού αντάρτικου που είχε οργανώσει ο Τσε, πάει στο Πορτ Ντάργουιν της Βόρειας Αυστραλίας, στην Τεχεράνη του σάχη, αλλά ταξιδεύει και σ’ ολόκληρη τη Δυτική Ευρώπη. 

Ως εκπρόσωπος της αμφιλεγόμενης Νέας Αριστεράς και «συνοδοιπόρος» της περίφημης Κομμούνας Ι έρχεται σε άμεση επικοινωνία με την τρομοκρατική οργάνωση Μπάαντερ-Μάινχοφ. Ζει μια ζωή γεμάτη με συναντήσεις και σπουδαίες «εκδρομές» – θα έλεγα. Οι μοναδικές του «επιτυχίες» όμως δεν είναι μόνο η Σοβιετική Ένωση και ο Χρουστσόφ, οι επισκέψεις του στις πανέμορφες και συνάμα θλιβερές εσχατιές ολόκληρης της Σοβιετικής Ασίας και Σιβηρίας, η Κούβα και ο Κάστρο. Επισκέπτεται ακόμη την Καμπότζη του Σιχανούκ, την Ταϊτή, όπου συνάντησε τον Αλιέντε, γνωρίζει τα απομεινάρια του βολιβιανού αντάρτικου που είχε οργανώσει ο Τσε, πάει στο Πορτ Ντάργουιν της Βόρειας Αυστραλίας, στην Τεχεράνη του σάχη, αλλά ταξιδεύει και σ’ ολόκληρη τη Δυτική Ευρώπη. Και όλα αυτά γίνονται την ίδια στιγμή που ο «Αναβρασμός» στη Δυτική Ευρώπη φτάνει στην κορύφωσή του με την τρομοκρατία, με την οποία δεν στρατεύεται, αλλά και δεν καταδικάζει.

Απολογείται για όλα αυτά; Και ναι και όχι. Στο τρίτο και εκτενέστερο κεφάλαιο του βιβλίου ο νεαρός Εντσενσμπέργκερ είναι υποχρεωμένος να απαντά στις ερωτήσεις του γηραιού πλέον εαυτού του, ερωτήσεις ειρωνικές και υπονομευτικές. Παρόλο που ο νεαρός συγγραφέας περιγελά πλέον την ανεκτική του στάση έναντι της γερμανικής τρομοκρατίας της εποχής, παρόλο που ειρωνεύεται τις απόψεις Κάστρο και Τσε και παρόλο που είναι κριτικός έναντι του «υπαρκτού ολοκληρωτισμού», δεν φτάνει την αυτοκριτική του ώς το τέλος. Δεν κατατάσσει τον «αριστερισμό» και όλους αυτούς τους «τύπους» στους εχθρούς του ανθρώπου και του ανθρωπισμού. Έτσι φτάνει να υποστηρίζει ότι αυτού του είδους «η εξωκοινοβουλευτική αντιπολίτευση και οι παραφυάδες της βοήθησαν εμμέσως τη σοσιαλδημοκρατία, την οποία ήθελαν να καταπολεμήσουν, να νικήσει στη Γερμανία…. Η αντιπολίτευση στο σύστημα έγινε απλά ένα ρελέ του εκσυγχρονισμού. Προώθησε τη διαδικασία συνειδητοποίησης της καπιταλιστικής κοινωνίας πιο αποφασιστικά απ’ ό,τι οι υπερασπιστές της» (σελ. 321). Η σοσιαλδημοκρατία ως επιτυχία της αποτυχίας των άλλων και όχι ως επιτυχία αυτή καθαυτή;

Ίσως όμως τον αδικώ. Γιατί ο Εντσενσμπέργκερ, σε τελική ανάλυση, αναγνωρίζει ότι «ο ριζοσπαστισμός δεν γνωρίζει έλεος» (σελ. 316).

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΙΑΚΑΝΤΑΡΗΣ είναι συγγραφέας και διδάκτωρ κοινωνιολογίας.

anavrasmos 1Αναβρασμός
Hans Magnus Enzensberger
Μτφ. Σπύρος Μοσκόβου
Εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2016
Σελ. 336, τιμή εκδότη: 18 ευρώ
 
politeia link
 
 
 
 
 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ HANS-MAGNUS ENZENSBERGER


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ημερολόγιο Μόσχας, του Βάλτερ Μπένγιαμιν

Ημερολόγιο Μόσχας, του Βάλτερ Μπένγιαμιν

Για το βιβλίο του Walter Benjamin «Ημερολόγιο Μόσχας» (μτφρ. Έμη Βαϊκούση, εκδ. Καστανιώτη). Κεντρική εικόνα: Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν και η Λετονή μπολσεβίκα ηθοποιός και σκηνοθέτιδα θεάτρου Άζια Λάτσις.

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Ο Βάλτερ Μπένγια...

Ανησυχία, της Λιν Ούλμαν: Η ανάπλαση της μορφής του πατέρα

Ανησυχία, της Λιν Ούλμαν: Η ανάπλαση της μορφής του πατέρα

Για το αυτοβιογραφικό βιβλίο της Linn Ullmann «Ανησυχία» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου, εκδ. Μεταίχμιο). Φωτογραφία: Η Λιν Ούλμαν με τον πατέρα της, τον Ίνγκμαρ Μπέργκμαν.

Της Διώνης Δημητριάδου

Τι είναι αυτό που μέ...

Όταν έπεσα στο μελανοδοχείο, του Νίκου Μπακουνάκη

Όταν έπεσα στο μελανοδοχείο, του Νίκου Μπακουνάκη

Για την αυτοβιογραφική αφήγηση του Νίκου Μπακουνάκη «Όταν έπεσα στο μελανοδοχείο» (εκδ. Πόλις).

Της Έλενας Χουζούρη

Έχω την ισχυρή εντύπωση ότι ο Νίκος Μπακουνάκης δεν έπεσε απλώς στο μελανοδοχείο, όπως ισχυρίζεται στον τίτλο του αυτοβιογραφικού του βι...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Ανακοινώθηκαν οι βραχείες λίστες για τα βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων. Η τελετή απονομής θα γίνει την Τετάρτη 1 Δεκεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων έχει θεσπίσει τα Βραβεία «Γιάννης Βαρβέρης» και «Μένης Κουμανταρέας...

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Για το μυθιστόρημα του Orhan Pamuk «Το μαύρο βιβλίο» (μτφρ. Στέλλα Βρετού, εκδ. Πατάκη).

Της Νίκης Κώτσιου

Ένα από τα πιο συζητημένα και πολυδιαβασμένα βιβλία της σύγχρονης τουρκικής λογοτεχνίας, το Μαύρο βιβλίο (1990) του νομπελίστα Ορχάν Παμ...

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Αλέκου Λούντζη «Οι επόμενοι εμείς» (εκδ. Στιγμός).

Του Βασίλη Λαμπρόπουλου

Συζητώντας την ελληνική ποίηση του 21ου αιώνα προσπαθώ πάντα να μην την προσεγγίσω καθ’ εαυτή αλλά να την τοποθετήσω σε ένα διεθνές πλαίσιο κι ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