alt

Με αφορμή το βιβλίο της Αθηνάς Βογιατζόγλου Ποίηση και Πολεμική - Μια βιογραφία του Γιώργου Κοτζιούλα (εκδ. Κίχλη).

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Ο Γιώργος Κοτζιούλας υπήρξε δεδηλωμένος πολέμιος του μοντερνισμού. Στο «Πού τραβάει η ποίηση», το 1950, έγραφε:

Εκστασιάζονται και παραληρούν μπροστά στην Έρημη χώρα, ακατανόητο κείμενο αγγλοαμερικανού ποιητή, που τη θεωρούν ένα είδος ποιητική Αποκάλυψη, επειδή ίσα ίσα δεν καταλαβαίνουν ούτε μια παράγραφό της. Είναι οι ίδιοι δηλαδή του ίδιου κύκλου, που προχτές παρίσταναν τους αποκρυπτογράφους του Βαλερύ και παραπροχτές συγκινούνταν με τις σφιγγώδεις εμπνεύσεις του Μαλλαρμέ σα να ’ταν ομογάλακτοι αδελφοί του. Πάντα στους μαιάνδρους και τις καταχνιές, μακριά απ’ την ξαστεριά και την ισιάδα!

Με την κάθοδό του από το βουνό και το γυρισμό του στο άστυ, αναδιπλώθηκε, έσκυψε μέσα του και αφουγκράστηκε. Ήταν ούτως ή άλλως ποιητής που αενάως αυτοβιογραφούνταν ποιητικά, μ’ ένα ιδιότυπο μίγμα τρυφεράδας και σκληράδας απέναντι στον εαυτό του. 

Μα, έτσι κι αλλιώς, δε θα μπορούσε να μην ομοιοκαταληκτεί έμμετρα, γιατί ήταν ποιητής του παλαιοτέρου είδους: ήταν ένας Ηπειρώτης τροβαδούρος σε αναζήτηση μιας ανεύρετης Αυλής όπου ο ίδιος θα εξυμνούσε τα ανδραγαθήματα βασιλιάδων και ιπποτών. Όλο κι όλο για δύο χρόνια, ανάμεσα 1943 και 1945, μοιάζει να βρήκε τον Αρθούρο του στο πρόσωπο του Άρη Βελουχιώτη, που σαν ίσκιος απονύχτερος περνώντας απ’ τις ρούγες κι αιτός για τα μεσούρανα σύνταζε τις φτερούγες. Και τους Λανσελότους, τους Γκάλαχαντ, τους Πέρσιβάλ του, και τους λοιπούς, τους βρήκε στα πρόσωπα των Μαυροσκούφηδων και των Πρώτων του Αγώνα: του Γιώργη Σιάντου, του Στέφανου Σαράφη, του Στρατηγού Νάση, του Συνταγματάρχη Παπασταματιάδη, του Αντισυνταγματάρχη Κούκουρα, του Ταγματάρχη Αρέθα, του Πρωτοπόρου Ερμή, του Αρχηγού Μπουκουβάλα, του Καπετάν Κόζακα αράθυμου νταή που δεν του απόλειπε από τα γένια η ψείρα, του Καπετάν Ηρακλή, του Γιατρού Σαμαρά, του Πάτερ Ανυπόμονου.

Με την κάθοδό του από το βουνό και το γυρισμό του στο άστυ, αναδιπλώθηκε, έσκυψε μέσα του και αφουγκράστηκε. Ήταν ούτως ή άλλως ποιητής που αενάως αυτοβιογραφούνταν ποιητικά, μ’ ένα ιδιότυπο μίγμα τρυφεράδας και σκληράδας απέναντι στον εαυτό του. Στο ποίημα θα ’ναι η ίδια σου η καρδιά / που θα ξοφλά πρωτότυπα το κρίμα / δεμένη σαν κατάδικη στη ρίμα, έγραφε στην «Ποιητική» από τη συλλογή Σιγανή φωτιά, με ποιήματά του ανάμεσα 1932 και ’35. Και στην επόμενή του συλλογή, Η δεύτερη ζωή, αυτή με ποιήματά του γραμμένα ανάμεσα 1935 και 1937, αυτοβιογραφείται:

Τζουμέρκα-Αθήνα, αυτή ήταν όλη
που χάραξα, όλη μου η γραμμή.
Κίνησα απέκει μ’ ένα τσόλι,
μου ’λειψε εδώ και το ψωμί.
 
