alt

Για το βιβλίο του Γιάννη Μπεράτη Μαύρος φάκελος (εκδ. Ερμής).

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Το Πλατύ ποτάμι του Γιάννη Μπεράτη, Α΄ Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος 1966, είναι ένας ύμνος στον ηρωισμό του απλού ανθρώπου που δε θέλει μήτε να σκοτώσει μήτε να πεθάνει, αλλά που τον εξυψώνουν οι συνθήκες, η φιλοπατρία δίχως μισαλλοδοξία, κι ένα ήθος βαθιά ριζωμένο.

Κι ας μην κλείνει ο Μπεράτης τα μάτια μπρος στην ανθρώπινη μικρότητα, και ειδικά αφότου, με τη γερμανική επίθεση, το μέτωπο κομματιάζεται κι ο στρατός διαλύεται, θέλει να βλέπει τ’ ανθρώπινο μεγαλείο· και το πρώτο που προσέχεις, κι αυτό που σου μένει πιο έντονα αφού έχεις διαβάσει και την τελευταία αράδα, είναι πόση αξία δίνει η αφήγηση στον άνθρωπο μέσα σε τούτον το χαλασμό του πολέμου, όπου η ανθρώπινη ζωή κρέμεται από μια κλωστή και οι κακουχίες είναι αδιανόητες – μια αξία που υπηρετείται από το πιο ανυπόκριτο συγγραφικό ύφος, χωρίς εκζητήσεις και μεγαλοστομίες («Βρισκόμουνα σε μια χαρούμενη ερωτική μέθη», γράφει στις 19-9-47 για το Πλατύ Ποτάμι και τον Αυτοτιμωρούμενο, και για την τεχνική του, στις 28-12-42: «Να τις συμπεριλάβεις όλες [τις λεπτομέρειες] χωρίς, συγχρόνως, να φαίνεσαι [και να φαίνεται] πως συμπεριλαμβάνεις. Εδώ είναι όλο το στοίχημα. Δηλαδή, να τις τυλίγεις μέσα στην πιο φυσική σου φράση – τάχα χωρίς να τις κυνηγάς». Και αλλού, για τ’ Οδοιπορικό, στις 3-6-44: «Αχ! δεν ξέρεις πόσο κόπο κατέβαλα γι’ αυτό το πράμα – για να φαίνεται, ακριβώς, πως δεν κατέβαλα κανέναν κόπο»).

Ο Μαύρος φάκελος, το ημερολόγιο που κατέλιπε ο Γιάννης Μπεράτης (και φέτος τελικά εκδόθηκε, προλογισμένο κι επιμελημένο από την Έρη Σταυροπούλου), είναι ένα επίμονο, βασανιστικό ανάδεμα του λασπερού ψυχικού βυθού του.

Το Πλατύ ποτάμι κυλά λαγαρό, μα αυτός ο Μαύρος φάκελος, το ημερολόγιο που κατέλιπε ο Γιάννης Μπεράτης (και φέτος τελικά εκδόθηκε, προλογισμένο κι επιμελημένο από την Έρη Σταυροπούλου), είναι ένα επίμονο, βασανιστικό ανάδεμα του λασπερού ψυχικού βυθού του. Οι καταχωρίσεις καλύπτουν τα έτη 1940-1967 –από λίγο πριν απ’ την έκδοση των Στιγμών και το θάνατο της αγαπημένης του Νίτσας Καράλη, έως ένα χρόνο πριν από το θάνατό του–, και στη διάρκειά τους συνέθεσε το Πλατύ Ποτάμι, το Οδοιπορικό του ’43, το Στρόβιλο, το Σωσία.

