alt

Με αφορμή το βιβλίο της Αθηνάς Βογιατζόγλου Ποίηση και Πολεμική - Μια βιογραφία του Γιώργου Κοτζιούλα (εκδ. Κίχλη).

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Ο Γιώργος Κοτζιούλας υπήρξε δεδηλωμένος πολέμιος του μοντερνισμού. Στο «Πού τραβάει η ποίηση», το 1950, έγραφε:

Εκστασιάζονται και παραληρούν μπροστά στην Έρημη χώρα, ακατανόητο κείμενο αγγλοαμερικανού ποιητή, που τη θεωρούν ένα είδος ποιητική Αποκάλυψη, επειδή ίσα ίσα δεν καταλαβαίνουν ούτε μια παράγραφό της. Είναι οι ίδιοι δηλαδή του ίδιου κύκλου, που προχτές παρίσταναν τους αποκρυπτογράφους του Βαλερύ και παραπροχτές συγκινούνταν με τις σφιγγώδεις εμπνεύσεις του Μαλλαρμέ σα να ’ταν ομογάλακτοι αδελφοί του. Πάντα στους μαιάνδρους και τις καταχνιές, μακριά απ’ την ξαστεριά και την ισιάδα!

Με την κάθοδό του από το βουνό και το γυρισμό του στο άστυ, αναδιπλώθηκε, έσκυψε μέσα του και αφουγκράστηκε. Ήταν ούτως ή άλλως ποιητής που αενάως αυτοβιογραφούνταν ποιητικά, μ’ ένα ιδιότυπο μίγμα τρυφεράδας και σκληράδας απέναντι στον εαυτό του. 

Μα, έτσι κι αλλιώς, δε θα μπορούσε να μην ομοιοκαταληκτεί έμμετρα, γιατί ήταν ποιητής του παλαιοτέρου είδους: ήταν ένας Ηπειρώτης τροβαδούρος σε αναζήτηση μιας ανεύρετης Αυλής όπου ο ίδιος θα εξυμνούσε τα ανδραγαθήματα βασιλιάδων και ιπποτών. Όλο κι όλο για δύο χρόνια, ανάμεσα 1943 και 1945, μοιάζει να βρήκε τον Αρθούρο του στο πρόσωπο του Άρη Βελουχιώτη, που σαν ίσκιος απονύχτερος περνώντας απ’ τις ρούγες κι αιτός για τα μεσούρανα σύνταζε τις φτερούγες. Και τους Λανσελότους, τους Γκάλαχαντ, τους Πέρσιβάλ του, και τους λοιπούς, τους βρήκε στα πρόσωπα των Μαυροσκούφηδων και των Πρώτων του Αγώνα: του Γιώργη Σιάντου, του Στέφανου Σαράφη, του Στρατηγού Νάση, του Συνταγματάρχη Παπασταματιάδη, του Αντισυνταγματάρχη Κούκουρα, του Ταγματάρχη Αρέθα, του Πρωτοπόρου Ερμή, του Αρχηγού Μπουκουβάλα, του Καπετάν Κόζακα αράθυμου νταή που δεν του απόλειπε από τα γένια η ψείρα, του Καπετάν Ηρακλή, του Γιατρού Σαμαρά, του Πάτερ Ανυπόμονου.

Με την κάθοδό του από το βουνό και το γυρισμό του στο άστυ, αναδιπλώθηκε, έσκυψε μέσα του και αφουγκράστηκε. Ήταν ούτως ή άλλως ποιητής που αενάως αυτοβιογραφούνταν ποιητικά, μ’ ένα ιδιότυπο μίγμα τρυφεράδας και σκληράδας απέναντι στον εαυτό του. Στο ποίημα θα ’ναι η ίδια σου η καρδιά / που θα ξοφλά πρωτότυπα το κρίμα / δεμένη σαν κατάδικη στη ρίμα, έγραφε στην «Ποιητική» από τη συλλογή Σιγανή φωτιά, με ποιήματά του ανάμεσα 1932 και ’35. Και στην επόμενή του συλλογή, Η δεύτερη ζωή, αυτή με ποιήματά του γραμμένα ανάμεσα 1935 και 1937, αυτοβιογραφείται:

Τζουμέρκα-Αθήνα, αυτή ήταν όλη
που χάραξα, όλη μου η γραμμή.
Κίνησα απέκει μ’ ένα τσόλι,
μου ’λειψε εδώ και το ψωμί.
 
