«Μαχαίρι» του Σαλμάν Ρούσντι (κριτική) – «Ένα φονικό φάντασμα από το παρελθόν»

Υπάρχουν βιβλία που οι συγγραφείς προσδοκούν να γράψουν. Αυτά που θεωρητικά θα αποτελέσουν τα magnum opus τους. Υπάρχουν, όμως, και βιβλία που δεν θα ήθελαν με τίποτα να είχαν γράψει. Είναι αυτά που τα υπαγόρευσε μια ανάγκη, μια ατυχία, κάτι αδόκητο και ξαφνικό. Στις 12 Αυγούστου 2022, ο Σαλμάν Ρούσντι είχε προσκληθεί σε λογοτεχνική εκδήλωση στην Τσοτάκουα, μικρή πολιτιστική πόλη στο βορειοδυτικό τμήμα της πολιτείας της Νέας Υόρκης. Εκεί δέχθηκε την επίθεση με μαχαίρι που κράδαινε ο 24χρονος Χάντι Ματάρ, κάτοικος Νιού Τζέρσεϊ, που αποδείχθηκε πως έτρεφε συμπάθεια προς τους Φρουρούς της Επανάστασης του Ιράν και τον σιιτικό εξτρεμισμό. Οι πολλαπλές μαχαιριές που κατάφερε ο δράστης στον Ρούσντι είχαν ως αποτέλεσμα να τον τραυματίσουν σοβαρά στο μάτι (το οποίο στη συνέχεια το έχασε) και στο χέρι.

Σ’ αυτή την περίπτωση δεν είχε να αντιμετωπίσει μια αόριστη απειλή από κάποιους φανατικούς, όπως συνέβη το 1988 όταν εξέδωσε τους Σατανικούς στίχους

Υπό συνθήκες, τούτο το ισχυρό σοκ θα ήταν ικανό να αφήσει τον Ρούσντι εκτός λογοτεχνικής δραστηριότητας. Σ’ αυτή την περίπτωση δεν είχε να αντιμετωπίσει μια αόριστη απειλή από κάποιους φανατικούς, όπως συνέβη το 1988 όταν εξέδωσε τους Σατανικούς στίχους. Τότε κρύφθηκε για να σώσει τη ζωή του. Τώρα δεν κατάφερε να αποτρέψει το κακό, καίτοι το είχε δει να συμβαίνει στο όνειρό του πέντε ημέρες πιο πριν.

Συγγραφικό υλικό

Για έναν συγγραφέα τα πάντα μπορούν να αποτελέσουν υλικό καταγραφής. Ακόμη και μια προσωπική απώλεια. Ή, μάλλον, η προσωπική απώλεια είναι κάτι από οποίο ο συγγραφέας δεν μπορεί να ξεφύγει αν δεν την καταγράψει. Αυτό έκανε και ο Ρούσντι με το Μαχαίρι. Είναι ένα memoir εκείνων των δραματικών ημερών, σε μια προσπάθεια να το ξεπεράσει και να προχωρήσει τη ζωή του.

Τι παράξενο, όμως: Τον Αύγουστο του 2022, λίγο πριν την επίθεση, ετοιμαζόταν για την έκδοση του 15ου μυθιστορήματός του, Victory City. Είχε επίσης σημειώσεις για ένα 16ο. Ωστόσο, μετά το δραματικό γεγονός η μυθοπλασία έπρεπε να περιμένει: «Μου είχε συμβεί κάτι τεράστιο και μη φανταστικό», γράφει στο Μαχαίρι. «Μέχρι να αντιμετωπίσω την επίθεση, δεν θα μπορούσα να γράψω τίποτα άλλο».

Το Μαχαίρι δεν είναι ένα βιβλίο που γράφτηκε για να χαρίσει υστεροφημία στον συγγραφέα του ή να του προσφέρει κάποιο βραβείο. Είναι πάνω από όλα η μάχη του ανθρώπου που αναλογίζεται ότι η συγγραφική ζωή του διακόπτεται από γεγονότα που δεν είναι μυθοπλαστικά.

