autumn-sonata3-390

Σχέσεις μάνας και κόρης, στο αυτοβιογραφικό βιβλίο της Αννίτας Π. Πανάρετου Ψυχής Εγκώμιον (εκδ. Εστία).

Του Γιώργου Βέη

«Το σώμα είναι το πνεύμα που έγινε ορατό».
Schelling

Η αμφιθυμία, εμφανώς οριακή, υπαγορεύει κατεξοχήν την εθιμοτυπία της καθημερινότητας, προδικάζει τα κίνητρα των συμπεριφορών και εξηγεί τα ποικίλα αίτια και αιτιατά των δρώμενων στο εσωτερικό μιας καθόλα προβληματικής ατμόσφαιρας. Ο ιστός της ευγένειας είναι έτοιμος να διαρραγεί και μαζί μ΄ αυτόν η συνθήκη όλων των ισορροπιών που απαιτεί μια τυπική συναντίληψη. Προβάλλοντας την αδυσώπητη ερημιά του όντος, η αφηγηματική μηχανή ανιχνεύει ό,τι είναι ικανό και αναγκαίο για τα πορίσματά της. Όλα διακυβεύονται μόλις ακουσθεί άλλη μια φορά το αυστηρό, απαγορευτικό "μη!". Οι εναντιωματικές σχέσεις κόρης-μητέρας οδηγούν κατά τρόπο μαθηματικά βέβαιο σε μια επώδυνη, δια βίου μάλιστα, διάσταση.

Στα ενδότερα ψυχικά στρώματα σχεδόν κάθε κόρης εντοπίζεται διάχυτο, ως παφλασμός ατερμόνων κυμάτων, ένα ισχυρό αίτημα απεξάρτησης, ένα κριτικό φώνημα ελευθερίας, έτοιμο να ακυρώσει ανεκκλήτως τη μεγάλη δεσμώτη, την όχι πάντα άτρωτη, τροφό μητέρα.

Στα ενδότερα άλλωστε ψυχικά στρώματα σχεδόν κάθε κόρης, όσο μάλιστα κι αν αυτή δείχνει αφελής, επιπόλαιη και ατελής, εντοπίζεται διάχυτο, ως παφλασμός ατερμόνων κυμάτων, ένα ισχυρό αίτημα απεξάρτησης, ένα κριτικό φώνημα ελευθερίας, έτοιμο να ακυρώσει ανεκκλήτως τη μεγάλη δεσμώτη, την όχι πάντα άτρωτη, τροφό μητέρα. Κοντολογίς, η ανήλικη Ναυσικά στο Ψυχής εγκώμιον αισθάνεται να ωριμάζει μέσα στον πανικό του έτοιμου να ξεσπάσει θυμού της. Το αίσθημα της ασφυξίας που παρέχει ο εγκλεισμός της είναι ιδιαίτερα έντονο. Ο Βίλχελμ Ράιχ θα πρότεινε ασφαλώς δραστικά μέτρα απεμπλοκής. Άλλωστε, το είδωλο του κόσμου δεν θέλει και πολύ για να σπάσει. Στο βαθμό μάλιστα που η Μητέρα, με την αδιαφιλονίκητη σοφία-εμπειρική πρόνοιά της εκπροσωπεί αυτοκλήτως τον Κόσμο εν συνόλω, οι συνθήκες διαβίωσης μέσα στο ίδιο σπίτι γίνονται προφανώς αν όχι αφόρητες, πάντως εξαιρετικά δυσβάστακτες. Ο κίνδυνος να «εκτεθεί το Ναυσικάκι» εκτός της οικογενειακής εστίας συνιστά συλλήβδην τον απώτερο εφιάλτη, αυτόν εννοώ της παρεπόμενης με ακρίβεια τρόμου μητροκτονίας σε πνευματικό επίπεδο.

Όσο κι αν δεν δηλώνεται ρητώς, ο φόβος της μητέρας είναι ο φόβος εντέλει της δικής της δεύτερης μάλιστα αποξένωσης. Σημειώνω ότι η τραυματική πρώτη αποξένωση ουσιώθηκε, λίγα μόλις χρόνια πριν, σε συνέχεια του πανηγυρικά άδοξου τέλους του πρώιμου της ερωτικού δεσμού. Ο θάνατος είναι στην προκείμενη περίπτωση ο μη-έρωτας, αλλά και η απώλεια της κόρης, του μόνου στηρίγματος. Κι όλα αυτά νοιώθονται σ΄ ένα πλαίσιο χωρόχρονου, όπου στη θέση του ονειρώδους, άρρενος, πολύτροπου εραστή, κάθεται ένας καθωσπρέπει σύζυγος, ασεξουαλικός, άπραγος, ά-νοστος.