Αρχή κακού ήταν που δεν είχα
κουκούτσι πνεύμα πραχτικό·
τριχιά την έκανα την τρίχα,
της φαντασίας μου υλικό.
 
Έναν καιρό δεν ήθελα ούτε
να βλέπω ανθρώπινη θωριά.
«Βρέστε του (και μην τον ακούτε)
γυναίκα», ελέγαν στα χωριά.
 
Αργότερα θα μ’ έχουν βάλει
με δυο σειρές στο λεξικό.
Θα με ζηλέψουν τότε οι άλλοι,
θα γίνει ντόρος και κακό.

Έκτοτε, δεν παύει να γράφει για τον εαυτόν του με πικρή συγκινητική ειρωνεία, με πληγωμένο εγωισμό ίσως, μα δίχως ποτέ να κλείνεται ερμητικά στο ποιητικό του εγώ.

Αχ, μεθυσμένος όπως είμαι οίστρο και νιότη,
με τα φτερά του πιο γοργά δε γυρνά ο μύλος.
Αν και μου λείπει μαρτυριά από χρησμοδότη,
θα μείνω στην πατρίδα, λέω, εξαίσιος θρύλος

γράφει στο ποίημα «Vates» από τη συλλογή Γρίφος του ’38, και στο πολύ κατοπινό, του ’51, 13ο ποίημα από τους Αμνημόνευτους, πάλι με τον ίδιο, τον τόσο χαρακτηριστικό, κοροϊδευτικό πικρό τόνο, ξετυλίγει όλον του το βίο:

Αν έχετε ακουστά για κάποιον ποιγητή
πόχει απ’ τ’ απόμακρα Τζουμέρκα φανιστεί,
Γιώργο τον βάφτισαν, του Κωσταντή Κοτζιούλα,
γεννήθηκε, κοντά στις δάφνες, στην Τζουμούλα·
γι’ αυτόν που αθάρρευτος, σαν όλοι απ’ τα βουνά,
μπήκε στην πολιτεία με τα πολλά στενά
και μοσκοτρώγοντας καρβέλι αντίς μπομπότα
παιδεύτηκε πολύ για γράμματα, για φώτα,
νυχτοδουλεύοντας χρόνια μισοτιμής,
πρόθυμος για δουλειά, στο πάρσιμο ατζαμής,
αλλά και βαρετός κοντεύοντας να γίνει
με την αδύναμη κείνη ντροπαλωσύνη,
κι έτσι που δείχνονταν μη βλέποντας καλό,
τον άκακον αφού τον παίρνουν για λωλό,
σαν είδε κι έπαθε χωρίς να διαφορέψει
(μόνο που τα μαλλιά του πέσαν απ’ τη σκέψη),
στα τριάντα τόσα του γύρισε στο χωριό
για λάχανα της γης βελάνια των κλαριώ
κι από το φόβο του ξεβγήκε καπετάνιος,
αυτός ο από καιρό μισοάρωστος γραφιάνος…

Στην έμμονη ποιητική του αυτοβιογράφηση ο Κοτζιούλας ήταν ανοιχτός πάντοτε προς τον γύρω κόσμο: τον κόσμο των ανθρώπων· ως και τον κόσμο όλων των πλασμάτων, όπως για παράδειγμα στην ποιητική σύνθεση Φυγή στη φύση του ’52, δεκατρείς τριαντάστιχες ενότητες με δεκαπεντασύλλαβους ζευγαρωτούς, όπου στην 5η απ’ αυτές γράφει:

