Στην κιβωτό στις οχτώ, του Ούρλιχ Ουμπ

Για το βιβλίο «Στην κιβωτό στις οχτώ» (μτφρ. Σώτη Τριανταφύλλου) του Ούρλιχ Ουμπ που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη.

Της Σίσσυς Τσιφλίδου

Ένας θεατρικός τίτλος απόλυτα ταιριαστός σε αυτό το δικαίως πολυβραβευμένο θεατρικό έργο. Πρόκειται για μια επιτυχημένη επαναφήγηση του βιβλικού κατακλυσμού του Νώε, ένα ευφυέστατο κείμενο με απολαυστικούς χιουμοριστικούς διαλόγους. Διηληκιακό (crossover), ευφάνταστο, θέτει φιλοσοφικά ερωτήματα, δίνει την αφορμή σε μικρούς και μεγάλους να προβληματιστούν για την ύπαρξη του Θεού, τη θεία πρόνοια, τον παράδεισο, την ενοχή και την τιμωρία.

Η αλληγορική γραφή, το ανιμιστικό περιβάλλον, η μεταφορά του αφετηριακού κειμένου σε μια σύγχρονη πραγματικότητα συμβάλλουν τα μέγιστα στο αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας. Χωρίς κανένα διδακτισμό μέσα σε ένα κλίμα αυθορμητισμού και με κριτικό πνεύμα δίνονται και δεν δίνονται απαντήσεις. Ταυτόχρονα μιλά και για την πραγματική φιλία που δένει τρεις πιγκουίνους ενώ με έναν ευρηματικό τρόπο θίγει και τη συνύπαρξη του διαφορετικού. Οι θεατρικοί διάλογοι και το ανατρεπτικό στοιχείο κλιμακώνουν την περιέργεια του αναγνώστη ενώ το λεκτικό χιούμορ απογειώνει την απόλαυση της ανάγνωσης.

Η μεταμυθοπλαστική αφήγηση με τη γνωστή από πολύ παλιά τεχνική της «φθαρμένης φόρμας» χρησιμοποιεί τη γνωστή στο αναγνωστικό κοινό βιβλική διήγηση του κατακλυσμού του Νώε για να αναπτύξει τη δική της μυθοπλασία. Μέσα από ένα παιχνίδι κανόνων και παραβιάσεων καυτηριάζει με παρωδιακό τρόπο τη δογματικότητα της θείας απόφασης να καταστρέψει όλη την πλάση χάριν της παραβατικής συμπεριφοράς του ανθρώπινου γένους.

Ο διττός χαρακτήρας της σάτιρας αμφισβητεί αλλά και αποδέχεται βασικές θέσεις της αρχικής διήγησης, αφού η αμφισβήτηση της ύπαρξης του Θεού καταρρέει από το ίδιο το γεγονός του Κατακλυσμού, αυτός είναι η περίτρανη απόδειξη πως ο Θεός υπάρχει! «Αλλά για το λάθος των ανθρώπων πρέπει να θανατωθούν τόσα ζώα;» αναρωτιέται ο μικρός πιγκουίνος. Στο τέλος ο Νώε θα ευχαριστήσει το περιστέρι για την ακάματη προσφορά του ενώ δια στόματος του αφηγητή ο συγγραφέας θα παραδεχτεί πως ο Θεός δεν αποδεικνύεται, απλά περιγράφεται.