Γι΄ αυτό, ακόμα κι ένα ζευγάρι γάντια, αρχετυπικά παραρτήματα θαλπωρής, άδολης προστασίας, απεικάσματα τουτέστιν της γόνιμης Μήτρας, και η συνοδευτική καρτούλα με τις χαρακτηριστικές λέξεις της τυπικής φροντίδας μπορούν από κοινού να παρασύρουν το εγώ σε αλυσιδωτές αντιδράσεις ανεξέλεγκτης οργής. Διακρίνω τα εξής, τα οποία δίνουν συνοπτικά το κλίμα των κρίσιμων συναισθηματικών διεργασιών: «Θυμάμαι, νιόπαντρη, μια καρτούλα που συνόδευε ένα ζευγάρι γάντια: "Στο αγαπημένο Ναυσικάκι μου, για να μην κρυώνουν τα χεράκια του". Την έσκισα και την πέταξα – δεν άντεχα τη μητέρα μου ανθρώπινη. Όποτε θυμάμαι την καρτούλα από τότε, με παίρνουν τα δάκρυα. Όποτε, δυστυχώς, θυμάμαι άλλες παρεμβάσεις της όταν ήμουν νιόπαντρη, σκέφτομαι πόσο θα ήθελα να είχα χίλιες καρτούλες για να σκίσω. Όποτε την κλαίω, την κλαίω γι' αυτό που δεν υπήρξε. Ίσως, όταν πεθάνει, να την κλάψω για ό,τι υπήρξε, είτε απωθώντας είτε –μακάρι– νοσταλγώντας αυτό το "ό,τι υπήρξε"».

alt
   Η Αννίτα Π. Πανάρετου
 

Όταν το αίτημα της επανάστασης και μιας εν θερμώ εκδίκησης θα φαίνεται ότι προσεγγίζει την ικανοποίησή του, θα αναζητηθούν αυτομάτως δικλείδες ασφαλείας. Η λύση εν μέρει δίνεται κάποια στιγμή από την άνοια (από μηχανής θεά στην κυριολεξία του όρου) της μητέρας. Η τελική λύση παρέχεται όμως αρκετά χρόνια αργότερα, εννοώ εδώ την ήσυχη, γαλήνια μέσα στο σκοτάδι του μη νου, οριστική αποχώρηση της μητέρας από την κοιλάδα των δακρύων, το λιβάδι των αστείρευτων παθών και όλων των συναφών παπαδιαμάντειων βασάνων. Τα ίδια τα πράγματα δείχνουν στο μεταξύ μιαν αλλοιωμένη όψη μέσα από το πρίσμα μιας καταπονημένης ήδη πρόσληψης. Παραθέτω τα εξής χαρακτηριστικά συμπτώματα: «Ξαναπερνώντας από το ίδιο μέρος δυο φορές, κάτω από διαφορετικές περιστάσεις, κατανοείς ότι, ακόμα και αυτό το φως, η ύπαρξή του, η έντασή του ή η απουσία του, μπορούν να γίνουν υποκειμενική υπόθεση. Μπορεί το έρεβος να μη σου φαίνεται αρκετά διακριτικό και εχέμυθο, ενώ μπορεί να σου φαίνεται σκοτεινό ένα αυγουστιάτικο απομεσήμερο στις Κυκλάδες».

Το Ψυχής εγκώμιον είναι το ημερολόγιο μιας ασίγαστης διαδικασίας αναζήτησης εαυτού. Μέσα από πολλές προσπάθειες - δοκιμές τοκετού επιχειρείται η αναγέννηση του παιδιού εκείνου, που θα ήθελε να υπάρξει στη θέση του όντως υπάρχοντος εξ αντικειμένου. Η γλώσσα, αδιάψευστος μάρτυς της επιχειρούμενης αυτογνωσίας, αναλαμβάνει το καθήκον να συγκροτήσει από τα θραύσματά του το ίδιο το είναι. Το Ναυσικάκι θα μεταμορφωθεί στη συνέχεια σε Ναυσικά. Θα συναντήσει μάλιστα τον Οδυσσέα της. Δεν τον προωθεί όμως στην Ιθάκη, αλλά τον παντρεύεται στην πόλη της. Ο εραστής αποδεικνύεται αυτή τη φορά επαρκέστατος σύζυγος. Δύο υγιή παιδιά έρχονται να πληρώσουν τη ζωή του νέου ζεύγους. Η δε επαγγελματική ψυχαναλυτική θεραπεία, στην οποία υποβάλλεται η Ναυσικά, αποδίδει καρπούς. Έχει εν ολίγοις αρχίσει η περίοδος της γόνιμης καταλλαγής. Η ψυχή, από τη μεταφυσική διακήρυξη για την υπέρτατη σημασίας της, περνά αισίως στο πεδίο των πρακτικών εφαρμογών.