Ανοίγοντας τα μάτια μου μπονώρα σήμερα είδα
στην άκρη των ποδιών μου ορθή μιαν άσπρη πουλακίδα,
π’ αν και φτερούγισε, «καλό σημάδι» μέσα μου είπα.
Χώνονται ζούδια και πουλιά μέσα σ’ αυτήν την τρύπα.
Κάτω από το κρεβάτι μου τρυπώνουν σφαλαγγούδια
και μέρμηγκοι αραδίζουνε μέσα όξω για καλούδια.
Τι να ’βρουν; λίγη ζάχαρη που χύθηκε περίσσια
μες στη φωλιά τους, στην αυλή, την κουβαλήσαν ίσια·
τη θέλουν φαίνεται κι αυτά καφέ για να τρατέρνουν
βαθύγνωμους που στη δουλειά δε θα τα καταφέρνουν…

και παρακάτω, με συμπόνια που αγγίζει σχεδόν την ταύτιση, για το σκυλί που το ’να του πόδι

…κρέμεται, χωρίς το νεύρο κυβερνήτη,
κι ο τυχερός ανάπηρος δεν ξεκολλά απ’ το σπίτι·
γιατ’ έχει χάδια και φαγί και μαλακά στρωσίδια
και μ’ αρχοντόπουλου μαθές η πόρεψή του είν’ ίδια.
Μόνο, καθώς κουτσοπηδά και μπόρεση έχει λίγη,
ποια απ’ τη φυλή του θα τον δει και πέρα δε θα φύγει;

Ο Γιώργος Κοτζιούλας υπήρξε δύο πράγματα: ποιητής του ανθρώπου, που τον αναζήτησε μέσ’ από την παρατήρηση του εαυτού του όχι ξεκομμένου από τους άλλους αλλά ανάμεσά τους, και επίσης ποιητής όλων των ανθρώπων, γιατί με τους στίχους του απαθανάτισε έναν ολόκληρο κόσμο, χαμένο πια. 

Μα λίγο λίγο ο βάρδος Κοτζιούλας ξανάφτιαξε την Αυλή του, αυτήν τη φορά όχι από Μαυροσκούφηδες. Τούτη η δεύτερη είναι μια Αυλή από φαντάσματα Ηπειρωτών, από τύπους του χωριού που ο Κοτζιούλας τους ανακαλεί στη μνήμη του και, γράφοντας στην τραχιά λαγαρή τους γλώσσα, πλέκει ξανά σε στίχους τις ζωές τους που βιώθηκαν μέσα στη στέρηση και την ταλαιπώρια, νιώθοντάς τες μα δίχως κιόλας να τις εξωραΐζει. Στους Αμνημόνευτους και τα Ηπειρώτικα του ’53, είναι ο Νάτσια Φλώρος άνθρωπος της ισιάδας, άπραγος, αρνί, φταξούσιος σάμπως από θέλημα μιας χάρης, χειμωγκαλόκαιρο κει πάνω στο Βουνί· είν’ ο Γιωργούλη Ξ’τρης που σκαπέταγε με φτέρνες γοργές στη βλαχουριά: τους έφκιανε μαντριά, ξερότοιχα και στέρνες· είν’ ο Παπατριγιάντος: στο μαγαζί αρχινάω από το ρακογυάλι στο νεροπότηρο και βάλε ματαπάλι…  Μα πώς σηκώνομαι, παίρνω τα τοίχια σβάρα κι απ’ όχτο σ’ όχτο πάω, κωλ’τούμπα και γκυλ’ντάρα… Αλλά είμαι λειτουργός του Υψίστου μια φορά, χαίρομαι υπόληψη, με γράμματα γερά. Και σακελλίωνα δω θα μ’ έκανε ο Σπυρίδων, αν στο κατάστιχο δε μ’ είχαν των μπεκρήδων· είν’ ο Κώτσιο Γιώτης, ζωοκλέφτης που κουτσάθηκε: Γιατροί στα Γιάνινα μου κόψαν το ποδάρι, γιατί μια ντουφεκιά τη νύχτα μ’ είχε πάρει… κει που μ’ ένα σφαχτό κατηφορούσα ξένο, κι αν κριματίστηκα, να τώρα τι παθαίνω · είν’ η θειάκω η Χάιδω, ο Χρίστο Μήτρος, ο Γιάνν’ Γιάννος, ο Τάσιο Βέτσιος,  ο Γακ’ Παταριάς…