Υπαινικτικός λόγος και χιούμορ

Την ιστορία αφηγείται ένας τριτοπρόσωπος παντογνώστης αφηγητής που καλεί τον αναγνώστη να παρακολουθήσουν μαζί την εξέλιξή της, κάνει διαπιστώσεις, γενικεύσεις, μπαίνει στο μυαλό των ηρώων και μας φανερώνει τις κρυφές τους σκέψεις και επιθυμίες: «Δύσκολο να μιλάς με πιγκουίνους. Άμα τους καρφωθεί μια ιδέα…». Οι ήρωες, σφαιρικά δοσμένοι, με τα ελαττώματα και τα προτερήματά τους, ζώα που αντιπροσωπεύουν ανθρώπινους χαρακτήρες, ζουν σε ένα κατάλευκο τοπίο: χιόνι και πάγος, πάγος και χιόνι παντού. Μέσα σ’ αυτό το θεατρικό σκηνικό θα ξετυλιχτεί το πρώτο μέρος της αφήγησης. Οι πιγκουίνοι έχουν την καθημερινή συνήθεια πρώτα να κοιτάζονται και μετά να ξεκινούν τον καβγά… Την πρώτη ημέρα του εσωκειμενικού χρόνου όλα γίνονται διαφορετικά. Πρώτα εμφανίζεται μια πεταλούδα που σπάει τη μονοτονία του σκηνικού και ξυπνά την επιθυμία στο μικρό πιγκουίνο να τη σκοτώσει δίνοντας έτσι την αφορμή να διατυπωθεί η πρώτη από τις δέκα εντολές: ου φονεύσεις.

stin-kivoto-photo Οι δογματικές τοποθετήσεις στοχεύουν στο να καταστείλουν κάθε διάθεση έλλειψης συμμόρφωσης, διότι ο Θεός είναι πανταχού παρών και τα πάντα πληρών, με μια μνήμη ελέφαντα. Αλλά μήπως όχι; Γιατί «ποιος τον είδε; Πώς μπορείς να ξέρεις αν κάτι υπάρχει αν δεν το βλέπεις;» Μήπως πρέπει να αμφισβητηθεί και το ότι τα πάντα εν σοφία εποίησε; Γιατί «πώς γίνεται να είμαστε πουλιά αλλά να μυρίζουμε σαν ψάρια;» αναρωτιέται ο μικρός πιγκουίνος, όχι τυχαία μικρός αφού το μικρό παιδί είναι εκείνο που διαθέτει την καθαρή ματιά, διατυπώνει απορίες κι ερωτήματα με αυθορμητισμό και ειλικρίνεια, εκφράζει με τη διάθεση της αμφισβήτησης ό,τι απασχολεί την εποχή της μεταφυσικής αναζήτησης.

Ο λόγος ενίοτε υπαινικτικός: «Ίσως δεν έχει πολλή φαντασία [ο Θεός], αλλά, όταν επινοεί τιμωρίες, η φαντασία του περισσεύει», προκαλεί το γέλιο και την έκπληξή μας με την ευρηματικότητα των σκέψεων και των συλλογισμών. Μέσα από την ιστορία της πεταλούδας περνά αλληγορικά το ενοχικό μας σύνδρομο και ο εφησυχασμός μας.

Το αναφορικό πλαίσιο γνωστό: ο Θεός, για να τιμωρήσει τον κόσμο που έχει περιπέσει σε ηθική κατάπτωση, αποφασίζει να τον αφανίσει με μια μεγάλη φυσική καταστροφή, τον Κατακλυσμό. Δίνει λοιπόν εντολή στο δίκαιο Νώε, το μόνο εκπρόσωπο του ανθρώπινου γένους που θα σωθεί με την οικογένειά του, να κατασκευάσει ένα μεγάλο πλοίο, την Κιβωτό. Εκεί θα στεγάσει από την επερχόμενη μυθική πλημμύρα μόνο ένα ζευγάρι από κάθε ζωικό είδος έτσι ώστε να μπορέσει μετά τον Κατακλυσμό να ξαναγεννηθεί ο κόσμος.