Ως ψυχή νοείται το βαθύτερο υπόστρωμα της βούλησης, της τυφλής εκείνης δύναμης, η οποία επιζητεί την πάση θυσία διάσωση και περαιτέρω επικυριαρχία της.

Ως ψυχή νοείται στη συγκεκριμένη περίπτωση το βαθύτερο υπόστρωμα της βούλησης, της τυφλής εκείνης δύναμης, η οποία, για να θυμηθούμε τον Αρθούρο Σοπενχάουερ, επιζητεί την πάση θυσία διάσωση και περαιτέρω επικυριαρχία της. Το σώμα, ως η κατεξοχήν αντικειμενικοποίηση της βούλησης, ελεύθερο πλέον ταξιδεύει στις επικράτειες των ηδονών. Η δε συνεπακόλουθη άφεση αμαρτιών αποκαθιστά το κύρος της μακαρίτισσας πλέον μητέρας σ΄ ένα ηθικά αιτιολογημένο βάθρο. Η παιδεία, η πολυγλωσσία της Ναυσικάς συνεπικουρούν ασφαλώς. Η ανασυγκρότηση του προσώπου θα υποστηρίξει με τη σειρά της τη νοσταλγική δημιουργία και της Μητέρας από τις στάχτες της προηγούμενης αυστηρότατης αποδόμησης. Οι Sandor Ferenczi και Οtto Rank έχουν δείξει, ως γνωστόν, ότι η επιστροφή στη γενεσιουργό μήτρα είναι μια από τις επιθυμίες μας. Ό,τι δηλαδή υπαινίσσονται οι τελευταίες σελίδες του Ψυχής εγκωμίου.

Η περιγραφή του αδιεξόδου, οι αντιπαλότητες των αντιλήψεων, οι λογής αποτυπώσεις των διαφοροποιήσεων της ηθικής στάσης εκατέρωθεν διακρίνονται τόσο για την στιλπνότητα των ρηματικών εκφορών, όσο και για τον εξειδικευμένο χειρισμό του πλουσιότατου συγκινησιακού υλικού. Μας είναι ήδη γνωστή, από τα έργα της συγγραφέως που προηγήθηκαν, τόσο η αμεσότητα και η αισθητική πληρότητα της ανάδειξης των σπουδαιότερων πτυχών των αφηγηματικών χαρακτήρων του αστικού μας περιβάλλοντος, όπως στήθηκε πριν και μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, όσο και η συστηματική καλλιέργεια ενός διεισδυτικού, λειτουργούντος δίκην ακτινογραφίας, λεκτικού εργαλείου. Στα προαναφερόμενα έργα συγκαταλέγεται τόσο η καθόλα συναρπαστική υφολογικά και όχι μόνον Παρηγορία των επιστολών σου (Ευανθία Καΐρη και Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου: Αλληλογραφώντας, όπως θα ήθελαν) που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις "Ωκεανίδα" το 2007 και συμπεριλήφθηκε, ως γνωστόν, στον βραχύ κατάλογο των μυθιστορημάτων, που ήταν υποψήφια για το Κρατικό Βραβείο της ίδιας χρονιάς, όσο και τα καλώς συγκερασμένα Πορτραίτα της, μυθιστόρημα λεπτεπίλεπτων κειμενικών εμπεδώσεων, των εκδόσεων της "Εστίας", μετά από τέσσερα χρόνια, προϊόν της θετικής συγγραφικής εξέλιξης.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΗΣ είναι ποιητής. 

altΨυχής εγκώμιον
Αννίτα Π. Πανάρετου
Εστία 2014
Σελ. 192, τιμή € 14,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΑΝΝΙΤΑΣ Π. ΠΑΝΑΡΕΤΟΥ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Λέξεις χωρίς μουσική» του Φίλιπ Γκλας (κριτική) – Η αυτοβιογραφία ενός φωτεινού μουσικού μυαλού

«Λέξεις χωρίς μουσική» του Φίλιπ Γκλας (κριτική) – Η αυτοβιογραφία ενός φωτεινού μουσικού μυαλού