Οι πιο πολλές καταχωρίσεις στον Μαύρο Φάκελο διαπνέονται από μιαν αίσθηση τραγικού, ματαιότητας, απελπισίας. Γράφει στις 30-12-42: «Ναι, αλλά κείνο το δίπατο σπίτι με το στενάχωρο μπαλκόνι, τη στενόψηλη πόρτα και τα πολύ σκούρα πράσινα παραθυρόφυλλα, είναι μια πιο (ας την πούμε έτσι) οργανωμένη πλήξη. Ενώ η τρώγλη μου, έτσι χωρίς καμιά πρετέντσια (θα ’λεγε η Νίτσα), έχει απλώς την απλή φτωχική πλήξη, που είναι κάτι σαν την ίδια τη ζωή», μια πλήξη και απουσία νοήματος, που μοιάζει να τον συντροφεύουν σε όλον του το βίο· και τι άλλο παρά αποτύπωση τούτης της πλήξης και της μονοτονίας δεν είναι η απαρίθμηση, 11-2-61: «Μέσα σε 2 χρόνια και 3 μήνες: 118 “Βιογραφίες” (ιστορία όπως δεν εγράφη κτλ.), 12 Μυθιστορήματα (μετάφραση ή διασκευή), 47 Διηγήματα (μετάφραση ή διασκευή). 820 μέρες μ’ αυτό το αδιάκοπο λαχάνιασμα (να βρεις τι να πεις και πώς να το σερβίρεις», για τη δουλειά του στον Ταχυδρόμο, μεροδούλι μεροφάι. Στις 11-8-56: «Καθώς ακούμπησα το βιβλίο πρόσεξα πολύ να μην πλακώσω μια μικρή, ανυποψίαστη πεταλουδίτσα· “ε! και να ’ταν έτσι οι θεοί για μας!”, σκέφτηκα», γράφει, και πολύ λίγο τ’ απαλύνει, όταν κατόπι προσθέτει: «Κι ύστερα συλλογίστηκα πως πολλές φορές θα ’ναι έτσι». Όμοια, στις 15-1-66: «“Κι εγώ είχα έρθει για να κάτσουμε παρέα. – Τόσες μέρες, έλεγα πως πια έχουμε γίνει φίλοι. – Για να ζεσταθώ λιγάκι κάτ’ απ’ το αμπαζούρ της λάμπας σου”. Το κουνούπι που σκότωσα – με απορία. Και οι άνθρωποι στους θεούς».

Αν για το έργο του Μπεράτη το ημερολόγιό του είναι μια ραχοκοκαλιά, τη διατρέχει ένα ρίγος θανάτου. «Όλον τούτο τον καιρό απλώς κορυβαντιώ στα χείλη του τάφου μου». (29-8-63)

Παλεύει με το συγγραφικό στέρεμα, με την αδιαφορία που οι συγκαιρινοί του δείχνουν απέναντι στο έργο του: «Τι σιχασιά! – για τη στάθμη του κοινού, για τον ίδιο τον εαυτό σου που επιμένεις!» (18-5-62), και αλλού οικτίρει τον εαυτόν του στο δεύτερο πρόσωπο ή στο τρίτο. Αυτός, ο συγγραφέας του Αυτοτιμωρούμενου (1935), μυθιστορηματικής βιογραφίας του Μπωντλαίρ, αυτοτιμωρείται: «Τι έσκισα; Βάλε κάτω και μέτρα: το “Δοστιογιέβσκυ” μου, το “Μπαρόκο”, το “Divertimento”, τις “Προθέσεις”, τη “Θεία Παιδική Ηλικία”, το μυθιστόρημά μου του 1929, το μυθιστόρημά μου του 1931, τη “Λιλιακούμη”, ένα σωρό κομμάτια απ’ το Πλατύ Ποτάμι και την “Κάθοδο”, όλα τα νεανικά μου ποιήματα. Λοιπόν τι λες; Αρκεί; – για να λαμπικάρουμε κάπως; Αρκετά; – Ναι, μάλλον, αρκετά, είπε με κάποιο δισταγμό. Σου εύχομαι, πάντως, να μη σου λείπει ποτέ το κουράγιο να σκίζεις – με λύσσα, μάλιστα, πρόσθεσε σε λίγο».

«Ο Δοστογιέβσκυ μ’ έμαθε ότι κάθε τύπος πρέπει να ’χει, στην ομιλία του, τον ιδιαίτερο τόνο του, το δικό του τρόπο του ομιλείν. Ο Χάμσουν μ’ έμαθε τον πλάγιο τρόπο του τρίτου προσώπου. Ο Πιραντέλο: το σπάσιμο της φράσης με τις παρεμβολές και τις παρενθέσεις».