Ο Γιώργος Κοτζιούλας, νιώθω, υπήρξε δύο πράγματα: ποιητής του ανθρώπου, που τον αναζήτησε μέσ’ από την παρατήρηση του εαυτού του όχι ξεκομμένου από τους άλλους αλλά ανάμεσά τους, και επίσης ποιητής όλων των ανθρώπων, γιατί με τους στίχους του απαθανάτισε έναν ολόκληρο κόσμο, χαμένο πια.

Φέτος, 60 χρόνια μετά το θάνατό του, με το Ποίηση και πολεμική έχουμε στα χέρια μας μια βιογραφία αντάξιά του, χάρη στην ολοφάνερη αγάπη της Αθηνάς Βογιατζόγλου για την ποιητική τέχνη του Γιώργου Κοτζιούλα, την εμβρίθειά της, την άριστη οργάνωση του υλικού της, μα πάνω απ’ όλα την ευαισθησία που ’χε, να μιλήσει με γλώσσα άμεση και καθαρή για τον άνθρωπο που στο ποίημα «Τεχνίτης» έλεγε:

Γράφω για τους πολλούς, αγαπητέ και μη
με μπλέξεις με σοφίες που δεν καταλαβαίνω,
γιατ’ έχω αποστραφεί το λόγο το στριμμένο
κι ο στίχος μου είναι σαν της τάβλας το ψωμί.
 
Ατόφιο σώμα κλει το ντύμα το αλαφρό
κι η γλώσσα μαρτυράει αλύγιστο χωριάτη
που πέφτει στη δουλειά με τη γερή του πλάτη
κι είν’ έτοιμος να μπει σ’ αγώνα πιο σκληρό.

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.

altΠοίηση και Πολεμική
Μια βιογραφία του Γιώργου Κοτζιούλα
Αθηνά Βογιατζόγλου
Κίχλη 2015
Σελ. 496, τιμή εκδότη €19,00

alt

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«“Να βρω ξανά του νήματος την άκρη...”: Σχεδίασμα ποιητικής βιογραφίας του Θανάση Παπακωνσταντίνου» του Λέοντα Ναρ (κριτική)

«“Να βρω ξανά του νήματος την άκρη...”: Σχεδίασμα ποιητικής βιογραφίας του Θανάση Παπακωνσταντίνου» του Λέοντα Ναρ (κριτική)

Για το βιβλίο του Λέοντα Ναρ «“Να βρω ξανά του νήματος την άκρη...”: Σχεδίασμα ποιητικής βιογραφίας του Θανάση Παπακωνσταντίνου» (εκδ. Πατάκη).

Του Κώστα Δρουγαλά

Με τον πολύ χαρακτηριστικό τίτλο Να βρω ξανά του νήματος την άκρη… –στίχο α...

«Με τον Νίκο Καρούζο – Ημερολόγιο» της Εύας Μπέη (κριτική)

«Με τον Νίκο Καρούζο – Ημερολόγιο» της Εύας Μπέη (κριτική)

Για το βιβλίο με τις καταγραφές της Εύας Μπέη «Με τον Νίκο Καρούζο – Ημερολόγιο» (εκδ. Loggia).

Του Γιάννη Παλαβού

Έχω την αίσθηση πως για αρκετούς Έλληνες ποιητές που έχουν πάνω κάτω τα χρόνια μου το να τσιτάρουν στίχους του Καρούζου και να ανεκδοτολο...

«Κόκκινη Ρόζα» της Κέιτ Έβανς (κριτική)

«Κόκκινη Ρόζα» της Κέιτ Έβανς (κριτική)

Για την εικονογραφημένη –από την Kate Evans– βιογραφία της Ρόζα Λούξεμπουργκ «Η κόκκινη Ρόζα» (μτφρ. Σώτη Τριανταφύλλου, εκδ. Πατάκη).