Αντίξοες συνθήκες

Το βιβλίο μπορεί να διαβαστεί στη λογική ότι ένας συγγραφέας και ακτιβιστής της ελευθερίας του λόγου προσπαθεί να ασκήσει την τέχνη του κάτω από αντίξοες έως επικίνδυνες συνθήκες. Με το Μαχαίρι, ο Ρούσντι προσπαθεί να αντιμετωπίσει ένα παράλογο και τραυματικό γεγονός, με το μόνο τρόπο που ξέρει: γράφοντας. Μέσα σε λίγες σχετικά σελίδες, αναπλάθει το κολασμένο πρωινό στην Τσοτάκουα, τα χειρουργεία που χρειάστηκε να κάνει και τους μήνες αποκοτάστασης που ακολούθησαν. Μια ολόκληρη περιπέτεια που ξεπερνάει τη μυθοπλασία.

Κατά τη διάρκεια αυτών των 13 μηνών, ο Ρούσντι χειρουργήθηκε στο λαιμό, το χέρι, το μάτι, το συκώτι και την κοιλιά του. Έχασε το δεξί του μάτι, υπέμεινε μήνες φυσικοθεραπείας για να χρησιμοποιήσει ξανά το αριστερό του χέρι...

Κατά τη διάρκεια αυτών των 13 μηνών, ο Ρούσντι χειρουργήθηκε στο λαιμό, το χέρι, το μάτι, το συκώτι και την κοιλιά του. Έχασε το δεξί του μάτι, υπέμεινε μήνες φυσικοθεραπείας για να χρησιμοποιήσει ξανά το αριστερό του χέρι, δημοσιεύσε το Victory City και ολοκλήρωσε το Μαχαίρι. Εν τω μεταξύ, «ο άγγελος του θανάτου», όπως γράφει, επισκέφθηκε τους φίλους του συγγραφείς: τον Κούντερα, τον Όστερ και τον Άμις, ενώ ο φίλος του Χανίφ Κιουρέισι έχει μείνει παράλυτος.

«Εσύ είσαι λοιπόν»

Υπάρχουν στιγμές στο βιβλίο που σε ταράζουν. Στο πρώτο κεφάλαιο, επί παραδείγματι, ο Ρούσντι θυμάται την εικόνα της μαυροφορεμένης φιγούρας που ανεβαίνει στη σκηνή, και θυμάται ότι σκέφτηκε φευγαλέα: «Εσύ είσαι, λοιπόν».

Ο επίδοξος δολοφόνος του είναι «ένα είδος ταξιδιώτη στο χρόνο, ένα φονικό φάντασμα από το παρελθόν». Τις τελευταίες δεκαετίες, ο Ρούσντι συμπεριφερόταν σαν να μην κρεμόταν από πάνω του η φετφά, καίτοι εξακολουθεί να υπάρχει: «Πέτυχα την ελευθερία ζώντας σαν ελεύθερος», γράφει, αλλά ο δράστης, Χάντι Ματάρ, στον οποίο ο Ρούσντι αναφέρεται μόνο ως «Α», του τσάκισε αυτή την ψευδαίσθηση.

Οι πιο τολμηρές σελίδες του βιβλίου είναι αυτές όπου ο Ρούσντι γράφει για τον «Α», ο οποίος είπε στους δημοσιογράφους ότι είχε διαβάσει μόνο δύο σελίδες από τα βιβλία του συγγραφέα και είχε παρακολουθήσει μερικά βίντεο στο YouTube πριν ξεκινήσει την αποστολή του να τον δολοφονήσει.

Ο Ρούσντι θαυμάζει (με σκοτεινό τρόπο) το γεγονός ότι η τσάντα του Α., το πρωί της επίθεσης, ήταν γεμάτη με μια ποικιλία από μαχαίρια, σαν να περίμενε ο νεαρός να κάνει την τελευταία του επιλογή εκείνη την ημέρα, ένας σεφ που διάλεγε το κατάλληλο όργανο.