Μια παθολογική υπερευαισθησία, που μάλιστα το ένα της αίτιο, το σωματικό, διαγιγνώσκεται: «Χρονία λοίμωξις του κεντρικού νευρικού συστήματος: και δη, του νωτιαίου μυελού» (11-8-62), ξεδιπλώνεται στον Μαύρο Φάκελο σε μιαν «αφήγηση» κατακερματισμένη κι απλωμένη σε πάνω από μία 25ετία, μέσ’ από «ξεκρέμαστες σκέψεις» (6-4-47) που κάποιες φορές ξαφνιάζουν με την αφοριστική τους ευκολία: «Το χειρότερο: Ο Παλαμάς είναι κακόγουστος» (9-4-49), «Ο Ζωγράφος και (στην αρχή, ίσως) από καμποτινισμό και νιώθοντάς το μύχια, έψαχνε να βρει κάτι καινούριο που θα τον δικαιολογεί· αποτέλεσμα εμπρεσιονισμός, κυβισμός, Πικασσό κτλ.» (15-9-54), «Ο Ιησούς· πώς πρέπει να ’ναι (απεικονιζόμενος) ο Ιησούς; Ένας “άνθρωπος”, μα που ταυτόχρονα να μην είναι καθόλου “άνθρωπος”. Μόνο η βυζαντινή τέχνη κατάφερε κάπως (ασχημίζοντας στο έπακρο) κάτι τέτοιο. Τι φοβερό σταυροδρόμι! Ώστε με την ασχήμια θα φτάσουμε στην αλήθεια;» (21-5-58), «Ο Προυστ, ο Τζόυς, ο Κάφκα, βρομάνε πια παλιατσαρία. Πώς δεν το καταλαβαίνουν;» , «Ένας πολιτισμός όλο ψωλόχυμα και μουνοϋγρά. (Ο ιδεώδης κόσμος των Νέων)» (3-3-66).

Κι από την άλλη είναι οι λογοτεχνικές του αγάπες: ο Καβάφης, οι τρεις δάσκαλοί του στην Τεχνική: «Ο Δοστογιέβσκυ μ’ έμαθε ότι κάθε τύπος πρέπει να ’χει, στην ομιλία του, τον ιδιαίτερο τόνο του, το δικό του τρόπο του ομιλείν. Ο Χάμσουν μ’ έμαθε τον πλάγιο τρόπο του τρίτου προσώπου. Ο Πιραντέλο: το σπάσιμο της φράσης με τις παρεμβολές και τις παρενθέσεις». Είναι η στεναχώρια του για το θάνατο του Κλέωνος Παράσχου («Πήγα στη βιβλιοθήκη και βρήκα όλα τα βιβλία του και τα ’βαλα στοίβα πάνω στη μέση του γραφείου μου», γράφει στις 4-7-64. «Για να τον έχω κοντά μου, είπα, καθώς περνούσα και ξαναπερνούσα την παλάμη μου πάνω τους, χαϊδευτικά. – Να τι απομένει απ’ τον Κλέωνα»). Είναι η χαρά του, που ο Τσίρκας επαίνεσε το Πλατύ Ποτάμι. Είναι η αγάπη του για τη δεύτερή του σύζυγο την Άννυ. Και ο άπαυτος παιδεμός του με τη γραφή.
«Τις αλήθειες τις μαζεύεις με τη σέσουλα», γράφει στις 12-10-67. «Την Τέχνη την κεντάς με το βελόνι».
Στις 9-6-59, έγραφε: «Σου ’τυχε ποτέ να δεις ένα βρομόχαρτο να πετάει ψηλά, παρασυρμένο απ’ τον αέρα, και να ’χει το ίδιο σχήμα, κατάλευκου, άσπιλου περιστεριού;»
Πέθανε στις 10 Δεκεμβρίου 1968 μετά από πολύμηνη ασθένεια, και η Άννα Μπεράτη, μετά το θάνατό του, πρόσθεσε στον Μαύρο Φάκελο τις σημειώσεις που της είχε υπαγορεύσει την τελευταία χρονιά. Οι τελευταίες δύο:
8-12-68 Δεν ξέρω από πού να αφουγκραστώ τα μουλωχτά βήματα του Θανάτου. Από πού έρχονται, από ποιο δρόμο;
9-12-68 Γιατί θέλεις να σηκωθείς, αγάπη;
Θέλω να σηκωθώ για να διώξω το συναίσθημα του ανάπηρου που με καταπιέζει.
Η πίεση είναι πεσμένη στο 7.
Γενική Κλινική Αθηνών.