Στο δια ταύτα της αφήγησης το περιστέρι, που έχει επωμιστεί όλο το βάρος της επιχείρησης διάσωσης, κάτι σαν τη γραμματέα του Νώε, όπως αναφέρεται στο οπισθόφυλλο, πρέπει να παραδώσει εισιτήρια εισόδου στο πλοίο σε κάθε επιλεγμένο ζευγάρι. Στη βιασύνη του να τελειώνει με την παράδοση των εισιτηρίων, καλεί να εμφανιστεί στην Κιβωτό στις οκτώ το τελευταίο υποψήφιο ζευγάρι ζώων που δεν είναι άλλο από τους δύο πιγκουίνους της ιστορίας. Οι πιγκουίνοι, όμως, δενχρειάζονται διάσωση, ξέρουν τέλειο κολύμπι! Αλλά οι δυο φίλοι έχουν τσακωθεί με τον τρίτο για την ύπαρξη του Θεού και πάνω στη σύγχυση δεν αμφισβητούν την παράδοση του εισιτηρίου. Η μόνη τους έγνοια είναι να περάσουν τον μικρό κρυφά μέσα στην Κιβωτό, αφού πρώτα τον στριμώξουν αναίσθητο σε μια τεράστια βαλίτσα ενώ η επαναλαμβανόμενη ατάκα του περιστεριού πως «κάτι έχει ξεχάσει» κλιμακώνει τη αγωνία μας πως το μυστικό θα αποκαλυφθεί.

Όλα εκτυλίσσονται μέσα σε μια χιουμοριστική ατμόσφαιρα: η Κιβωτός έχει καντίνα, οι κροταλίες παίρνουν κρυφά τράπουλα μέσα στο πλοίο, οι πιγκουίνοι αναρωτιούνται πότε ανοίγει ο μπουφές κι αν απαιτείται επίσημο ένδυμα! Η δε σκηνή όπου η χοντροπεριστέρα συζητά με τον κρυμμένο μέσα στη βαλίτσα πιγκουίνο που παριστάνει το Θεό είναι ίσως η πιο απολαυστική κι αποτελεί έναν εξαιρετικά ευρηματικό θεατρικό διάλογο.

Η εικονογράφηση προεκτείνει το νόημα του κειμένου δίνοντάς μας πληροφορίες σχετικά με το τι γράφει το πίσω μέρος του εισιτηρίου (κάτι σαν το ουδέν λάθος αναγνωρίζεται μετά την απομάκρυνση από το ταμείο) ενώ μετασημασιοδοτεί την Κιβωτό σε ένα σύγχρονο κρουαζιερόπλοιο.

Πολυγλωσσία και κριτικός λόγος

Οι φωνές εντός του κειμένου βρίσκονται σε μια διαλογική κατά M. Bakhtin θέση που αναδεικνύει την πολυγλωσσία του κειμένου, δεν έχουμε δηλαδή απλά μια διαλογική σύνθεση αλλά και έναν σχολιασμό της που περνά σε ένα επόμενο επίπεδο τον κειμενικό διάλογο: όχι μόνο ανάμεσα στις διαφορετικές «γλώσσες» αλλά και ανάμεσα στο δημιουργικό και τον κριτικό λόγο. Μέσα από την επαναφήγηση ενός παλαιού κειμένου του πολιτισμού και ειδικότερα της θρησκευτικής μας κουλτούρας, μέσα από το ξαναγράψιμο αυτής της παλιάς ιστορίας έχουμε την παρωδιακή δημιουργία μιας νέας μυθοπλασίας. Οι μεγάλοι πιγκουίνοι εκπροσωπούν την κυρίαρχη ιδεολογία, ο μικρός την πλευρά της αμφισβήτησης.

stin-kivoto-hub_ulrich Είναι λοιπόν αξιοθαύμαστο το πώς μέσα σε σχετικά μικρή έκταση ο Ούρλιχ Ουμπ δίνει τόσα συμπυκνωμένα νοήματα για τη ζωή, τη μετά θάνατον ζωή και το δικαίωμα στην αμφισβήτηση ακόμα και του Θεού. Αξίζει να σημειωθεί πως το κείμενο έτυχε και εξαιρετικής μετάφρασης από τη Σώτη Τριανταφύλλου η οποία ομολογουμένως διέσωσε όλες τις αρετές του θεατρικού κειμένου, όπως τη δράση, την πλοκή και τις συγκρούσεις των χαρακτήρων.