Αρχή κακού ήταν που δεν είχα
κουκούτσι πνεύμα πραχτικό·
τριχιά την έκανα την τρίχα,
της φαντασίας μου υλικό.
 
Έναν καιρό δεν ήθελα ούτε
να βλέπω ανθρώπινη θωριά.
«Βρέστε του (και μην τον ακούτε)
γυναίκα», ελέγαν στα χωριά.
 
Αργότερα θα μ’ έχουν βάλει
με δυο σειρές στο λεξικό.
Θα με ζηλέψουν τότε οι άλλοι,
θα γίνει ντόρος και κακό.

Έκτοτε, δεν παύει να γράφει για τον εαυτόν του με πικρή συγκινητική ειρωνεία, με πληγωμένο εγωισμό ίσως, μα δίχως ποτέ να κλείνεται ερμητικά στο ποιητικό του εγώ.

Αχ, μεθυσμένος όπως είμαι οίστρο και νιότη,
με τα φτερά του πιο γοργά δε γυρνά ο μύλος.
Αν και μου λείπει μαρτυριά από χρησμοδότη,
θα μείνω στην πατρίδα, λέω, εξαίσιος θρύλος

γράφει στο ποίημα «Vates» από τη συλλογή Γρίφος του ’38, και στο πολύ κατοπινό, του ’51, 13ο ποίημα από τους Αμνημόνευτους, πάλι με τον ίδιο, τον τόσο χαρακτηριστικό, κοροϊδευτικό πικρό τόνο, ξετυλίγει όλον του το βίο:

Αν έχετε ακουστά για κάποιον ποιγητή
πόχει απ’ τ’ απόμακρα Τζουμέρκα φανιστεί,
Γιώργο τον βάφτισαν, του Κωσταντή Κοτζιούλα,
γεννήθηκε, κοντά στις δάφνες, στην Τζουμούλα·
γι’ αυτόν που αθάρρευτος, σαν όλοι απ’ τα βουνά,
μπήκε στην πολιτεία με τα πολλά στενά
και μοσκοτρώγοντας καρβέλι αντίς μπομπότα
παιδεύτηκε πολύ για γράμματα, για φώτα,
νυχτοδουλεύοντας χρόνια μισοτιμής,
πρόθυμος για δουλειά, στο πάρσιμο ατζαμής,
αλλά και βαρετός κοντεύοντας να γίνει
με την αδύναμη κείνη ντροπαλωσύνη,
κι έτσι που δείχνονταν μη βλέποντας καλό,
τον άκακον αφού τον παίρνουν για λωλό,
σαν είδε κι έπαθε χωρίς να διαφορέψει
(μόνο που τα μαλλιά του πέσαν απ’ τη σκέψη),
στα τριάντα τόσα του γύρισε στο χωριό
για λάχανα της γης βελάνια των κλαριώ
κι από το φόβο του ξεβγήκε καπετάνιος,
αυτός ο από καιρό μισοάρωστος γραφιάνος…

Στην έμμονη ποιητική του αυτοβιογράφηση ο Κοτζιούλας ήταν ανοιχτός πάντοτε προς τον γύρω κόσμο: τον κόσμο των ανθρώπων· ως και τον κόσμο όλων των πλασμάτων, όπως για παράδειγμα στην ποιητική σύνθεση Φυγή στη φύση του ’52, δεκατρείς τριαντάστιχες ενότητες με δεκαπεντασύλλαβους ζευγαρωτούς, όπου στην 5η απ’ αυτές γράφει:

Ανοίγοντας τα μάτια μου μπονώρα σήμερα είδα
στην άκρη των ποδιών μου ορθή μιαν άσπρη πουλακίδα,
π’ αν και φτερούγισε, «καλό σημάδι» μέσα μου είπα.
Χώνονται ζούδια και πουλιά μέσα σ’ αυτήν την τρύπα.
Κάτω από το κρεβάτι μου τρυπώνουν σφαλαγγούδια
και μέρμηγκοι αραδίζουνε μέσα όξω για καλούδια.
Τι να ’βρουν; λίγη ζάχαρη που χύθηκε περίσσια
μες στη φωλιά τους, στην αυλή, την κουβαλήσαν ίσια·
τη θέλουν φαίνεται κι αυτά καφέ για να τρατέρνουν
βαθύγνωμους που στη δουλειά δε θα τα καταφέρνουν…