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.

altΟ μαύρος φάκελος
Γιάννης Μπεράτης
Ερμής 2015
Σελ. 516, τιμή εκδότη €19,08

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΜΠΕΡΑΤΗ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ημερολόγιο Μόσχας, του Βάλτερ Μπένγιαμιν

Ημερολόγιο Μόσχας, του Βάλτερ Μπένγιαμιν

Για το βιβλίο του Walter Benjamin «Ημερολόγιο Μόσχας» (μτφρ. Έμη Βαϊκούση, εκδ. Καστανιώτη). Κεντρική εικόνα: Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν και η Λετονή μπολσεβίκα ηθοποιός και σκηνοθέτιδα θεάτρου Άζια Λάτσις.

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Ο Βάλτερ Μπένγια...

Ανησυχία, της Λιν Ούλμαν: Η ανάπλαση της μορφής του πατέρα

Ανησυχία, της Λιν Ούλμαν: Η ανάπλαση της μορφής του πατέρα

Για το αυτοβιογραφικό βιβλίο της Linn Ullmann «Ανησυχία» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου, εκδ. Μεταίχμιο). Φωτογραφία: Η Λιν Ούλμαν με τον πατέρα της, τον Ίνγκμαρ Μπέργκμαν.

Της Διώνης Δημητριάδου

Τι είναι αυτό που μέ...

Όταν έπεσα στο μελανοδοχείο, του Νίκου Μπακουνάκη

Όταν έπεσα στο μελανοδοχείο, του Νίκου Μπακουνάκη

Για την αυτοβιογραφική αφήγηση του Νίκου Μπακουνάκη «Όταν έπεσα στο μελανοδοχείο» (εκδ. Πόλις).

Της Έλενας Χουζούρη

Έχω την ισχυρή εντύπωση ότι ο Νίκος Μπακουνάκης δεν έπεσε απλώς στο μελανοδοχείο, όπως ισχυρίζεται στον τίτλο του αυτοβιογραφικού του βι...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Για το βιβλίο του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι «Κράτα το φιλί – Σύντομα μαθήματα για τον έρωτα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέλευθος στη σειρά Μικρή βιβλιοθήκη, σε μετάφραση του Χρήστου Πονηρού. Στην κεντρική φωτογραφία, ο Αντέρως, θεός του ώριμου έρωτα, αδερφός του Έρωτα, όπως αναπαρίσταται στην κορυφή συντριβανιού ...

Κωμωδία, των Γιάννη Στίγκα & Νικόλα Ευαντινού (κριτική)

Κωμωδία, των Γιάννη Στίγκα & Νικόλα Ευαντινού (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή που συνέγραψε ο Γιάννης Στίγκας με τον Νικόλα Ευαντινό, «Κωμωδία» (εκδ. Άγρα).

Της Τιτίκας Δημητρούλια

Ο Γιάννης Στίγκας και ο Νικόλας Ευαντινός μας παραδίδουν σήμερα μια νέα ποιητική Κωμωδία ...

Τι θα διαβάσουμε προσεχώς από τις εκδόσεις Καστανιώτη

Τι θα διαβάσουμε προσεχώς από τις εκδόσεις Καστανιώτη

Το νέο εκδοτικό πρόγραμμα των εκδόσεων Καστανιώτη για την περίοδο Οκτωβρίου-Δεκεμβρίου ανακοινώθηκε πρόσφατα. Με σημαντικά έργα Ελλήνων και ξένων συγγραφέων, νέες αναγνωστικές προτάσεις που συνδυάζουν την πολυφωνία με την ποιοτική γραφή, δοκίμια και μελέτες που αναδεικνύουν τους προβληματισμούς της εποχής, βιβλία γι...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Τα χρόνια» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, επίμετρο: Νίκος Μπακουνάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 14 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σε τούτη την ασπρόμαυρη φωτογραφ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων πρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