Το 1988, ο Σαλμάν Ρούσντι, δημοσίευσε το μυθιστόρημα Σατανικοί Στίχοι («The Satanic Verses»), το οποίο περιείχε αναφορές στον Προφήτη Μωάμεθ και το Ισλάμ και θεωρήθηκε βλάσφημο από πολλούς μουσουλμάνους. Ένα χρόνο μετά, το 1989, ο Αγιατολάχ Χομεϊνί της Ιρανικής Επανάστασης εξέδωσε μια φετβά που καλούσε σε δολοφονία του Ρούσντι. Για πολλά χρόνια ο Ρούσντι αναγκάστηκε να ζει υπό συνεχή προστασία, ενώ πολλές χώρες απαγόρευσαν την κυκλοφορία του βιβλίου. Σε διάφορες μουσουλμανικές χώρες υπήρξαν βίαιες διαδηλώσεις. Το γενικευμένο μίσος για τον Ρούσντι είχε ως αποτέλεσμα ο μεταφραστής του βιβλίου στα Ιαπωνικά να δεχτεί μαχαιριές και ο εκδότης του στη Νορβηγία πυρά.

Φανταστικοί διάλογοι

Σε ένα κεφάλαιο του βιβλίου ο Ρούσντι φαντάζεται τον εαυτό του να έχει μια σειρά συνομιλιών στη φυλακή της κομητείας Τσοτάουα με τον Α. Επιδιώκει να τον δει ως λογοτεχνικό χαρακτήρα, «να τον φτιάξει, να τον κάνει αληθινό» και αναρωτιέται αν ο Α. είναι σαν τον Ιάγο του Οθέλλου, έναν ασήμαντος άντρας που έγινε καταστροφικός,

Ο μυθιστοριογράφος χρησιμοποιεί το συγγραφικό ταλέντο για να εξερευνήσει αυτό που δεν μπορεί να αποδοθεί με την πολεμική των ημερών: μια εικόνα δύο ανθρώπων, δύο ζωών, παγιδευμένων σε πολιτισμικές δυνάμεις πέρα από αυτούς. Πόσο τραγικό, πόσο παράλογο. πόσο πολύ Ρούσντι.

Η επιστροφή

Στο τελευταίο κεφάλαιο, αναφέρεται στην επιστροφή του (τον Σεπτέμβριο του 2023) στον τόπο που συνέβησαν όλα. Μαζί με τη σύζυγό του, τη συγγραφέα Rachel Eliza Griffiths, θα επισκεφθούν το αμφιθέατρο όπου του επιτέθηκαν, με σκοπό να βρει τη γαλήνη μέσα του.

Υπάρχει ένα ακόμη αξιοσημείωτο γεγονός στο Μαχαίρι. Ο Ρούσντι αναφέρεται στη συνταξιοδότηση του Φίλιπ Ροθ. Ως γνωστόν: πριν μπει στα 80 του, ο Ροθ κόλλησε ένα σημείωμα στον υπολογιστή του που δήλωνε ότι «ο αγώνας» έληξε.

Ωστόσο, ο αγώνας του Ροθ ήταν καθαρά καλλιτεχνικός, και ολοκληρώθηκε με δική του βούληση. Σε αντίθεση με αυτόν του Ρούσντι που περιλαμβάνει ακόμη και την ίδια τη ζωή του. Κάπως έτσι, ακόμη και να σταματήσει κάποια στιγμή να γράφει, θα χρειαστεί να συνεχίσει τον άλλο αγώνα για την ελευθερία της έκφρασης.

«Η μεγαλύτερη ζημιά» που έχει υποστεί, γράφει χαρακτηριστικά, είναι ότι η ζωή του μπορεί να έχει επισκιάσει την τέχνη του – ότι όσα του συμβαίνουν στη ζωή «αποσπούν την προσοχή από τα ίδια τα βιβλία» και ακόμη καθιστούν περιττό να διαβαστούν τα βιβλία του. Σαν να λέμε: όταν η ζωή ακυρώνει τη μυθοπλασία.

^＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.