και παρακάτω, με συμπόνια που αγγίζει σχεδόν την ταύτιση, για το σκυλί που το ’να του πόδι

…κρέμεται, χωρίς το νεύρο κυβερνήτη,
κι ο τυχερός ανάπηρος δεν ξεκολλά απ’ το σπίτι·
γιατ’ έχει χάδια και φαγί και μαλακά στρωσίδια
και μ’ αρχοντόπουλου μαθές η πόρεψή του είν’ ίδια.
Μόνο, καθώς κουτσοπηδά και μπόρεση έχει λίγη,
ποια απ’ τη φυλή του θα τον δει και πέρα δε θα φύγει;

Ο Γιώργος Κοτζιούλας υπήρξε δύο πράγματα: ποιητής του ανθρώπου, που τον αναζήτησε μέσ’ από την παρατήρηση του εαυτού του όχι ξεκομμένου από τους άλλους αλλά ανάμεσά τους, και επίσης ποιητής όλων των ανθρώπων, γιατί με τους στίχους του απαθανάτισε έναν ολόκληρο κόσμο, χαμένο πια. 

Μα λίγο λίγο ο βάρδος Κοτζιούλας ξανάφτιαξε την Αυλή του, αυτήν τη φορά όχι από Μαυροσκούφηδες. Τούτη η δεύτερη είναι μια Αυλή από φαντάσματα Ηπειρωτών, από τύπους του χωριού που ο Κοτζιούλας τους ανακαλεί στη μνήμη του και, γράφοντας στην τραχιά λαγαρή τους γλώσσα, πλέκει ξανά σε στίχους τις ζωές τους που βιώθηκαν μέσα στη στέρηση και την ταλαιπώρια, νιώθοντάς τες μα δίχως κιόλας να τις εξωραΐζει. Στους Αμνημόνευτους και τα Ηπειρώτικα του ’53, είναι ο Νάτσια Φλώρος άνθρωπος της ισιάδας, άπραγος, αρνί, φταξούσιος σάμπως από θέλημα μιας χάρης, χειμωγκαλόκαιρο κει πάνω στο Βουνί· είν’ ο Γιωργούλη Ξ’τρης που σκαπέταγε με φτέρνες γοργές στη βλαχουριά: τους έφκιανε μαντριά, ξερότοιχα και στέρνες· είν’ ο Παπατριγιάντος: στο μαγαζί αρχινάω από το ρακογυάλι στο νεροπότηρο και βάλε ματαπάλι…  Μα πώς σηκώνομαι, παίρνω τα τοίχια σβάρα κι απ’ όχτο σ’ όχτο πάω, κωλ’τούμπα και γκυλ’ντάρα… Αλλά είμαι λειτουργός του Υψίστου μια φορά, χαίρομαι υπόληψη, με γράμματα γερά. Και σακελλίωνα δω θα μ’ έκανε ο Σπυρίδων, αν στο κατάστιχο δε μ’ είχαν των μπεκρήδων· είν’ ο Κώτσιο Γιώτης, ζωοκλέφτης που κουτσάθηκε: Γιατροί στα Γιάνινα μου κόψαν το ποδάρι, γιατί μια ντουφεκιά τη νύχτα μ’ είχε πάρει… κει που μ’ ένα σφαχτό κατηφορούσα ξένο, κι αν κριματίστηκα, να τώρα τι παθαίνω · είν’ η θειάκω η Χάιδω, ο Χρίστο Μήτρος, ο Γιάνν’ Γιάννος, ο Τάσιο Βέτσιος,  ο Γακ’ Παταριάς…

Ο Γιώργος Κοτζιούλας, νιώθω, υπήρξε δύο πράγματα: ποιητής του ανθρώπου, που τον αναζήτησε μέσ’ από την παρατήρηση του εαυτού του όχι ξεκομμένου από τους άλλους αλλά ανάμεσά τους, και επίσης ποιητής όλων των ανθρώπων, γιατί με τους στίχους του απαθανάτισε έναν ολόκληρο κόσμο, χαμένο πια.