Της Λεύκης Σαραντινού

Η συγγραφέας και εικονογράφος της Κόκκινης Ρόζα, Κέιτ Έβανς επιλέγει να...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Σαλμάν Ρούσντι: Τρεις δεκαετίες με απειλή θανάτου από το Ισλάμ – Ποιος είναι ο συγγραφέας των «Σατανικών Στίχων»

Σαλμάν Ρούσντι: Τρεις δεκαετίες με απειλή θανάτου από το Ισλάμ – Ποιος είναι ο συγγραφέας των «Σατανικών Στίχων»

Βελτιώθηκε η κατάσταση της υγείας του Σάλμαν Ρούσντι, σύμφωνα με τον λογοτεχνικό ατζέντη του. 

Επιμέλεια: Book Press

Ο λογοτεχνικός ατζέντης του ...

«Ο έφηβος» του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι (κριτική)

«Ο έφηβος» του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι (κριτική)

Για το προτελευταίο μυθιστόρημα του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι (Fyodor Dostoyevsky) «Ο έφηβος» (μτφρ. Ελένη Μπακοπούλου, εκδ. Άγρα).

Του Φώτη Καραμπεσίνη

«Οὐ γάρ ἐστι κρυπτὸν ὃ οὐ φανερὸν γενήσεται,
...

Πέθανε η συγγραφέας των παιδιών Αγγελική Βαρελλά

Πέθανε η συγγραφέας των παιδιών Αγγελική Βαρελλά

Σε ηλικία 92 ετών, πέθανε η συγγραφέας Αγγελική Βαρελλά. Φωτογραφία: Άρης Ρούπινας

Επιμέλεια: Book Press

Ο κόσμος του βιβλίου και ειδικότερα ο κόσμος του βιβλίου για παιδιά αποχαιρετά σήμερα τη συγγραφέα ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα των Stephen King & Peter Straub «Το φυλαχτό» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

10 σημαντικά βιβλία για άντρες, γραμμένα από γυναίκες

10 σημαντικά βιβλία για άντρες, γραμμένα από γυναίκες

Μια λίστα με 10 σημαντικά μυθιστορήματα γραμμένα από γυναίκες συγγραφείς στα αγγλικά δημοσιεύτηκε στην επίσημη ιστοσελίδα του Women’s Prize for Fiction. Τα δέκα βιβλία αναδείχθηκαν μέσω ψηφοφορίας στην οποία συμμετείχαν 20.000 αναγνώστες. Και τα 10 έχουν μεταφραστεί στη γλώσσα μας. Στη φωτογραφία, η Μέρι Σέλεϊ.

...
40 καλά λογοτεχνικά βιβλία για το καλοκαίρι (και για κάθε εποχή)

40 καλά λογοτεχνικά βιβλία για το καλοκαίρι (και για κάθε εποχή)

Σαράντα λογοτεχνικά βιβλία, ελληνικά και μεταφρασμένα, επιλέξαμε για τους αναγνώστες της bookpress.gr από τα πολλά καλά βιβλία που έφτασαν στα χέρια μας τους προηγούμενους μήνες. Δείτε τα και διαλέξτε το δικό σας αγαπημένο βιβλίο του καλοκαιριού.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός, Κ.Β. Κατσουλάρης...

10 πρόσφατα βιβλία που μας κάνουν σοφότερους (ή και καλύτερους)

10 πρόσφατα βιβλία που μας κάνουν σοφότερους (ή και καλύτερους)

Από τα πολλλά καλά βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα, σας προτείνω δέκα, επιλεγμένα από τα μη μυθοπλαστικά βιβλία. Δοκίμια, έρευνες, μελέτες, όλα τους διαβαστερά και εξαιρετικά ενδιαφέροντα. Δέκα βιβλία, δέκα ευκαιρίες να γίνουμε σοφότεροι και, γιατί όχι, καλύτεροι άνθρωποι.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