Για την αυτοβιογραφία του Φίλιπ Γκλας [Philip Glass] «Λέξεις χωρίς μουσική» μτφρ. Αφροδίτη Γεωργαλιού, εκδ. Ροπή). Κεντρική εικόνα: προσωπογραφία του Φίλιπ Γκλας από τον Luis Alvarez Roure © Wikipedia. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...
«Τη ζωή μου, ομολογώ, την έζησα» του Πάμπλο Νερούδα (κριτική) – Ο παγκόσμιος ποιητής της ζωής

«Τη ζωή μου, ομολογώ, την έζησα» του Πάμπλο Νερούδα (κριτική) – Ο παγκόσμιος ποιητής της ζωής

Για το βιβλίο του Πάμπλο Νερούδα [Pablo Neruda] «Τη ζωή μου, ομολογώ, την έζησα» (μτφρ. Γιώργος Κεντρωτής, εκδ. Gutenberg). Kεντρική εικόνα: © Wikipedia. 

Γράφει η Διώνη Δημητριάδου

Όταν προλογίζοντας το βιβλίο τω...

«Μια ασήμαντη γυναίκα» της Σόνια Παρνέλ (κριτική) – Βιρτζίνια Χολ, μια αφανής και δαιμόνια κατάσκοπος

«Μια ασήμαντη γυναίκα» της Σόνια Παρνέλ (κριτική) – Βιρτζίνια Χολ, μια αφανής και δαιμόνια κατάσκοπος

Για το βιβλίο της Σόνια Παρνέλ [Sonia Purnell] «Μια ασήμαντη γυναίκα» (μτφρ. Θεοδώρα Δαρβίρη, εκδ. Μίνωας). Κεντρική εικόνα: Η κατάσκοπος Βιρτζίνια Χολ. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Η επιβλητική θωριά και το απαράμιλλο σ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Βίος και Πολιτεία»: Η Εύα Καραϊτίδη, εκδότρια της Εστίας, έρχεται στο Υπόγειο

«Βίος και Πολιτεία»: Η Εύα Καραϊτίδη, εκδότρια της Εστίας, έρχεται στο Υπόγειο

Στο 48ο επεισόδιο της σειράς συζητήσεων στο Βιβλιοπωλείο της Πολιτείας με ανθρώπους από το χώρο του βιβλίου και της σκέψης, o Κώστας Κατσουλάρης συνομιλεί με την εκδότρια της Εστίας, Εύα Καραϊτίδη. Η συζήτηση θα μεταδοθεί, την Πέμπτη, 25 Ιουλίου, στις 7.00μμ.

Επιμέλεια: Book Press

...
Καλοκαίρι 2024: Γκουρογιάννης, Βανς, Κουτσί – Τρία επίκαιρα μυθιστορήματα

Καλοκαίρι 2024: Γκουρογιάννης, Βανς, Κουτσί – Τρία επίκαιρα μυθιστορήματα

Τρία μυθιστορήματα που εφάπτονται με σημαντικές πλευρές της πραγματικότητας αυτού του δύσκολου καλοκαιριού. Κύπρος, αμερικανικές εκλογές, Παλαιστίνη. Τρία μυθιστορήματα που μας βοηθούν να εμβαθύνουμε σε μεγάλα γεγονότα, χωρίς να μας περιορίζουν σε αυτά.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσ...

«Τα σκυλιά» του Ανέστη Αζά στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική)

«Τα σκυλιά» του Ανέστη Αζά στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική)

Για την παράσταση «Τα σκυλιά» σε σκηνοθεσία του Ανέστη Αζά, η οποία παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ Αθηνών & Επιδαύρου.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Ένα project που δικαιώνει το ελληνικό ρεπερτόριο του Φεστιβάλ Αθηνών είναι «Τα σκυλιά» του Ανέστη Αζά...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα, όπως ψηφίστηκαν από 503 μυθιστοριογράφους, συγγραφείς μη μυθοπλαστικών έργων, ποιητές, κριτικούς και άλλους βιβλιόφιλους – με την επιμέλεια των συντακτων του Book Review των Νew Υork Τimes. Έκπληξη; Οι γυναίκες συγγραφείς είναι, οριακά, περισσότερες από τους άντρες. 

...
50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...
Θρίλερ στην καρδιά του καλοκαιριού: 13 μυθιστορήματα που ανεβάζουν την αδρεναλίνη

Θρίλερ στην καρδιά του καλοκαιριού: 13 μυθιστορήματα που ανεβάζουν την αδρεναλίνη

Σίριαλ κίλερς, πτώματα που ξεθάβονται τυχαία, ένοχα μυστικά που έρχονται από το παρελθόν, βία και αγωνία στο έπακρο. Επιλέγουμε 13 θρίλερ για τις καυτές ημέρες και νύχτες του καλοκαιριού. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