Φέτος, 60 χρόνια μετά το θάνατό του, με το Ποίηση και πολεμική έχουμε στα χέρια μας μια βιογραφία αντάξιά του, χάρη στην ολοφάνερη αγάπη της Αθηνάς Βογιατζόγλου για την ποιητική τέχνη του Γιώργου Κοτζιούλα, την εμβρίθειά της, την άριστη οργάνωση του υλικού της, μα πάνω απ’ όλα την ευαισθησία που ’χε, να μιλήσει με γλώσσα άμεση και καθαρή για τον άνθρωπο που στο ποίημα «Τεχνίτης» έλεγε:

Γράφω για τους πολλούς, αγαπητέ και μη
με μπλέξεις με σοφίες που δεν καταλαβαίνω,
γιατ’ έχω αποστραφεί το λόγο το στριμμένο
κι ο στίχος μου είναι σαν της τάβλας το ψωμί.
 
Ατόφιο σώμα κλει το ντύμα το αλαφρό
κι η γλώσσα μαρτυράει αλύγιστο χωριάτη
που πέφτει στη δουλειά με τη γερή του πλάτη
κι είν’ έτοιμος να μπει σ’ αγώνα πιο σκληρό.

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.

altΠοίηση και Πολεμική
Μια βιογραφία του Γιώργου Κοτζιούλα
Αθηνά Βογιατζόγλου
Κίχλη 2015
Σελ. 496, τιμή εκδότη €19,00

alt


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ημερολόγιο Μόσχας, του Βάλτερ Μπένγιαμιν

Ημερολόγιο Μόσχας, του Βάλτερ Μπένγιαμιν

Για το βιβλίο του Walter Benjamin «Ημερολόγιο Μόσχας» (μτφρ. Έμη Βαϊκούση, εκδ. Καστανιώτη). Κεντρική εικόνα: Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν και η Λετονή μπολσεβίκα ηθοποιός και σκηνοθέτιδα θεάτρου Άζια Λάτσις.

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Ο Βάλτερ Μπένγια...

Ανησυχία, της Λιν Ούλμαν: Η ανάπλαση της μορφής του πατέρα

Ανησυχία, της Λιν Ούλμαν: Η ανάπλαση της μορφής του πατέρα

Για το αυτοβιογραφικό βιβλίο της Linn Ullmann «Ανησυχία» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου, εκδ. Μεταίχμιο). Φωτογραφία: Η Λιν Ούλμαν με τον πατέρα της, τον Ίνγκμαρ Μπέργκμαν.

Της Διώνης Δημητριάδου

Τι είναι αυτό που μέ...

Όταν έπεσα στο μελανοδοχείο, του Νίκου Μπακουνάκη

Όταν έπεσα στο μελανοδοχείο, του Νίκου Μπακουνάκη

Για την αυτοβιογραφική αφήγηση του Νίκου Μπακουνάκη «Όταν έπεσα στο μελανοδοχείο» (εκδ. Πόλις).

Της Έλενας Χουζούρη

Έχω την ισχυρή εντύπωση ότι ο Νίκος Μπακουνάκης δεν έπεσε απλώς στο μελανοδοχείο, όπως ισχυρίζεται στον τίτλο του αυτοβιογραφικού του βι...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Ανακοινώθηκαν οι βραχείες λίστες για τα βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων. Η τελετή απονομής θα γίνει την Τετάρτη 1 Δεκεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων έχει θεσπίσει τα Βραβεία «Γιάννης Βαρβέρης» και «Μένης Κουμανταρέας...

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Για το μυθιστόρημα του Orhan Pamuk «Το μαύρο βιβλίο» (μτφρ. Στέλλα Βρετού, εκδ. Πατάκη).

Της Νίκης Κώτσιου

Ένα από τα πιο συζητημένα και πολυδιαβασμένα βιβλία της σύγχρονης τουρκικής λογοτεχνίας, το Μαύρο βιβλίο (1990) του νομπελίστα Ορχάν Παμ...

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Αλέκου Λούντζη «Οι επόμενοι εμείς» (εκδ. Στιγμός).

Του Βασίλη Λαμπρόπουλου

Συζητώντας την ελληνική ποίηση του 21ου αιώνα προσπαθώ πάντα να μην την προσεγγίσω καθ’ εαυτή αλλά να την τοποθετήσω σε ένα διεθνές πλαίσιο κι ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